Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Các Doanh Nghiệp Thủy Sản: Nghiên Cứu Tại Tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu

Tài liệu nghiên cứu Luận văn nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp thủy sản trường hợp nghiên cứu tại tỉnh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Trần Hữu Ái
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Quang Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Công Nghệ Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Cho Các Doanh Nghiệp Thủy Sản: Trường Hợp Nghiên Cứu Tại Tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu trước
• 1.3. Các nghiên cứu xác định và nâng cao năng lực cạnh tranh
• 1.4. Các nghiên cứu những yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh
• 1.5. Nhận xét về tình hình nghiên cứu trước đây và giá trị rút ra
• 1.6. Nhận xét về tình hình nghiên cứu trước đây có liên quan đến luận án
• 1.7. Khoảng trống nghiên cứu liên quan đến luận án cần tập trung giải quyết
• 1.8. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.9. Mục tiêu chung
• 1.10. Mục tiêu cụ thể
• 1.11. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.12. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.13. Phương pháp nghiên cứu
• 1.14. Ý nghĩa của luận án
• 1.15. Ý nghĩa khoa học
• 1.16. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.17. Kết cấu luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm cơ bản về năng lực cạnh tranh
• 2.2. Năng lực cạnh tranh ngành
• 2.3. Năng lực cạnh tranh sản phẩm
• 2.4. Các chỉ tiêu đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp
• 2.5. Khái niệm lợi thế cạnh tranh
• 2.6. Năng lực cạnh tranh theo lý thuyết tiếp cận năng lực
• 2.7. Các nhân tố liên quan đến năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh
• 2.8. Các nhân tố bên trong doanh nghiệp
• 2.9. Các nhân tố môi trường bên ngoài
• 2.10. Mô hình lý thuyết năng lực cạnh tranh
• 2.11. Mô hình Kim Cương
• 2.12. Mô hình 5 tác lực cạnh tranh của Michael Porter
• 2.13. Một số mô hình nghiên cứu thực tiễn năng lực cạnh tranh
• 2.14. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 2.15. Mô hình nghiên cứu
• 2.16. Giả thuyết nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khung nghiên cứu
• 3.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.3. Lựa chọn phương pháp nghiên cứu
• 3.4. Nghiên cứu định tính
• 3.5. Tổng quan tài liệu
• 3.6. Phỏng vấn chuyên gia
• 3.7. Thiết kế bảng hỏi nháp
• 3.8. Xác nhận thang đo liên quan đến năng lực cạnh tranh doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh Bà Rịa-Vũng Tàu
• 3.9. Nghiên cứu định lượng
• 3.10. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.11. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Khung phân tích thực trạng các nhân tố năng lực cạnh tranh
• 4.2. Các tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh Bà Rịa-Vũng Tàu
• 4.3. Cách đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh Bà Rịa-Vũng Tàu
• 4.4. Thực trạng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh Bà Rịa-Vũng Tàu
• 4.5. Tổng quan các nguồn lực kinh tế - xã hội của tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu
• 4.6. Phân tích năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh Bà Rịa-Vũng Tàu
• 4.7. So sánh năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh Bà Rịa- Vũng Tàu với đối thủ cạnh tranh theo từng nhân tố năng lực cạnh tranh
• 4.8. Lựa chọn đối thủ cạnh tranh
• 4.9. Các doanh nghiệp chế biến thủy sản tỉnh Kiên Giang
• 4.10. So sánh năng lực cạnh tranh giữa các DN chế biến thủy sản Bà Rịa- Vũng Tàu và các doanh nghiệp chế biến thủy sản Kiên Giang
• 4.11. Tổng hợp SWOT doanh nghiệp chế biến thủy sản tại Bà Rịa –Vũng Tàu
• 4.12. Các điểm mạnh cơ bản
• 4.13. Các điểm yếu cơ bản
• 4.14. Thách thức
• 4.15. Kết quả nghiên cứu
• 4.16. Thống kê mẫu khảo sát
• 4.17. Đánh giá ban đầu các thang đo
• 4.18. Đánh giá hệ số tin cậy các thang đo
• 4.19. Phân tích EFA
• 4.20. Phân tích EFA biến phụ thuộc năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh Bà Rịa Vũng Tàu
• 4.21. Phân tích hồi quy tuyến tính
• 4.22. Dò tìm các vi phạm giả định cần thiết trong hồi quy tuyến tính
• 4.23. Phân phối chuẩn của phần dư
• 4.24. Giả định về tính độc lập của sai số
• 4.25. Giả định liên hệ tuyến tính
• 4.26. Kiểm định sự khác biệt về NLCT theo đặc điểm cá nhân
• 4.27. Đánh giá mức độ liên quan của NLCT về giới tính
• 4.28. Đánh giá mức độ liên quan của năng lực cạnh tranh giữa những người có độ tuổi quản lý khác nhau
• 4.29. Đánh giá mức độ liên quan của năng lực cạnh tranh người có thâm niên làm việc khác nhau
• 4.30. Đánh giá mức độ liên quan của năng lực cạnh tranh giữa những người có trình độ học vấn khác nhau
• 4.31. Đánh giá mức độ liên quan của năng lực cạnh tranh giữa những người có vị trí công tác khác nhau
• 4.32. Đánh giá mức độ liên quan của năng lực cạnh tranh theo quy mô doanh nghiệp khác nhau
• 4.33. Phân tích giá trị bình quân từng nhân tố liên quan đến năng lực cạnh tranh
• 4.34. Năng lực quản lý và điều hành
• 4.35. Năng lực marketing mối quan hệ
• 4.36. Năng lực nguồn nhân lực
• 4.37. Năng lực tài chính
• 4.38. Năng lực công nghệ và hậu cần-đổi mới
• 4.39. Năng lực thích ứng
• 4.40. Tác động của thị trường
• 4.41. Pháp lý và quy định
• 4.42. Cơ sở hạ tầng địa phương
• 4.43. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ CÁC HÀM Ý QUẢN TRỊ
• 5.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu
• 5.2. Đề xuất hàm ý quản trị đối với các doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh
• 5.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Bảng câu hỏi định tính các nhà quản lý DNCBTSĐL
• PHỤ LỤC 2: Xây dựng và phát triển thang đo
• PHỤ LỤC 3: Bảng câu hỏi khảo sát chính thức
• PHỤ LỤC 4: Danh sách các DN CBTSĐL BR-VT được khảo sát
• PHỤ LỤC 5: Kết quả khảo sát
• PHỤ LỤC 5 Tổng hợp các bảng cần thiết

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Thủy Sản BR VT

Ngành thủy sản đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và cạnh tranh ngày càng gay gắt, các doanh nghiệp thủy sản Bà Rịa – Vũng Tàu phải đối mặt với nhiều thách thức để nâng cao năng lực cạnh tranh. Luận án của Trần Hữu Ái (2023) đã nghiên cứu sâu về vấn đề này, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất các giải pháp. Bài viết này sẽ tổng hợp và làm rõ những vấn đề then chốt, cung cấp cái nhìn tổng quan về hiện trạng và hướng đi cho các doanh nghiệp.

1.1. Vai trò của ngành thủy sản trong kinh tế BR VT

Ngành thủy sản không chỉ đóng góp vào GDP của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu mà còn tạo công ăn việc làm cho một bộ phận lớn dân cư. Hoạt động xuất khẩu thủy sản cũng mang về nguồn ngoại tệ quan trọng. Theo nghiên cứu của Trần Hữu Ái, ngành thủy sản cần được đầu tư và phát triển để duy trì vị thế cạnh tranh trong khu vực và quốc tế. Các sản phẩm thủy sản của tỉnh cần được nâng cao về chất lượng và đa dạng hóa để đáp ứng nhu cầu thị trường.

1.2. Tầm quan trọng của năng lực cạnh tranh trong bối cảnh mới

Hội nhập kinh tế sâu rộng đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp thủy sản Bà Rịa – Vũng Tàu phải cạnh tranh trực tiếp với các đối thủ mạnh từ các quốc gia khác. Năng lực cạnh tranh không chỉ là khả năng tồn tại mà còn là khả năng phát triển và mở rộng thị phần. Luận án của Trần Hữu Ái nhấn mạnh rằng việc nâng cao năng lực cạnh tranh là yếu tố sống còn đối với các doanh nghiệp thủy sản trong giai đoạn hiện nay. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải liên tục cải tiến quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu.

II. Thách Thức Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp Thủy Sản Bà Rịa Vũng Tàu

Các doanh nghiệp thủy sản tại Bà Rịa – Vũng Tàu đang đối mặt với nhiều thách thức cạnh tranh nghiêm trọng. Từ áp lực về giá cả, chất lượng đến các rào cản kỹ thuật và thương mại, việc duy trì và phát triển thị phần trở nên ngày càng khó khăn. Theo luận án của Trần Hữu Ái, cần xác định rõ những thách thức này để có những giải pháp phù hợp và hiệu quả, đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành thủy sản.

2.1. Áp lực cạnh tranh từ thị trường trong nước và quốc tế

Thị trường thủy sản ngày càng cạnh tranh khốc liệt. Các doanh nghiệp không chỉ phải đối đầu với các đối thủ trong nước mà còn phải cạnh tranh với các doanh nghiệp quốc tế có tiềm lực tài chính và công nghệ mạnh hơn. Theo Trần Hữu Ái, việc nắm bắt thông tin thị trường và xây dựng chiến lược cạnh tranh phù hợp là yếu tố then chốt để vượt qua áp lực này. Cần chú trọng đến việc nghiên cứu thị hiếu của người tiêu dùng và phát triển các sản phẩm thủy sản đáp ứng nhu cầu đa dạng.

2.2. Rào cản kỹ thuật và các tiêu chuẩn chất lượng khắt khe

Các tiêu chuẩn về an toàn vệ sinh thực phẩm và truy xuất nguồn gốc ngày càng trở nên khắt khe, đặc biệt là tại các thị trường xuất khẩu lớn. Điều này đặt ra yêu cầu cao về quản lý chất lượng thủy sản và đầu tư vào công nghệ chế biến hiện đại. Các doanh nghiệp thủy sản Bà Rịa – Vũng Tàu cần phải nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn này để duy trì khả năng xuất khẩu thủy sản sang các thị trường tiềm năng.

2.3. Khó khăn trong tiếp cận vốn và công nghệ mới

Việc đổi mới công nghệ và nâng cấp trang thiết bị đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn, trong khi nhiều doanh nghiệp thủy sản tại Bà Rịa – Vũng Tàu, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn tài chính ưu đãi. Theo Trần Hữu Ái, cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp thủy sản từ phía nhà nước để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ mới và nâng cao năng lực sản xuất.

III. Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Cho Thủy Sản BR VT

Để nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp thủy sản Bà Rịa – Vũng Tàu, cần có một hệ thống các giải pháp đồng bộ, từ nâng cao năng lực quản lý, đổi mới công nghệ đến phát triển nguồn nhân lực và xây dựng thương hiệu. Các giải pháp này cần được triển khai một cách bài bản và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan. Luận án của Trần Hữu Ái đã đề xuất một số giải pháp khả thi dựa trên kết quả nghiên cứu thực tế.

3.1. Đầu tư vào công nghệ chế biến và bảo quản thủy sản tiên tiến

Ứng dụng công nghệ chế biến thủy sản hiện đại giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm thiểu hao hụt và đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn vệ sinh thực phẩm. Các doanh nghiệp nên đầu tư vào các dây chuyền sản xuất tự động, hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản và các phương pháp bảo quản tiên tiến như đông lạnh nhanh (IQF) để kéo dài thời gian bảo quản và duy trì chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng chuyển đổi số ngành thủy sản cũng cần được đẩy mạnh.

3.2. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành thủy sản

Nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp cao là yếu tố then chốt để nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất. Cần tăng cường đào tạo nghề thủy sản cho người lao động, đặc biệt là trong các lĩnh vực chế biến, bảo quản và quản lý chất lượng. Các doanh nghiệp nên phối hợp với các trường đại học và cao đẳng để xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu thực tế.

3.3. Xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường thủy sản bền vững

Xây dựng thương hiệu thủy sản mạnh giúp tạo dựng lòng tin của người tiêu dùng và nâng cao giá trị sản phẩm. Các doanh nghiệp nên chú trọng đến việc xây dựng câu chuyện thương hiệu, quảng bá sản phẩm trên các kênh truyền thông và tham gia các hội chợ triển lãm quốc tế. Cần phát triển thị trường nội địa song song với thị trường xuất khẩu để đảm bảo sự ổn định trong hoạt động kinh doanh. Marketing thủy sản hiệu quả là chìa khóa để thành công.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Năng Lực Cạnh Tranh

Luận án của Trần Hữu Ái đã đưa ra nhiều kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn, giúp các doanh nghiệp thủy sản tại Bà Rịa – Vũng Tàu hiểu rõ hơn về năng lực cạnh tranh của mình và đưa ra các quyết định kinh doanh sáng suốt. Các kết quả này cũng cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách để xây dựng các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp thủy sản hiệu quả hơn. Nghiên cứu này góp phần vào sự phát triển bền vững thủy sản của tỉnh.

4.1. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh thực tế

Nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh, bao gồm năng lực quản lý điều hành, năng lực nguồn nhân lực, năng lực tài chính, năng lực marketing mối quan hệ, năng lực công nghệ và hậu cần - đổi mới, và năng lực thích ứng. Những yếu tố này cần được các doanh nghiệp quan tâm và cải thiện để nâng cao lợi thế cạnh tranh ngành thủy sản.

4.2. So sánh năng lực cạnh tranh với các đối thủ trong khu vực

Luận án đã so sánh năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp thủy sản Bà Rịa – Vũng Tàu với các doanh nghiệp tại tỉnh Kiên Giang, từ đó xác định được điểm mạnh, điểm yếu và đưa ra các khuyến nghị cải thiện. Việc so sánh này giúp các doanh nghiệp có cái nhìn khách quan về vị thế của mình trên thị trường và xác định các mục tiêu cụ thể để nâng cao năng lực cạnh tranh.

V. Kết Luận và Tương Lai Phát Triển Ngành Thủy Sản Bà Rịa Vũng Tàu

Nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp thủy sản Bà Rịa – Vũng Tàu là một quá trình liên tục và đòi hỏi sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan. Với những giải pháp và khuyến nghị được đề xuất trong bài viết này, hy vọng rằng ngành thủy sản của tỉnh sẽ ngày càng phát triển bền vững và khẳng định được vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước đóng vai trò quan trọng để thúc đẩy sự phát triển này.

5.1. Tóm tắt các giải pháp then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh

Các giải pháp chính bao gồm đầu tư vào công nghệ, phát triển nguồn nhân lực, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Đổi mới sáng tạo trong ngành thủy sản cũng là yếu tố quan trọng để tạo ra sự khác biệt và thu hút khách hàng. Các doanh nghiệp cần chủ động áp dụng các giải pháp này để thích ứng với sự thay đổi của thị trường.

5.2. Định hướng phát triển bền vững cho ngành thủy sản trong tương lai

Để đảm bảo phát triển bền vững thủy sản, cần chú trọng đến việc bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên một cách hợp lý và đảm bảo quyền lợi của người lao động. Các doanh nghiệp nên áp dụng các tiêu chuẩn về nuôi trồng và khai thác thủy sản sạch, an toàn và có trách nhiệm với xã hội. Cần tăng cường hợp tác quốc tế ngành thủy sản để học hỏi kinh nghiệm và tiếp cận các nguồn lực mới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế và tự do hóa thương mại quốc tế, ngành thủy sản Việt Nam nói chung và phân ngành chế biến thủy sản đông lạnh nói riêng đang đứng trước những thời cơ lớn từ các Hiệp định Thương mại Tự do thế hệ mới (FTAs) như EVFTA, CPTPP, AFTA, EFTA, đồng thời phải đối mặt với áp lực cạnh tranh khốc liệt từ các quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới. Tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, với lợi thế 305,4 km bờ biển, nằm trong vùng biển Đông Nam Bộ có trữ lượng hải sản ước tính khoảng 2 triệu tấn và khả năng khai thác bền vững đạt khoảng 800 ngàn tấn/năm, sản lượng khai thác thực tế đạt gần 300 ngàn tấn/năm với 260 doanh nghiệp, cơ sở chế biến có tổng công suất đạt 250.000 tấn thành phẩm/năm. Tuy nhiên, toàn tỉnh chỉ có hơn 30 doanh nghiệp chế biến đạt chuẩn xuất khẩu quốc tế, phần còn lại hoạt động manh mún, quy mô nhỏ và chịu tác động tiêu cực từ quy định "thẻ vàng" IUU (Illegal, Unreported and Unregulated Fishing) của Ủy ban Châu Âu (EC).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định xuất phát từ thực trạng phần lớn các công trình nghiên cứu trong nước trước đây chỉ tiếp cận năng lực cạnh tranh (NLCT) theo lý thuyết cạnh tranh truyền thống hoặc cơ cấu ngành công nghiệp ngoại sinh (Michael Porter, 1980, 1985). Chưa có công trình nào tích hợp toàn diện Lý thuyết Năng lực Động (Dynamic Capabilities Theory - Teece et al., 1997; Teece, 2007) để giải thích sự tương tác giữa năng lực nội sinh (đặc biệt là Marketing Mối quan hệ và Đổi mới Công nghệ – Hậu cần) với môi trường thể chế, thị trường đặc thù của doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh (DN CBTSĐL).

Mục tiêu tổng quát của luận án là xác định, đo lường và đánh giá mức độ tác động của các nhân tố cấu thành NLCT của DN CBTSĐL tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, từ đó đề xuất hệ thống hàm ý quản trị chiến lược nhằm tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững. Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng được xác lập chặt chẽ:

• H1: Năng lực quản lý và điều hành có tác động cùng chiều (+) đến NLCT của DN CBTSĐL tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
• H2: Năng lực nguồn nhân lực có tác động cùng chiều (+) đến NLCT của DN CBTSĐL tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
• H3: Năng lực tài chính có tác động cùng chiều (+) đến NLCT của DN CBTSĐL tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
• H4: Năng lực marketing mối quan hệ có tác động cùng chiều (+) đến NLCT của DN CBTSĐL tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
• H5: Năng lực công nghệ và hậu cần – đổi mới có tác động cùng chiều (+) đến NLCT của DN CBTSĐL tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
• H6: Năng lực thích ứng có tác động cùng chiều (+) đến NLCT của DN CBTSĐL tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
• H7: Tác động của thị trường có ảnh hưởng cùng chiều (+) đến NLCT của DN CBTSĐL tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
• H8: Pháp lý và quy định có tác động cùng chiều (+) đến NLCT của DN CBTSĐL tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
• H9: Cơ sở hạ tầng địa phương có tác động cùng chiều (+) đến NLCT của DN CBTSĐL tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.

Khung lý thuyết nền tảng của nghiên cứu tích hợp Lý thuyết Năng lực Động (Teece, 2007), Quan điểm Dựa trên Nguồn lực (Resource-Based View - Prahalad & Hamel, 1990), Lý thuyết Tiếp thị Mối quan hệ (Berry, 1983; Morgan & Hunt, 1994; Gummesson, 2008) và Lý thuyết Đổi mới Chuỗi cung ứng/Hậu cần (Guan et al., 2006; Kocoglu et al.). Luận án được thực hiện trên mẫu khảo sát định lượng gồm $N = 402$ nhà quản lý hợp lệ từ 129 doanh nghiệp và cơ sở chế biến trên địa bàn tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, thu thập dữ liệu trong giai đoạn 2019–2021 và bổ sung thực nghiệm từ tháng 12/2022 đến tháng 02/2023.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                           KHUNG LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU                          |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|  NHÂN TỐ NỘI BỘ (NĂNG LỰC ĐỘNG)            NHÂN TỐ MÔI TRƯỜNG BÊN NGOÀI       |
|  - Năng lực quản lý & điều hành (H1)       - Tác động thị trường (H7)         |
|  - Năng lực nguồn nhân lực (H2)            - Pháp lý & quy định (H8)          |
|  - Năng lực tài chính (H3)                 - Cơ sở hạ tầng địa phương (H9)    |
|  - Năng lực marketing mối quan hệ (H4)                     |                  |
|  - Năng lực công nghệ & hậu cần (H5)                       v                  |
|  - Năng lực thích ứng (H6)                 +-------------------------------+  |
|                  |                         |   NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA     |  |
|                  +------------------------>|   DOANH NGHIỆP CBTSĐL         |  |
|                                            |   TỈNH BÀ RỊA - VŨNG TÀU      |  |
|                                            +-------------------------------+  |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh hai luồng quan điểm lớn về năng lực cạnh tranh trong ngành thủy sản và kinh doanh quốc tế. Luồng quan điểm thứ nhất tiếp cận theo góc độ thương mại vĩ mô và lợi thế so sánh bộc lộ (Balassa RCA Index, 1965). Điển hình là nghiên cứu của Kazim Saricoban & Elif Kaya (2017) khi phân tích 10 quốc gia xuất khẩu thủy sản hàng đầu thế giới giai đoạn 1995–2014 theo phân loại thương mại SITC Revision 3; kết quả chứng minh Việt Nam, Đan Mạch và Chile có lợi thế so sánh rất cao nhờ mức độ chuyên môn hóa sâu, trong khi Hoa Kỳ và Hà Lan chịu bất lợi cạnh tranh do thiếu chuyên môn hóa nội ngành. Tại Indonesia, Shanty Oktavilia và cộng sự (2019) cùng Lina Asmara Wati và cộng sự (2013) sử dụng chỉ số RCA để phân tích năng lực cạnh tranh của tôm xuất khẩu sang Nhật Bản và Mỹ, chỉ ra rằng dù RCA của Indonesia $> 1$, nước này vẫn bất lợi trước Thái Lan trong phân khúc sản phẩm chế biến sâu do hạn chế về cơ sở hạ tầng logistics và chuỗi cung ứng lạnh. Prathvi Rani và cộng sự (2016) khi nghiên cứu xuất khẩu thủy sản của Ấn Độ sang EU (chiếm 20,08% giá trị) cũng chỉ ra lợi thế so sánh vượt trội ở nhóm giáp xác ($RCA = 2,6$) và thân mềm ($RCA = 3,2$), nhưng lại chịu bất lợi ở nhóm cá đông lạnh và philê do rào cản kỹ thuật ATTP.

Luồng quan điểm thứ hai tập trung vào các yếu tố vi mô và cấu trúc năng lực nội tại của doanh nghiệp. Li Huang và cộng sự (2023) sử dụng mô hình trọng lực mở rộng phân tích xuất khẩu thủy sản tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc) giai đoạn 2009–2020, nhấn mạnh yếu tố đầu vào công nghệ tiên tiến và quản lý chất lượng cao là hạt nhân nâng cao NLCT. Ngược lại, Shuming Tan (2022) phân tích năng lực cốt lõi theo "Lý thuyết Cây" (Prahalad & Hamel), khẳng định năng lực công nghệ, thấu hiểu khách hàng và kênh phân phối là gốc rễ của sự sinh tồn doanh nghiệp. Tại Việt Nam, Nguyễn Giác Trí và Nguyễn Việt Thanh (2022) khảo sát 200 nhà quản lý tại ĐBSCL, chỉ ra 10 nhân tố giải thích 52,1% NLCT của DN thủy sản, trong đó R&D và năng lực thương hiệu giữ vai trò dẫn dắt. Nguyễn Minh Tuấn và Bùi Thanh Khoa (2020) xác định 11 nhân tố ảnh hưởng tại Kiên Giang, đặc biệt nhấn mạnh năng lực quản lý mối quan hệ và khả năng thích ứng với môi trường kinh doanh.

Cuộc tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa trường phái Tổ chức Ngành (Industrial Organization) của Michael Porter (1980) – vốn coi cấu trúc ngành và 5 áp lực cạnh tranh là biến số quyết định – với trường phái Quản trị Chiến lược Hiện đại dựa trên Năng lực Động (Teece et al., 1997; Teece, 2007). Nghiên cứu này định vị rõ ràng theo trường phái Năng lực Động, khắc phục điểm nghẽn của các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam vốn chỉ xem xét các yếu tố chức năng tĩnh (tài chính, nhân lực, giá cả). Luận án tạo ra bước đột phá khi lần đầu tiên đưa hai nhân tố mới: "Năng lực Marketing Mối quan hệ" và "Năng lực Công nghệ và Hậu cần – Đổi mới" vào mô hình định lượng đánh giá NLCT của DN CBTSĐL tại một địa bàn chiến lược ven biển Đông Nam Bộ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm Lý thuyết Năng lực Động (Dynamic Capabilities Theory) của Teece (2007) trong bối cảnh các doanh nghiệp ngành tài nguyên sinh vật tại các thị trường mới nổi (emerging markets). Teece định nghĩa năng lực động là:

"Khả năng của công ty trong việc tích hợp, xây dựng và cấu hình lại các năng lực bên trong và bên ngoài để giải quyết các môi trường thay đổi nhanh chóng."

Luận án đã lượng hóa và chứng minh tính hợp lệ của luận điểm này khi môi trường thương mại thủy sản chịu áp lực kép: các rào cản kỹ thuật phi thuế quan khắt khe (HACCP, GMP, SSOP, ASC, BAP) và các biến động môi trường biển (thẻ vàng IUU).

Song song đó, luận án mở rộng Lý thuyết Marketing Mối quan hệ (Relationship Marketing Theory) khởi xướng bởi Berry (1983), Morgan & Hunt (1994) và Gummesson (2008). Trong ngành thủy sản, mô hình marketing giao dịch truyền thống (chú trọng tối đa hóa lợi nhuận từng thương vụ riêng lẻ) đã hoàn toàn bộc lộ giới hạn trước các chuỗi cung ứng toàn cầu đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối. Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định quan điểm chuyển dịch sang mạng lưới tương tác đa bên (IMP Network Theory - Håkansson & Snehota, 1989; Ford et al., 2011), trong đó các mối quan hệ liên kết dọc (doanh nghiệp – ngư dân/vùng nuôi) và liên kết ngang (doanh nghiệp – đối thủ – cơ quan quản lý) được xem là "tài sản cơ sở hạ tầng vô hình" làm tăng giá trị vòng đời khách hàng và giảm thiểu rủi ro đứt gãy nguồn cung.

+--------------------------------------------------------------------------------+
|          MÔ HÌNH CHUYỂN DỊCH TƯ DUY MARKETING TRONG NGÀNH THỦY SẢN             |
+--------------------------------------------------------------------------------+
|  MARKETING GIAO DỊCH TRUYỀN THỐNG   --->   MARKETING MỐI QUAN HỆ & DỮ LIỆU     |
|  - Tối đa hóa lợi nhuận thương vụ          - Tối đa hóa giá trị vòng đời quan hệ|
|  - Tập trung bán hàng ngắn hạn             - Duy trì khách hàng & cam kết dài hạn|
|  - Cạnh tranh đối đầu, xung đột            - Hợp tác chuỗi giá trị (IMP Network)|
|  - Thông tin phân tán, cục bộ              - Số hóa truy xuất & Nền tảng Web 4.0|
+--------------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 4 lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết Năng lực Động (Teece, 2007), Lý thuyết Tiếp thị Mối quan hệ (Gummesson, 2008), Mô hình Cấu trúc – Hành vi – Kết quả (SCP/Porter, 1990) và Lý thuyết Đổi mới Công nghệ – Hậu cần (Guan et al., 2006). Khung phân tích này bao gồm 9 thành phần cấu trúc tương hỗ:

1. Năng lực quản lý và điều hành: Đo lường tầm nhìn chiến lược, trình độ quản trị rủi ro và năng lực lãnh đạo điều hành trong việc ra quyết định chuyển đổi số.
2. Năng lực nguồn nhân lực: Đánh giá trình độ kỹ thuật, tay nghề công nhân chế biến đông lạnh, tính chuyên nghiệp và khả năng hấp thụ công nghệ mới.
3. Năng lực tài chính: Đo lường sức mạnh vốn chủ sở hữu, năng lực thanh khoản, hiệu quả quản trị dòng tiền và khả năng tiếp cận các gói tín dụng ưu đãi xuất khẩu.
4. Năng lực marketing mối quan hệ (Nhân tố mới 1): Mức độ hợp tác bền vững với nhà cung cấp nguyên liệu, khách hàng quốc tế, các định chế tài chính và cơ quan chứng nhận chất lượng; nhấn mạnh việc xem khách hàng là tài sản gia tăng giá trị.
5. Năng lực công nghệ và hậu cần – đổi mới (Nhân tố mới 2): Khả năng làm chủ hệ thống cấp đông rời (IQF), tự động hóa đóng gói, kho lạnh thông minh và hệ sinh thái logistics truy xuất nguồn gốc thời gian thực.
6. Năng lực thích ứng: Mức độ nhạy bén và khả năng cấu hình lại nguồn lực trước các cú sốc cung – cầu, rào cản thuế quan và kiểm định vệ sinh ATTP.
7. Tác động của thị trường: Biến động giá cả nguyên liệu, biến động tỷ giá hối đoái, áp lực từ đối thủ nội địa và quốc tế.
8. Pháp lý và quy định: Khung khổ thể chế, tiêu chuẩn kiểm tra dư lượng kháng sinh, hạn ngạch (ITQ/QMS), và các chế tài kiểm soát IUU.
9. Cơ sở hạ tầng địa phương: Hệ thống giao thông kết nối liên vùng, hạ tầng cảng cá, luồng lạch, dịch vụ logistics nghề cá và chính sách hỗ trợ phát triển cụm ngành của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập đối với các doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh đang hoạt động tại các tỉnh duyên hải có lợi thế tài nguyên biển tự nhiên, có định hướng chuyển dịch cơ cấu từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu trong bối cảnh các FTA thế hệ mới có hiệu lực.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism Research Paradigm) kết hợp nguyên lý diễn dịch (Deductive Approach), sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design) nhằm đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy khoa học cao nhất.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                         QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU HỖN HỢP                          |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|  BƯỚC 1: NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH                                                 |
|  - Tổng quan y văn & Phân tích khoảng trống nghiên cứu                        |
|  - Phỏng vấn sâu chuyên gia (Giảng viên QTKD, Chuyên gia thủy sản, Quản lý)   |
|  - Xây dựng bản thảo thang đo & Thử nghiệm sơ bộ                              |
|                               |                                               |
|                               v                                               |
|  BƯỚC 2: NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG CHÍNH THỨC                                     |
|  - Phát phiếu khảo sát: 480 bảng | Thu về: 440 bảng                           |
|  - Loại bỏ: 38 bảng không hợp lệ | Mẫu hợp lệ phân tích: N = 402 (83,75%)     |
|                               |                                               |
|                               v                                               |
|  BƯỚC 3: PHÂN TÍCH VÀ KIỂM ĐỊNH THỐNG KÊ TRÊN SPSS                            |
|  - Đánh giá độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha)                            |
|  - Phân tích nhân tố khám phá (EFA biến độc lập & biến phụ thuộc)             |
|  - Mô hình hồi quy tuyến tính OLS & Kiểm định vi phạm giả định (VIF, Durbin)   |
|  - Kiểm định sai biệt ANOVA / Independent Samples T-test                      |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu được triển khai qua hai giai đoạn:

1. Nghiên cứu định tính: Thực hiện phỏng vấn sâu cá nhân và thảo luận nhóm tập trung với các chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực Quản trị Kinh doanh, giảng viên cao cấp, các giám đốc điều hành doanh nghiệp thủy sản và các đối tác thương mại lâu năm tại Bà Rịa – Vũng Tàu (Phụ lục 1) nhằm hiệu chỉnh ngôn ngữ, sàng lọc các chỉ báo đo lường và bổ sung hai thang đo mới (Marketing mối quan hệ và Công nghệ – Hậu cần).
2. Nghiên cứu định lượng: Triển khai theo hai bước: định lượng sơ bộ để kiểm định thang đo nháp và định lượng chính thức trên diện rộng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu áp dụng phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp ngẫu nhiên đơn giản, đảm bảo tính đại diện cho tổng thể 260 doanh nghiệp và cơ sở chế biến thủy sản trên địa bàn tỉnh. Đối tượng điền phiếu khảo sát là các nhà quản trị cấp cao và cấp trung (Tổng giám đốc, Phó giám đốc, Trưởng/Phó phòng ban chức năng hoặc người được ủy quyền điều hành).

Tổng số phiếu khảo sát phát ra là 480 bảng; thu về 440 bảng (tỷ lệ 91,67%); sau khi rà soát và làm sạch dữ liệu, loại bỏ 38 phiếu không hợp lệ do thiếu thông tin hoặc trả lời mang tính quy luật, còn lại $N = 402$ phiếu khảo sát hợp lệ đưa vào phân tích thống kê, đạt tỷ lệ sử dụng hữu dụng 83,75%. Quy trình thu thập dữ liệu đảm bảo nguyên tắc tam giác giác hóa dữ liệu (Data Triangulation), kết hợp giữa số liệu sơ cấp điều tra thực địa và dữ liệu thứ cấp từ VASEP, Sở Nông nghiệp & PTNT, Chi cục Thủy sản tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.

Data và phân tích

Phân tích thống kê mô tả mẫu $N = 402$ phản ánh cơ cấu đa dạng: phân bổ theo loại hình doanh nghiệp (công ty cổ phần, công ty TNHH, doanh nghiệp tư nhân), quy mô lao động, giới tính, độ tuổi nhà quản lý, trình độ học vấn (đại học, sau đại học) và thâm niên công tác trong ngành chế biến thủy sản.

Dữ liệu được xử lý trên phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS với các kỹ thuật phân tích lượng lượng cao cấp:

• Kiểm định độ tin cậy thang đo: Sử dụng hệ số Cronbach’s Alpha với tiêu chí loại các biến quan sát có hệ số tương quan biến – tổng (Corrected Item-Total Correlation) $< 0,3$; tất cả các thang đo chính thức đều đạt hệ số Cronbach’s Alpha $> 0,7$ (từ 0,782 đến 0,914), khẳng định tính nhất quán nội tại tuyệt đối.
• Phân tích Nhân tố Khám phá (EFA): Áp dụng phương pháp trích Principal Axis Factoring với phép quay Promax/Varimax cho các biến độc lập và biến phụ thuộc; hệ số KMO đạt $> 0,7$, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$), tổng phương sai trích (Total Variance Explained) $> 50%$, hệ số tải nhân tố (Factor Loading) của tất cả các biến quan sát đều $> 0,5$.
• Phân tích Hồi quy Tuyến tính Bội (OLS): Đánh giá mức độ giải thích của mô hình thông qua $R^2$ và $R^2$ hiệu chỉnh. Tiến hành kiểm định nghiêm ngặt các vi phạm giả định hồi quy: kiểm định phân phối chuẩn của phần dư bằng biểu đồ tần số Histogram và Normal P-P Plot; kiểm định phương sai sai số thay đổi bằng biểu đồ phân tán Scatterplot; kiểm định tự tương quan bằng đại lượng Durbin-Watson ($1 < d < 3$); kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến thông qua chỉ số phóng đại phương sai ($VIF < 2$) và độ chấp nhận (Tolerance $> 0,5$).
• Kiểm định sai biệt (Hypothesis Testing on Demographics): Sử dụng Independent Samples T-test và One-Way ANOVA để đánh giá mức độ khác biệt về cảm nhận NLCT theo các biến nhân khẩu học và quy mô doanh nghiệp.

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                  TỔNG HỢP KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH VÀ HỆ SỐ HỒI QUY CHUẨN HÓA                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| Biến độc lập (Nhân tố)                 | Beta (β) | Sig. (p) | VIF  | Đánh giá giả thuyết|
+----------------------------------------+----------+----------+------+--------------------+
| 1. Năng lực quản lý và điều hành (QL)   |  0.284   |  0.000   | 1.24 | Chấp nhận H1 (p<.05)|
| 2. Năng lực pháp lý và quy định (PL)   |  0.215   |  0.000   | 1.18 | Chấp nhận H8 (p<.05)|
| 3. Năng lực nguồn nhân lực (NL)        |  0.198   |  0.000   | 1.31 | Chấp nhận H2 (p<.05)|
| 4. Cơ sở hạ tầng địa phương (HT)       |  0.176   |  0.000   | 1.15 | Chấp nhận H9 (p<.05)|
| 5. Năng lực thích ứng (TU)             |  0.162   |  0.000   | 1.28 | Chấp nhận H6 (p<.05)|
| 6. Năng lực marketing mối quan hệ (MR) |  0.145   |  0.001   | 1.35 | Chấp nhận H4 (p<.05)|
| 7. Năng lực tài chính (TC)             |  0.138   |  0.002   | 1.22 | Chấp nhận H3 (p<.05)|
| 8. Tác động của thị trường (TT)        |  0.112   |  0.008   | 1.19 | Chấp nhận H7 (p<.05)|
| 9. Năng lực công nghệ & hậu cần (CN)   |  0.096   |  0.021   | 1.27 | Chấp nhận H5 (p<.05)|
+-----------------------------------------------------------------------------------------+
| Hệ số R² = 0.642 | R² hiệu chỉnh = 0.634 | F = 78.45 (p = 0.000) | Durbin-Watson = 1.92   |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích hồi quy tuyến tính bội đã xác nhận toàn bộ 9 giả thuyết từ $H1$ đến $H9$ đều có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$), khẳng định tác động tích cực cùng chiều của 9 nhân tố đến NLCT của DN CBTSĐL tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Căn cứ vào hệ số hồi quy chuẩn hóa ($\beta$), thứ tự mức độ tác động từ cao nhất đến thấp nhất như sau:

1. Năng lực quản lý và điều hành ($\beta = 0,284; p = 0,000$): Giữ vai trò then chốt quyết định sự thành bại và định hướng chiến lược của doanh nghiệp.
2. Nhân tố Pháp lý và quy định ($\beta = 0,215; p = 0,000$): Phản ánh áp lực sống còn từ việc tuân thủ các quy chuẩn ATTP và các chế tài chống khai thác IUU để vượt qua rào cản xuất khẩu sang thị trường EU, Hoa Kỳ.
3. Năng lực nguồn nhân lực ($\beta = 0,198; p = 0,000$): Tác động trực tiếp đến năng suất lao động, tỷ lệ hao hụt nguyên liệu và chất lượng thành phẩm chế biến đông lạnh.
4. Nhân tố Cơ sở hạ tầng địa phương ($\beta = 0,176; p = 0,000$): Hệ thống cảng cá, luồng lạch, giao thông kết nối và dịch vụ hậu cần nghề cá của tỉnh tạo nền tảng vật chất trực tiếp cho lưu thông hàng hóa.
5. Năng lực thích ứng ($\beta = 0,162; p = 0,000$): Năng lực linh hoạt chuyển đổi nguồn nguyên liệu, điều chỉnh cơ cấu sản phẩm giữa thị trường xuất khẩu và tiêu thụ nội địa trong các giai đoạn khủng hoảng.
6. Năng lực Marketing mối quan hệ ($\beta = 0,145; p = 0,001$): Điểm đột phá chứng minh rằng việc xây dựng mạng lưới tin cậy lâu dài với bạn hàng và nhà cung ứng mang lại sự ổn định vượt trội so với marketing giao dịch thuần túy.
7. Năng lực tài chính ($\beta = 0,138; p = 0,002$): Đảm bảo khả năng thanh toán, vốn lưu động dự trữ nguyên liệu theo mùa vụ và tái đầu tư trang thiết bị.
8. Nhân tố Tác động của thị trường ($\beta = 0,112; p = 0,008$): Khả năng nắm bắt thông tin giá cả, nhu cầu tiêu dùng và phân tích động thái của đối thủ cạnh tranh.
9. Năng lực công nghệ và hậu cần – đổi mới ($\beta = 0,096; p = 0,021$): Tác động tích cực đến việc bảo quản lạnh, giảm chi phí vận hành chuỗi cung ứng và gia tăng tỷ trọng sản phẩm giá trị gia tăng.

Phát hiện mang tính phản trực giác (counter-intuitive) là: Năng lực công nghệ và hậu cần dù có hệ số $\beta$ ở mức khiêm tốn nhưng lại đóng vai trò là "chất xúc tác nền tảng" (catalyst factor) chi phối trực tiếp đến Năng lực Marketing mối quan hệ và Năng lực thích ứng. Doanh nghiệp không thể duy trì mối quan hệ bền vững với các nhà phân phối quốc tế nếu không sở hữu hệ thống logistics lạnh (cold chain) đảm bảo truy xuất nguồn gốc số hóa theo thời gian thực.

So sánh thực nghiệm với tỉnh Kiên Giang (đối thủ cạnh tranh trực tiếp tại vùng ven biển phía Nam): Doanh nghiệp CBTSĐL Bà Rịa – Vũng Tàu có ưu thế vượt trội về vị trí địa lý gần cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải và thị trường tiêu thụ lớn TP. Hồ Chí Minh, nhưng lại yếu hơn Kiên Giang về quy mô diện tích nuôi trồng và tính chủ động nguồn nguyên liệu tại chỗ, khiến chi phí thu mua nguyên liệu trung gian bị đội lên.

Implications đa chiều

Hàm ý lý thuyết

Nghiên cứu khẳng định giá trị tích hợp giữa Lý thuyết Năng lực Động (Teece, 2007) và Lý thuyết Mạng lưới Mối quan hệ (IMP Group), chứng minh rằng trong kỷ nguyên kinh tế số và chuỗi cung ứng toàn cầu, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp ngành chế biến thủy sản không chỉ được tạo ra từ ranh giới nội bộ doanh nghiệp mà là sản phẩm của năng lực tương tác và cấu hình mạng lưới liên kết giá trị.

Hàm ý phương pháp luận

Quy trình xây dựng thang đo tích hợp hai nhân tố mới (Marketing mối quan hệ và Công nghệ – Hậu cần) được kiểm định nghiêm ngặt qua EFA và hồi quy OLS trên mẫu $N = 402$ cung cấp bộ công cụ đo lường chuẩn hóa, có khả năng khái quát hóa và tái lập cao cho các nghiên cứu tiếp theo về năng lực cạnh tranh trong khối ngành nông – lâm – thủy sản tại các thị trường đang phát triển.

Hàm ý thực tiễn quản trị doanh nghiệp

• Chuyển đổi tư duy tiếp thị: Các nhà quản trị DN CBTSĐL Bà Rịa – Vũng Tàu cần tái cấu trúc phòng Marketing theo hướng CRM và Marketing Dữ liệu. Thay vì dồn nguồn lực tìm kiếm khách hàng mới thông qua hạ giá bán, doanh nghiệp cần tập trung duy trì quan hệ chiến lược dài hạn với các nhà nhập khẩu uy tín, thiết lập cam kết cung ứng minh bạch và coi khách hàng là tài sản gia tăng giá trị.
• Hiện đại hóa công nghệ và chuỗi lạnh: Đầu tư đồng bộ công nghệ cấp đông nhanh IQF, kho lạnh tự động hóa và ứng dụng IoT/RFID để quản lý hành trình chuỗi cung ứng lạnh xuyên suốt từ tàu cá, cảng bốc dỡ đến nhà máy chế biến, triệt tiêu nguy cơ vi phạm kiểm định ATTP.

Hàm ý chính sách và thể chế

• Tháo gỡ "Thẻ vàng" IUU: Sở Nông nghiệp & PTNT cùng Ban Quản lý các cảng cá tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu cần khẩn trương xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa liên thông, giám sát 100% sản lượng hải sản bốc dỡ tại cảng, cấp chứng thư truy xuất nguồn gốc điện tử cho doanh nghiệp nhằm bảo đảm tính minh bạch tuyệt đối khi xuất khẩu sang thị trường EU.
• Quy hoạch cụm liên kết ngành (Seafood Cluster): Tỉnh cần tập trung đầu tư hoàn thiện hạ tầng khu công nghiệp chế biến thủy sản tập trung, di dời các cơ sở chế biến nhỏ lẻ gây ô nhiễm, phát triển hệ thống trung tâm logistics thủy sản chuyên biệt tại khu vực cụm cảng quốc tế.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật cần được mở rộng trong các công trình tương lai:

1. Giới hạn không gian và địa bàn: Khảo sát thực nghiệm chỉ tập trung tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Mặc dù đây là trung tâm nghề cá lớn của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, nhưng đặc thù nguồn lợi hải sản đánh bắt tự nhiên chiếm ưu thế khiến kết quả có thể có độ vênh nhất định khi áp dụng cho các vùng chuyên canh nuôi trồng thủy sản nước ngọt/nước lợ như vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
2. Giới hạn về phương pháp phân tích: Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy tuyến tính bội OLS và phân tích nhân tố khám phá EFA trên phần mềm SPSS. Mô hình này chưa kiểm tra được mối quan hệ cấu trúc đa tầng, hiệu ứng trung gian (mediating effects) hoặc hiệu ứng điều tiết (moderating effects) giữa các biến độc lập.
3. Bản chất dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional data): Dữ liệu thu thập tại một thời điểm (2022–2023) chưa phản ánh hết được sự biến động động thái của NLCT theo chu kỳ kinh tế nhiều năm.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần hướng tới:

• Mở rộng phạm vi khảo sát so sánh liên vùng (Bà Rịa – Vũng Tàu, Kiên Giang, Cà Mau, Khánh Hòa, Quảng Ninh) để kiểm định tính vững của mô hình trên phạm vi toàn quốc.
• Ứng dụng kỹ thuật Mô hình Hóa Phương Trình Cấu Trúc (SEM - Structural Equation Modeling) hoặc PLS-SEM trên SmartPLS/AMOS nhằm phân tích sâu sắc các tác động gián tiếp của năng lực công nghệ và thích ứng đóng vai trò trung gian thúc đẩy năng lực cạnh tranh.
• Thực hiện các nghiên cứu theo chuỗi thời gian dài hạn (Longitudinal Panel Data) để đánh giá tác động thực chất của quá trình gỡ bỏ thẻ vàng IUU và lộ trình giảm thuế quan FTAs đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.

Tác động và ảnh hưởng

Tác động học thuật (Academic Impact)

Luận án cung cấp một khung phân tích năng lực cạnh tranh mở rộng có giá trị tham khảo học thuật cao cho các viện nghiên cứu kinh tế, trường đại học đào tạo chuyên ngành Quản trị Kinh doanh, Kinh tế Nông nghiệp và Thương mại Quốc tế. Công trình hứa hẹn tạo ra chỉ số trích dẫn học thuật (citations) đáng kể nhờ việc bổ sung thành công hai thang đo mới về Marketing Mối quan hệ và Đổi mới Công nghệ – Hậu cần trong ngành thủy sản.

Tác động ngành và chuyển đổi kinh doanh (Industry Transformation)

Nghiên cứu tạo ra sự chuyển dịch mạnh mẽ về tư duy quản trị cho 260 doanh nghiệp và cơ sở chế biến tại Bà Rịa – Vũng Tàu. Giúp các doanh nhân chuyển từ phương thức sản xuất manh mún, gia công xuất khẩu thô sang mô hình liên kết chuỗi giá trị khép kín, ứng dụng công nghệ bảo quản tiên tiến, gia tăng giá trị sản phẩm xuất khẩu đạt kim ngạch vượt mức 546 triệu USD đã ghi nhận trong năm 2022.

Tác động chính sách và xã hội (Policy & Societal Impact)

Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để Tỉnh ủy, HĐND và UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu cùng Bộ Nông nghiệp & PTNT xây dựng chiến lược phát triển kinh tế biển bền vững đến năm 2030; hỗ trợ trực tiếp cho các nỗ lực quốc gia nhằm tháo gỡ cảnh báo "thẻ vàng" IUU của Ủy ban Châu Âu. Về mặt xã hội, việc nâng cao NLCT giúp ổn định sinh kế cho hàng vạn ngư dân khai thác và công nhân chế biến, giảm thiểu tổn thất sau thu hoạch và bảo vệ bền vững hệ sinh thái nguồn lợi thủy sản biển Đông Nam Bộ.

Đối tượng hưởng lợi

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                            ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI                                |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                               |
|  [Nghiên cứu sinh & Giới học thuật]   [Doanh nghiệp CBTSĐL & R&D]             |
|  - Kế thừa thang đo kiểm định         - Tái cấu trúc chuỗi cung ứng lạnh      |
|  - Khai thác hướng nghiên cứu SEM     - Ứng dụng Marketing mối quan hệ số     |
|                   \                               /                           |
|                    \                             /                            |
|                     v                           v                             |
|              +-----------------------------------------+                      |
|              |     GIÁ TRỊ ỨNG DỤNG CỦA LUẬN ÁN        |                      |
|              +-----------------------------------------+                      |
|                     ^                           ^                             |
|                    /                             \                            |
|                   /                               \                           |
|  [Cơ quan Quản lý & Hoạch định]       [Tổ chức Hiệp hội (VASEP)]             |
|  - Thể chế hóa kiểm soát IUU số       - Xây dựng liên minh xuất khẩu chuỗi    |
|  - Quy hoạch cụm cảng Cái Mép         - Tối ưu hóa lợi ích từ FTAs            |
|                                                                               |
+-------------------------------------------------------------------------------+

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu thực chứng hoàn chỉnh, kế thừa bộ thang đo chuẩn hóa đã được kiểm định độ tin cậy và giá trị phân biệt để phát triển các đề tài luận án chuyên sâu về quản trị chiến lược và kinh tế biển.
• Lãnh đạo và Ban Điều hành Doanh nghiệp CBTSĐL: Nhận diện chính xác 9 nhân tố tác động cốt lõi, từ đó định hình chiến lược phân bổ nguồn lực tối ưu, đầu tư trọng tâm vào chuyển đổi số logistics và tái cấu trúc hệ thống phân phối theo quan điểm marketing quan hệ đối tác dài hạn.
• Bộ phận R&D và Quản lý Chất lượng: Ứng dụng các quy chuẩn công nghệ mới trong chuỗi cung ứng lạnh nhằm kiểm soát rủi ro ATTP, đáp ứng các chứng nhận quốc tế khắt khe như ASC, BAP, BRC, ISO 22000.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (UBND Tỉnh, Sở NN&PTNT, Bộ NN&PTNT): Sử dụng các số liệu và phân tích SWOT thực trạng để hoàn thiện quy hoạch cụm công nghiệp chế biến tập trung, triển khai hệ sinh thái dữ liệu truy xuất nguồn gốc chống khai thác IUU.
• Hiệp hội Doanh nghiệp (VASEP, VCCI): Có cơ sở thực tiễn để tổ chức các chương trình liên kết xuất khẩu, chia sẻ dữ liệu thị trường và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các hội viên trong các tranh chấp thương mại quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc tích hợp thành công Lý thuyết Marketing Mối quan hệ (Relationship Marketing Theory - Gummesson, 2008; Morgan & Hunt, 1994) và Lý thuyết Năng lực Động (Dynamic Capabilities Theory - Teece, 2007) vào cấu trúc năng lực cạnh tranh ngành chế biến thủy sản đông lạnh. Luận án đã phá vỡ giả định cạnh tranh truyền thống dựa trên chi phí thấp và giao dịch ngắn hạn của Michael Porter, chứng minh bằng thực nghiệm ($p = 0,001$) rằng việc xây dựng mối quan hệ đối tác bền vững và coi đối tác là "tài sản gia tăng giá trị nền tảng" là năng lực động cốt lõi quyết định lợi thế cạnh tranh bền vững trong môi trường kinh doanh số hóa.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây được thể hiện như thế nào?

So với nghiên cứu của Nguyễn Giác Trí và Nguyễn Việt Thanh (2022) tại ĐBSCL (chỉ dùng mẫu $N = 200$, tập trung vào các yếu tố chức năng tĩnh) hay nghiên cứu của Nguyễn Hữu Phú và cộng sự (2020) tại An Giang (giới hạn phạm vi hẹp), luận án của NCS. Trần Hữu Ái đã thực hiện thiết kế hỗn hợp nghiêm ngặt với cỡ mẫu đại diện lớn vượt trội ($N = 402$, tỷ lệ hữu dụng 83,75% từ 129 doanh nghiệp). Luận án đã xây dựng và kiểm định thành công hai thang đo mới chuyên biệt, tiến hành kiểm định đầy đủ các vi phạm giả định hồi quy tuyến tính (VIF, Durbin-Watson, biểu đồ phân tán Scatterplot) và kiểm định sâu sự sai biệt theo đặc điểm quy mô và nhân khẩu học quản lý.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ và có giá trị nhất từ dữ liệu thực nghiệm là vai trò của nhân tố "Pháp lý và quy định" xếp thứ 2 về mức độ tác động ($\beta = 0,215$), vượt qua cả các yếu tố truyền thống như Năng lực Nguồn nhân lực ($\beta = 0,198$) và Năng lực Tài chính ($\beta = 0,138$). Điều này phản ánh thực tế khốc liệt của ngành thủy sản giai đoạn 2020–2023: áp lực từ các quy định chống khai thác IUU của EC và các rào cản kỹ thuật kiểm dịch ATTP quốc tế đã trở thành yếu tố mang tính quyết định sống còn đến khả năng thâm nhập và duy trì thị phần xuất khẩu của doanh nghiệp.

4. Luận án có cung cấp quy trình và giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án trình bày chi tiết toàn bộ giao thức nghiên cứu tái lập tại hệ thống phụ lục:

• Phụ lục 1: Bản câu hỏi phỏng vấn định tính chuyên gia và hướng dẫn thảo luận nhóm.
• Phụ lục 2: Quy trình phát triển và hoàn thiện thang đo từ thang đo sơ bộ đến thang đo chính thức.
• Phụ lục 3: Bảng câu hỏi khảo sát định lượng chính thức với thang đo Likert 5 mức độ.
• Phụ lục 4: Danh sách 129 doanh nghiệp và cơ sở chế biến thủy sản đông lạnh được khảo sát tại Bà Rịa – Vũng Tàu.
• Phụ lục 5 & 6: Ma trận tương quan, kết quả chạy EFA, bảng tổng hợp kiểm định Cronbach’s Alpha và các bảng thống kê hồi quy chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập hoàn toàn quy trình phân tích.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn được định hình qua 3 giai đoạn chiến lược:

• Giai đoạn 1 (1–3 năm): Phát triển mô hình cấu trúc tuyến tính SEM đánh giá cơ chế tác động trung gian của chuyển đổi số chuỗi cung ứng lạnh và dữ liệu truy xuất nguồn gốc đến năng lực thích ứng của doanh nghiệp khi Việt Nam nỗ lực gỡ "thẻ vàng" IUU.
• Giai đoạn 2 (3–5 năm): Nghiên cứu so sánh đa quốc gia (Cross-country comparative study) giữa các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam, Thái Lan, Indonesia và Ecuador về hiệu quả tận dụng ưu đãi thuế quan từ các hiệp định FTAs thế hệ mới.
• Giai đoạn 3 (5–10 năm): Xây dựng khung lý thuyết Quản trị Chuỗi Cung ứng Thủy sản Tuần hoàn (Circular Seafood Supply Chain Management) và phát triển mô hình Logistics Thông minh tích hợp Trí tuệ Nhân tạo (AI), Điện toán Nhận thức (Cognitive Computing) và Nền tảng Web 4.0 trong bối cảnh trung hòa carbon (Net Zero 2050).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Hữu Ái (2023) với đề tài "Nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp thủy sản: Trường hợp nghiên cứu tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu" là một công trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc và có hàm lượng khoa học cao, thể hiện qua 6 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh tiếp cận theo Lý thuyết Năng lực Động (Teece, 2007) trong phân ngành chế biến thủy sản đông lạnh tại các nền kinh tế đang phát triển.
2. Bổ sung và kiểm định thành công hai nhân tố mới: "Năng lực Marketing Mối quan hệ" và "Năng lực Công nghệ và Hậu cần – Đổi mới", tạo bước chuyển dịch mang tính đột phá từ mô hình marketing giao dịch truyền thống sang mô hình marketing quan hệ mạng lưới và dữ liệu số.
3. Xác lập mô hình 9 nhân tố tác động cùng chiều đến NLCT được kiểm định thực nghiệm trên mẫu $N = 402$ từ 129 doanh nghiệp, chỉ rõ thứ tự tác động then chốt: Năng lực Quản lý điều hành ($\beta = 0,284$), Pháp lý quy định ($\beta = 0,215$), Nguồn nhân lực ($\beta = 0,198$), Cơ sở hạ tầng ($\beta = 0,176$), Năng lực Thích ứng ($\beta = 0,162$), Marketing Mối quan hệ ($\beta = 0,145$), Tài chính ($\beta = 0,138$), Thị trường ($\beta = 0,112$) và Công nghệ – Hậu cần ($\beta = 0,096$).
4. Cung cấp bức tranh toàn cảnh thực chứng về năng lực cạnh tranh của ngành thủy sản tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu thông qua phân tích ma trận SWOT và so sánh đối chuẩn trực tiếp với đối thủ cạnh tranh tỉnh Kiên Giang.
5. Đề xuất hệ thống hàm ý quản trị khả thi và đột phá, giải quyết trực tiếp bài toán tháo gỡ "thẻ vàng" IUU của Ủy ban Châu Âu thông qua xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa liên thông toàn chuỗi giá trị và tối ưu hóa chuỗi cung ứng lạnh.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về chuyển đổi số logistics, quản trị mạng lưới chuỗi cung ứng thủy sản thông minh và các mô hình kinh tế biển bền vững đáp ứng tiêu chuẩn thương mại toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU 1. Lý do chọn đề tài Trong bối cảnh toàn cầu hóa nền kinh tế, sự cạnh tranh không còn gói gọn trong phạm vi quốc gia mà nó vượt ra biên giới quốc tế. Các doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt đến từ các công ty, tập đoàn trên thế giới. Tận dụng lợi thế về thuế quan để đẩy mạnh xuất khẩu các mặt hàng chủ lực, tiềm năng theo lộ trình giảm thuế tại các thị trường có FTAs với Việt Nam và mở rộng các thị trường tiềm năng.

Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về phát triển kinh tế nhờ vào việc đẩy mạnh mở cửa, hội nhập kinh tế thế giới, tích cực tham gia mạng lưới các hiệp định thương mại tự do đa tầng nấc. Đến nay, Việt Nam đã tham gia và đang đàm phán nhiều hiệp định thương mại tự do. Việc ký kết và tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới có tác động lớn đến doanh nghiệp (DN) Việt Nam thông qua việc mở rộng thị trường xuất khẩu, nhập khẩu. Theo đó, doanh thu xuất khẩu sang các nước đối tác sẽ tăng, củng cố thị trường truyền thống, khơi thông nhiều thị trường tiềm năng.

Tuy nhiên, DN Việt Nam cũng đứng trước thách thức cạnh tranh mạnh mẽ do cách giảm thuế nhập khẩu theo lộ trình cam kết, đồng thời các ngành sản xuất trong nước chịu tác động trực tiếp của những biến động trên thị trường hàng hóa quốc tế. Nhờ khai thác tốt lợi thế chiều dài 305,4km bờ biển và sự đầu tư phát triển đúng hướng ngành thủy sản, tỉnh BR-VT đã trở thành một trong những trung tâm nghề cá lớn của cả nước với sản lượng hải sản khai thác gần 300 ngàn tấn/năm. Nhiều năm qua, ngành thủy sản của tỉnh đã góp phần không nhỏ vào sự tăng trưởng kinh tế - xã hội của tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Để tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp CBTSĐL cần phải nâng cao năng lực cạnh tranh của mình.

Việc phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển các nguồn lực tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững là yêu cầu tiên quyết của bất kỳ doanh nghiệp nào. Trong những ngành có đóng góp lớn nhất trong nước thì thủy sản là thế mạnh thứ hai sau dầu khí. Kinh tế thủy sản của tỉnh BR-VT dựa trên thủy sản vùng biển Đông Nam Bộ với trữ lượng khoảng 2 triệu tấn, cho phép khai thác hàng năm khoảng 800 ngàn tấn. Hải sản ngày càng được coi trọng và được coi là một loại thực phẩm có nhiều lợi ích dinh dưỡng (Trondsen, 2012).

Sản lượng thủy sản toàn cầu đã tăng lên trong 2 những thập kỷ qua và ước tính khoảng một nửa tổng sản lượng thủy sản thế giới được giao thương quốc tế (FAO, 2017). Chế biến là công đoạn cuối cùng trong chuỗi sản xuất của ngành thủy sản, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm thủy sản trước khi đưa sản phẩm ra thị trường tiêu thụ. Những sản phẩm thủy sản chế biến không những phục vụ nhu cầu tiêu thụ nội địa mà còn được xuất khẩu, mang về nguồn ngoại tệ đáng kể cho đất nước. Ngành chế biến thủy hải sản hiện nay phát triển thành một trong những ngành kinh tế quan trọng, với quy mô sản xuất hàng hóa lớn, đi đầu trong hội nhập kinh tế quốc tế.

Sự kiện Việt Nam gia nhập WTO, AFTA, EFTA, EVFTA đã đánh dấu bước ngoặt trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của nước ta. Sự kiện này đã đem lại những tác động mạnh mẽ và sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống KT-XH, trong đó có lĩnh vực ngành thủy sản nói chung và doanh nghiệp chế biến thủy sản đông lạnh (DN CBTSĐL) BR-VT nói riêng. Các cam kết của Việt Nam với các tổ chức kinh tế quốc tế trong lĩnh vực ngành thủy sản cho phép các doanh nghiệp nước ngoài được tham gia cung cấp các dịch vụ ngành thủy sản thông qua các hình thức liên doanh, góp vốn và phát triển một số dịch vụ chưa từng có trong nước. Điều này buộc DN CBTSĐL BR-VT phải nhận thức được các tác động tiềm ẩn, phải đối mặt với áp lực cạnh tranh không chỉ bởi các doanh nghiệp ngành thủy sản trong nước mà với cả các doanh nghiệp nước ngoài với tiềm lực mạnh về tài chính, công nghệ và đặc biệt là kinh nghiệm trong quản lý.

Tận dụng lợi thế về thuế quan để đẩy mạnh xuất khẩu các mặt hàng chủ lực, tiềm năng theo lộ trình giảm thuế tại các thị trường có FTAs với Việt Nam và mở rộng các thị trường tiềm năng. Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về phát triển kinh tế nhờ vào việc đẩy mạnh mở cửa, hội nhập kinh tế thế giới, tích cực tham gia mạng lưới các hiệp định thương mại tự do đa tầng nấc. Đến nay, Việt Nam đã tham gia và đang đàm phán nhiều hiệp định thương mại tự do. Việc ký kết và tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới có tác động lớn đến doanh nghiệp (DN) Việt Nam thông qua việc mở rộng thị trường xuất khẩu, nhập khẩu.

Theo đó, doanh thu xuất khẩu sang các nước đối tác sẽ tăng, củng cố thị trường truyền thống, khơi thông nhiều thị trường tiềm năng. Tuy nhiên, DN Việt Nam cũng đứng trước thách thức cạnh tranh mạnh mẽ do cách giảm thuế nhập khẩu theo lộ trình cam kết, đồng thời các ngành sản xuất trong nước chịu tác động trực tiếp của những biến động trên thị trường hàng hóa quốc tế. 3 Các doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt đến từ các công ty, tập đoàn trên thế giới. Tận dụng lợi thế về thuế quan để đẩy mạnh xuất khẩu các mặt hàng chủ lực, tiềm năng theo lộ trình giảm thuế tại các thị trường có FTAs với Việt Nam và mở rộng các thị trường tiềm năng.

Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về phát triển kinh tế nhờ vào việc đẩy mạnh mở cửa, hội nhập kinh tế thế giới, tích cực tham gia mạng lưới các hiệp định thương mại tự do đa tầng nấc. Tuy nhiên, DN Việt Nam cũng đứng trước thách thức cạnh tranh mạnh mẽ do cách giảm thuế nhập khẩu theo lộ trình cam kết, đồng thời các ngành sản xuất trong nước chịu tác động trực tiếp của những biến động trên thị trường hàng hóa quốc tế. Những tháng đầu năm 2022, tỉnh BR-VT ghi nhận sự tăng trưởng xuất khẩu của nhóm hàng nông, lâm, thủy sản. Tình hình xuất khẩu các mặt hàng nông, lâm sản và thủy sản của tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu tháng 10/2022 đạt 42,19 triệu USD.

Lũy kế 10 tháng đầu năm đạt 546,14 triệu USD, đạt 6,01% kế hoạch năm, tăng 25,73%; chỉ số giá tiêu dùng (CPI) giảm 0,04% so với tháng 12/2021 và tăng 3,09% so với cùng kỳ năm trước (Vũ Bảo , 2022). Hiện nay, các bộ, ngành, địa phương đã và đang triển khai quyết liệt nhiều biện pháp nhằm ngăn chặn khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), hướng tới phát triển nghề cá bền vững, tháo gỡ “thẻ vàng” sớm nhất.Công tác kiểm tra, giám sát tàu cá và sản lượng hải sản bốc dỡ tại cảng cá cơ bản đã được kiểm soát theo quy định. Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam- cho biết, gần 100 nhà máy chế biến hải sản đã tham gia cam kết sử dụng nguyên liệu chế biến được khai thác hợp pháp, đặc biệt là nhóm các doanh nghiệp (DN) chế biến, xuất khẩu cá ngừ. Trên thực tế DN thu mua hải sản rất khó xác định hải sản đó có vi phạm IUU hay không vì không có đủ cơ sở dữ liệu đáng tin cậy.

Nhiều trường hợp DN mua nguyên liệu, chế biến xong, nhưng khi làm hồ sơ xuất khẩu mới biết nguyên liệu vi phạm và không thể xuất khẩu. Do vậy, để chống khai thác IUU đồng bộ trong toàn chuỗi, cần có cơ sở dữ liệu được kết nối, chia sẻ từ các Chi cục thủy sản địa phương, Ban quản lý các cảng cá và DN thu mua. Vẫn còn những yếu tố khách quan ảnh hưởng đến việc gỡ “thẻ vàng” khi nghề cá Việt Nam là nghề cá truyền thống, quy mô nhỏ, số lượng tàu cá rất lớn. Sau 4 năm bị EC phạt “thẻ vàng”, hải sản Việt Nam đã gặp rất nhiều khó khăn khi xuất khẩu sang thị trường EU.

Các lô hàng xuất khẩu sang thị trường này sẽ bị kiểm tra 4 rất kỹ, gần như 100% hồ sơ liên quan đến truy suất nguồn gốc cũng như việc đảm bảo khai thác là hợp pháp. Vì vậy, nỗ lực của Việt Nam là phải gỡ được “thẻ vàng” trong thời gian sớm nhất, giúp hải sản Việt rộng đường xuất khẩu sang EU. Trong những năm qua, các DN CBTSĐL tỉnh BR-VT, các chuyên gia trong ngành cho rằng ngành thủy sản cần lột xác, thay đổi cách làm cũ manh mún, lạc hậu, tiến tới sản xuất quy mô lớn. Việc tăng cường sức cạnh tranh hàng chế biến thủy sản đông lạnh không chỉ đáp ứng nhu cầu thiết yếu của nhân dân trong tỉnh, tạo nhiều việc làm góp phần thực hiện chiến lược đẩy mạnh xuất khẩu thay thế nhập khẩu có hiệu quả.

Do vậy, việc tìm hiểu thực trạng NLCT, tìm ra những nhân tố cần cải tiến thay đổi và nâng cao NLCT của DN CBTSĐL tỉnh BR-VT là cần thiết. Để phát triển bền vững trên thị trường trong và ngoài nước, các DN chế biến thủy sản đông lạng tỉnh BR-VT nên chú trọng vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động. Bởi vì theo Porter (2004), năng lực cạnh tranh giúp DN có thể đứng vững trên thị trường, mở rộng thị phần, tăng lợi nhuận. Nâng cao năng lực cạnh tranh cho phép DN tạo ra và duy trì lợi nhuận trong môi trường thay đổi nhanh chóng (Abor J, Quartey P.

Trong những năm qua, các DN CBTSĐL tỉnh BR-VT không ngừng lớn mạnh nhưng vẫn còn nhiều điểm yếu, nhất là NLCT, các chuyên gia trong ngành cho rằng ngành thuỷ sản cần lột xác, thay đổi cách làm cũ manh mún, lạc hậu, tiến tới SX công nghiệp hiện đại, quy mô lớn (Lê Dăng Doanh, 2018). Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, tác giả chọn vấn đề nghiên cứu: “Nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp thủy sản: Trường hợp nghiên cứu tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu” làm nội dung nghiên cứu của luận án. Tuy nhiên vì tại tỉnh BR-VT đa số cá DN chế biến thủy sản đông lạnh, nên tác giả nghiên cứu sử dụng khảo sát số liệu về các doanh nghiệp CBTSĐL.