Phần mở đầu Phần nội dung: gồm 3 chƣơng + Chƣơng 1: Lý luận về hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân cấp huyện + Chƣơng 2: Thực trạng hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định + Chƣơng 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định. Kết luận 8 Chƣơng 1 LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP HUYỆN 1. Những vấn đề cơ bản về Hội đồng nhân dân cấp huyện 1. Khái niệm Sau khi nƣớc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, tổ chức chính quyền địa phƣơng trên cả nƣớc đƣợc thực hiện theo Sắc lệnh số 63 ngày 22 tháng 11 năm 1945 đối với khu vực nông thôn và Sắc lệnh số 77 ngày 21 tháng 12 năm 1945 đối với khu vực đô thị.
Có thể nói, HĐND đƣợc thành lập từ thời điểm này. Theo hai sắc lệnh này, chính quyền địa phƣơng có bốn cấp: Cấp kỳ, cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã, tuy nhiên, chỉ có cấp tỉnh và cấp xã là hai cấp chính quyền hoàn chỉnh có HĐND và Ủy ban hành chính. Vào thời điểm này, nhiệm kỳ của HĐND chỉ 2 năm, đƣợc thành lập ở cấp xã và tỉnh bằng hình thức bầu trực tiếp của Nhân dân. Qua gần 78 năm xây dựng, phát triển, trên cơ sở các bản Hiến pháp 1946, 1980, 1992 và sửa đổi bổ sung năm 2001, bản chất cũng nhƣ vai trò, vị trí, chức năng, nhiệm vụ của mô hình tổ chức HĐND và UBND theo tinh thần sắc lệnh trên đây cơ bản vẫn đƣợc giữ nguyên mặc dù hệ thống pháp luật về chính quyền địa phƣơng đã có một số thay đổi về cơ chế tổ chức và tên gọi.
Nhƣ vậy, chúng ta có thể hiểu HĐND nhƣ chiếc cầu nối giữa Nhân dân và nhà nƣớc, mối quan hệ hai chiều đƣợc dung hòa giữa yếu tố quyền lực nhà nƣớc và yếu tố ý chí của Nhân dân, tạo điều kiện cho Nhân dân làm chủ. Có thể nói, HĐND đại diện cho tinh thần, trí tuệ, sức mạnh tập thể Nhân dân địa phƣơng, là đại diện tiêu biểu nhất cho tiếng nói của các tầng lớp Nhân dân trong xã hội, đƣợc lựa chọn từ các đại biểu ƣu tú của các tầng lớp Nhân dân, các dân tộc, tôn giáo, nông dân, trí thức,. Vì thế, HĐND là tổ chức chính quyền gần gũi Nhân dân nhất, hiểu rõ yêu cầu, tâm tƣ, nguyện 9 vọng của Nhân dân, hiểu rõ đƣợc những thuận lợi, khó khăn của địa phƣơng, do đó, có thể đƣa ra những quyết định đúng đắn, phù hợp với tình hình thực tế và nguyện vọng của Nhân dân, góp phần quan trọng vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội, ổn định chính trị, an ninh trật tự của địa phƣơng. Khoản 1, Điều 113 Hiến pháp năm 2013 quy định: “HĐND là cơ quan quyền lực nhà nƣớc ở địa phƣơng, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, do Nhân dân địa phƣơng bầu ra, chịu trách nhiệm trƣớc Nhân dân địa phƣơng và cơ quan nhà nƣớc cấp trên”.
Nhƣ vậy, từ những quan điểm của Nhà nƣớc ta qua các giai đoạn lịch sử đều cho thấy một điểm chung về khái niệm của HĐND là cơ quan đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân, giúp phát huy dân chủ, do Nhân dân địa phƣơng bầu ra và chịu trách nhiệm trƣớc Nhân dân về hoạt động của mình. Theo quy định tại Điều 4 của Luật Tổ chức chính quyền địa phƣơng năm 2015, chính quyền địa phƣơng gồm HĐND và UBND, đƣợc tổ chức ở các đơn vị hành chính của Nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bao gồm: Cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng; cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ƣơng và cấp xã, phƣờng, thị trấn. HĐND huyện là một bộ phận cấu thành của chính quyền địa phƣơng ở huyện. HĐND huyện “gồm các đại biểu HĐND do cử tri ở huyện bầu ra”.
HĐND huyện là cơ quan quyền lực nhà nƣớc, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, có nhiệm vụ “tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp và pháp luật trên địa bàn huyện”. Vị trí, vai trò của Hội đồng nhân dân cấp huyện - Thứ nhất, HĐND huyện là cơ quan đại diện của Nhân dân, do Nhân dân ở huyện bầu ra Có thể nói, ở địa phƣơng, HĐND là cơ quan duy nhất đƣợc thành lập bằng một cuộc bầu cử do cử tri địa phƣơng trực tiếp bầu ra theo nguyên tắc 10 phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Mọi quyết định của HĐND đƣợc thông qua bằng việc biểu quyết theo nguyên tắc đa số bởi vì hình thức hoạt động của HĐND chủ yếu thông qua kỳ họp toàn thể. Đặc điểm thể hiện rõ nét nhất tính chất đại diện của HĐND về mặt hình thức là ở vấn đề cơ cấu đại biểu trong Hội đồng.
Mỗi HĐND có một số lƣợng đại biểu nhất định đại diện cho nữ giới, thành phần dân tộc, tôn giáo, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, lực lƣợng vũ trang nhân dân và cơ quan nhà nƣớc khác tại địa phƣơng. Điều này có nghĩa HĐND không đại diện cho một đảng phái, tổ chức nào mà đại diện cho toàn thể Nhân dân; thể hiện khối đại đoàn kết của toàn dân sống trong phạm vi một địa phƣơng. - Thứ hai, HĐND huyện là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, quyết định những vấn đề của huyện trong phạm vi đƣợc phân quyền, phân cấp theo quy định của pháp luật; giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật ở huyện và việc thực hiện nghị quyết của HĐND. Ngoài ra, HĐND huyện còn có quyền căn cứ vào pháp luật để bầu, miễn nhiệm, bãi miễn các chức danh của UBND là cơ quan chấp hành của mình; bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Hội thẩm nhân dân của TAND cùng cấp cũng nhƣ có quyền bỏ phiếu tín nhiệm đối với các chức danh do HĐND bầu ra; căn cứ vào Hiến pháp và pháp luật ra nghị quyết để triển khai các mặt công tác ở địa phƣơng.
Nhƣ vậy, tính chất quyền lực của HĐND đƣợc thể hiện trên nhiều phƣơng diện, là cơ quan quyền lực nhà nƣớc có quyền ban hành nghị quyết để quyết định nhiều vấn đề quan trọng ở địa phƣơng. Chức năng, nhiệm vụ của Hội đồng nhân dân cấp huyện Xuất phát từ vị trí, vai trò của HĐND trong hoạt động của tổ chức chính quyền địa phƣơng mà pháp luật quy định chức năng, nhiệm vụ của HĐND. Có thể hiểu chức năng của HĐND là những phƣơng diện hoạt động chủ yếu của HĐND nhằm thực hiện vai trò, nhiệm vụ của HĐND. Thứ nhất, chức năng quyết định những vấn đề quan trọng ở địa phương 11 Chức năng quyết định của HĐND huyện đƣợc ghi nhận nhƣ sau: - Ban hành nghị quyết và quyết định biện pháp thực hiện trong tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp, pháp luật và trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, xây dựng chính quyền theo quy định của pháp luật.
- Thông qua kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trung hạn và hằng năm của huyện, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất của huyện trƣớc khi trình UBND tỉnh phê duyệt. - Quyết định dự toán thu ngân sách nhà nƣớc trên địa bàn; dự toán thu, chi ngân sách địa phƣơng và phân bổ dự toán ngân sách huyện; điều chỉnh dự toán ngân sách địa phƣơng trong trƣờng hợp cần thiết; phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phƣơng. Quyết định chủ trƣơng đầu tƣ chƣơng trình, dự án của huyện theo quy định của pháp luật. - Quyết định quy hoạch, kế hoạch phát triển các ngành, lĩnh vực trên địa bàn huyện trong phạm vi đƣợc phân quyền.
- Quyết định biện pháp quản lý và sử dụng đất đai, rừng núi, sông hồ, nguồn nƣớc, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển và các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác; biện pháp bảo vệ và cải thiện môi trƣờng, phòng, chống và khắc phục hậu quả thiên tai, bão, lụt ở địa phƣơng theo quy định của pháp luật. Thứ hai, chức năng giám sát HĐND huyện thực hiện chức năng giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật ở địa phƣơng, việc thực hiện nghị quyết của HĐND huyện; giám sát hoạt động của Thƣờng trực HĐND, UBND, TAND, VKSND cùng cấp, ban của HĐND cấp mình; giám sát văn bản quy phạm pháp luật của UBND cùng cấp và văn bản của HĐND cấp xã. Chức năng giám sát của HĐND bao giờ cũng gắn liền với chức năng quyết định những vấn đề cơ bản về kinh tế, xã hội của HĐND. Thực hiện tốt chức năng này không những cho phép HĐND kiểm tra, đánh giá hoạt động 12 của các cơ quan nhà nƣớc trong việc tuân thủ Hiến pháp, pháp luật, các nghị quyết của HĐND mà còn cho phép HĐND phát hiện đƣợc sự không phù hợp, thiếu thực tế của các nghị quyết của HĐND để sửa đổi, bổ sung.
Kết quả giám sát sẽ là căn cứ để HĐND thực hiện quyền bãi nhiệm, miễn nhiệm các chức vụ chủ chốt của HĐND, UBND cùng cấp hoặc sẽ là cơ sở để HĐND bãi bỏ những quyết định sai trái của UBND cùng cấp, những nghị quyết sai trái của HĐND cấp dƣới trực tiếp. Nhìn chung, HĐND có hai chức năng cơ bản: Quyết định và giám sát. Trong đó, HĐND là cơ quan đại diện cho Nhà nƣớc, nhân danh Nhà nƣớc để thực thi quyền lực nhà nƣớc ở địa phƣơng, triển khai, tổ chức thực hiện đƣờng lối, chủ trƣơng của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nƣớc tới trực tiếp ngƣời dân. Vì vậy, để hệ thống chính trị địa phƣơng hoạt động hiệu quả thì phải có một chính quyền địa phƣơng mạnh, trong đó HĐND phải là yếu tố cốt lõi trong thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình, đề ra những quyết sách phát triển địa phƣơng và chịu trách nhiệm giám sát những quyết định đó trƣớc cấp trên và trƣớc Nhân dân.
Hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân cấp huyện 1. Khái niệm Theo từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh, giám sát đƣợc hiểu là “xem xét và đàn hặc” [1, tr. Theo Từ điển Tiếng Việt, cách hiểu chung nhất, giám sát là “theo dõi, kiểm tra việc thực thi nhiệm vụ” [40, tr. Dƣới góc độ pháp lý, có thể hiểu giám sát là một chức năng luật định, tức là gắn với quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền.
Chức năng đƣợc bảo đảm bởi một số hình thức hoạt động và công cụ đặc thù của các cơ quan công quyền đó.