CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Tổng quan về bảo hiểm tiền gửi và vai trò của BHTG trong xu thế hội nhập 1. Sơ lược quá trình hình thành và phát triển của BHTG Mỹ là đất nước đầu tiên thành lập ra tổ chức bảo hiểm tiền gửi (BHTG). Năm 1829 tại New York, một chương trình BHTG được đưa ra với danh hiệu “chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng” bảo hiểm cho các loại tiền gửi nói chung và các loại chứng chỉ huy động tiền gửi đảm bảo.
Năm 1866, tổ chức này ngưng hoạt động do cuộc nội chiến Mỹ. Từ năm 1907 đến 1917, một quỹ BHTG được thành lập và chấm dứt hoạt động vào năm 1930.1: Biểu đồ số lượng ngân hàng đổ vỡ từ 1924 - 1933 4500 4000 4000 3500 3000 2293 2500 2000 1453 1350 1500 975 1000 775 617 669 659 498 500 0 1924 1925 1926 1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 Nguồn: Bảo hiểm tiền gửi - nguyên lý, thực tiễn và định hướng, Nhà xuất bản lao động – xã hội, năm 2004, TS. Nguyễn Thị Kim Oanh Sau thế chiến thứ I, kinh tế Mỹ rơi vào thời kỳ khủng hoảng kinh tế. Hàng loạt ngân hàng bị đổ vỡ hàng năm.
Trong giai đoạn 1930 – 1933, mỗi năm có hơn 1000 ngân hàng ngừng hoạt động, đỉnh cao là năm 1933 có 4000 ngân hàng thương mại phải LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ‐4‐ đóng cửa. Niềm tin của người dân vào hệ thống ngân hàng ngày càng sụt giảm, việc nắm giữ tiền mặt trong dân chúng tăng lên một cách nhanh chóng. Trước tình hình đó Tổng thống Roosevelt đã ký Luật ngân hàng năm 1933, có hiệu lực từ ngày 16/6/1933. Tại điều 8 của Luật này quy định về việc thiết lập Công ty BHTG liên bang thông qua việc sửa đổi Luật dự trữ liên bang.
Ngày 01 tháng 01 năm 1934 Hiệp hội BHTG liên bang Mỹ (Federal Deposit Insurance Cooperation - viết tắt là FDIC) đã được thành lập và được đa số công chúng ủng hộ. Sau sự ra đời và hoạt động hiệu quả của FDIC đã dẫn đến sự ra đời của hàng loạt tổ chức BHTG trên thế giới .2: Tiến độ hình thành hệ thống BHTG trên thế giới từ sau FDIC ra đời đến tháng 12/2009 119 1960 ‐ 1970 1970 ‐ 1980 1980 ‐ 1990 1990 ‐ 2000 2000 ‐ 2009 36 18 10 6 Nguồn: http://www.org Năm 2002, Hiệp hội bảo hiểm tiền gửi thế giới (International Association of Deposit Insurers - IADI) được thành lập. Mục đích hoạt động của IADI là đảm bảo sự phát triển và hoạt động có hiệu quả của các tổ chức BHTG. Tính đến tháng 01/2010 có 106 tổ chức BHTG được kết nạp chính thức vào IADI, 19 tổ chức BHTG đang được xem xét kiểm tra một cách nghiêm ngặt khả năng trở thành thành viên chính thức của IADI.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số khái niệm liên quan đến hoạt động BHTG 1. Khái niệm về bảo hiểm tiền gửi BHTG là cam kết công khai của tổ chức BHTG đối với tổ chức tham gia BHTG về việc tổ chức BHTG sẽ chi trả tiền gửi được bảo hiểm bao gồm phần gốc và lãi cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia BHTG gửi bị chấm dứt hoạt động và không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền. Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Tổ chức BHTG là tổ chức tài chính được thành lập nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, góp phần bảo đảm an toàn trong hoạt động của hệ thống tài chính ngân hàng, thực hiện chi trả tiền bảo hiểm tới người có tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG khi tổ chức đó chấm dứt hoạt động và mất khả năng thanh toán.
Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi Tổ chức tham gia BHTG là các ngân hàng và các tổ chức tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi. Các tổ chức này khi tham gia BHTG có trách nhiệm đóng phí BHTG cho tổ chức BHTG và được quyền yêu cầu tổ chức BHTG chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền tại tổ chức đó trong trường hợp tổ chức này mất khả năng thanh toán và bị cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động. Người gửi tiền thuộc đối tượng được bảo hiểm Người gửi tiền thuộc đối tượng được BHTG là khách hàng có gửi tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG. Những người này không phải đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG nhưng có quyền yêu cầu tổ chức BHTG thanh toán một phần hoặc toàn bộ tiền gửi tuỳ thuộc vào quy định hạn mức chi trả tiền BHTG của tổ chức BHTG.
Loại tiền gửi được bảo hiểm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ‐6‐ Tùy theo mục tiêu của Chính phủ và của NHTW, chính sách tiền tệ của mỗi quốc gia mà Chính phủ của quốc gia đó qui định cho tổ chức BHTG bảo hiểm cho những loại tiền nào. Các quốc gia có tổ chức BHTG thường bảo hiểm cho loại tiền gửi tiết kiệm và tiền gửi cá nhân bằng đồng bản tệ, nhằm bảo vệ người gửi tiền và bảo vệ đồng tiền của quốc gia mình và chống ngoại tệ hóa. Phí bảo hiểm tiền gửi Phí BHTG là số tiền mà tổ chức BHTG thu của các tổ chức tham gia BHTG căn cứ vào số dư tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm nhân với tỷ lệ thu phí quy định tùy thuộc mỗi quốc gia. Hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi Hạn mức chi trả BHTG là mức quy định tối đa số tiền mà tổ chức BHTG sẽ chi trả cho đối tượng được BHTG khi tổ chức tham gia BHTG đó phá sản và mất khả năng thanh toán.
Ngân hàng cầu nối Ngân hàng cầu nối là một ngân hàng được thành lập bằng 100% vốn của tổ chức BHTG với mục đích đảm nhận, hỗ trợ và duy trì tạm thời việc kinh doanh của tổ chức tham gia BHTG bị đổ vỡ bị đặt dưới Lệnh quản lý trong khi chưa tìm được một tổ chức tài chính đồng ý đảm nhận công việc kinh doanh của tổ chức đó. Mạng an toàn tài chính Trong những bài nghiên cứu gần đây (Sebastian Schich – 2008, Srdjian T Marinkovic 2004), mạng an toàn tài chính được khái quát gồm 4 yếu tố: chức năng cho vay cuối cùng, BHTG, khung giám sát và các quy định quản lý về an toàn và cơ chế giải quyết đổ vỡ các TCTD. * Mối quan hệ của tổ chức BHTG và các cơ quan chức năng khác trong mạng an toàn tài chính LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ‐7‐ Mối quan hệ giữa tổ chức BHTG và cơ chế xử lý đổ vỡ Tương ứng với các yếu tố của mạng an toàn tài chính, có các tổ chức tham gia đảm nhận các chức năng. Bên cạnh NHTW đảm nhận chức năng người cho vay cuối cùng, Bộ Tài chính tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào mạng an toàn tài chính thông qua việc cung cấp tài chính cho NHTW, tổ chức BHTG.
Và cuối cùng là tổ chức BHTG thực hiện BHTG và giải quyết đổ vỡ của các tổ chức tài chính - ngân hàng. Mối quan hệ giữa tổ chức BHTG và chức năng người cho vay cuối cùng: NHTW là tổ chức thực hiện chức năng người cho vay cuối cùng nhằm hỗ trợ thanh khoản cho những ngân hàng thiếu thanh khoản tạm thời nhưng có khả năng tồn tại. Các khoản vay này được áp dụng lãi suất cao như lãi suất phạt và có thế chấp. Tổ chức BHTG chỉ thực hiện hỗ trợ tài chính, chi trả, giải quyết đổ vỡ khi ngân hàng mất khả năng trả nợ và đổ vỡ.
Mối quan hệ giữa tổ chức BHTG với các cơ quan giám sát và cơ quan ban hành các quy định về an toàn trong hoạt động ngân hàng. Trách nhiệm của tổ chức BHTG về giám sát, ban hành các quy định về an toàn và giải quyết những ngân hàng gặp khó khăn thực sự về tài chính tùy thuộc vào mô hình hoạt động BHTG của mỗi quốc gia. Mục đích, vai trò và nhiệm vụ của tổ chức BHTG trong xu thế hội nhập toàn cầu 1. Mục đích của tổ chức BHTG trong xu thế hội nhập Trong thực tế, mục đích cụ thể của mỗi tổ chức BHTG có khác nhau nhưng tập trung đều nhằm đạt được 03 mục tiêu chính như sau: Thứ nhất, góp phần ổn định hệ thống tài chính.
Đây là mục tiêu cơ bản và quan trọng nhất của tổ chức BHTG. Ngân hàng vốn là kênh dẫn vốn hàng đầu trong nền kinh tế. Tuy nhiên, hoạt động của ngân hàng luôn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ‐8‐ tiềm ẩn rủi ro, nguy cơ “hoảng loạn ngân hàng” có thể ảnh hưởng tới tất cả các ngân hàng kể cả các ngân hàng lớn mạnh. Đặc biệt là trong thời kỳ hội nhập kinh tế thế giới, việc liên kết giữa các ngân hàng trong và ngoài quốc gia trở nên phổ biến, nguy cơ đỗ vỡ hàng loạt hay ảnh hưởng dây chuyền rất dễ xảy ra.
Tổ chức BHTG là một tổ chức có vai trò hỗ trợ cho các quy chế và các tiêu chuẩn an toàn góp phần giữ ổn định lành mạnh hệ thống tài chính-ngân hàng. Thứ hai, bảo vệ những người gửi tiền nhỏ lẻ. Người gửi tiền ngân hàng thông thường chia làm 02 nhóm: nhóm những người gửi tiền nhỏ lẻ và nhóm những người gửi tiền lớn. Đối tượng chính mà chính sách BHTG hoạch định ra là những người gửi tiền nhỏ lẻ bởi có nhận định rằng những người này có những hạn chế nhất định trong việc tiếp cận thông tin về tình hình thị trường và hay nhạy cảm dễ hoảng loạn.
Họ hay “phản ứng một cách quá đỗi” tạo nên “sự kiện rút tiền hàng loạt” khi nghe được bất cứ thông tin kinh tế bất lợi nào của tổ chức họ gửi tiền. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự an toàn và ổn định trong hệ thống tài chính. Vì thế “bảo vệ lợi ích của những người gửi tiền nhỏ lẻ” là một trong 03 mục tiêu chính mà tổ chức BHTG nhắm tới. Thứ ba, góp phần xây dựng một thị trường tài chính có tính cạnh tranh và bình đẳng cho các tổ chức tài chính có quy mô và trình độ phát triển khác nhau.
Việc thu phí trên cơ sở xác định mức độ rủi ro cũng như hỗ trợ tài chính có tính bình đẳng giữa các tổ chức tham gia BHTG sẽ tạo nên một môi trường có tính chất cạnh tranh và bình đẳng đối với các tổ chức tài chính có quy mô và trình độ phát triển ở các mức độ khác nhau. Cạnh tranh nhằm có thể đóng phí BHTG thấp dựa trên mức độ rủi ro thấp.