CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ 1. Một số lý luận cơ bản 1. Một số khái niệm Tăng trưởng kinh tế là một trong những vấn đề cốt lõi của lý luận về phát triển kinh tế. Việc nghiên cứu tăng trưởng kinh tế ngày càng có hệ thống và hoàn thiện hơn.
17] Nếu tiếp cận trong ngắn hạn, thì tăng trưởng kinh tế có thể được hiểu như sau: - Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng thu nhập của nền kinh tế trong một khoảng thời gian nhất định. - Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng sản lượng quốc gia hoặc sản lượng quốc gia tính bình quân trên đầu người trong một thời gian nhất định. Nếu tiếp cận trong dài hạn, thì tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng quy mô sản lượng hay sự mở rộng sản lượng của một nền kinh tế qua các năm. Các chỉ tiêu sau để đo lường thu nhập của nền kinh tế: [22, tr.
73-75] Một là, tổng giá trị sản xuất (GO - Gross) là giá trị sản phẩm vật chất và các dịch vụ tạo ra trong phạm vi lãnh thổ của một quốc gia trong một thời kỳ nhất định (thường là một năm). Hai là, tổng sản phẩm quốc nội (GDP - Gross Domestic Product) là tổng giá trị các hàng hóa của những hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất ra trong phạm vi lãnh thổ của một quốc gia trong một thời gian nhất định. Ba là, tổng thu nhập quốc dân (GNI - Gross National Income) là tổng giá trị các hàng hóa và dịch vụ cuối cùng mà tạo ra tdo yếu tố sản xuất của một quốc gia trong một thời gian nhất định. Còn về phát triển kinh tế là quá trình hoàn thiện về mọi mặt của nền kinh tế.
“Phát triển kinh tế được xem là quá trình biến đổi cả về lượng lẫn về chất của nền kinh tế, nó là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề về kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia”. 22] 10 Nội dung quan trọng trong việc phát triển kinh tế đề ra được 3 tiêu chí như: - Quá trình biến đổi về lượng của nền kinh tế: Thể hiện ở thu nhập của nền kinh tế và thu nhập bình quân đấu người có sự gia tăng. - Quá trình biến đổi về chất: Cơ cấu kinh tế có sự chuyển dịch theo hướng hiện đại. - Sự cải thiện vấn đề xã hội ngày càng tốt hơn, có thể kể đến như an sinh xã hội, trình độ y tế, dịch vụ giáo dục, y tế… phục vụ người dân.
Trong quá trình hội nhập hiện nay, nhiều nhà khoa học và đa số các quốc gia đều có chính sách phát triển kinh tế, xã hội song song với chính sách phát triển bền vững, bảo vệ môi trường. Trong án phẩm Chiến lược bảo tồn thế giới (IUCN) năm 1980 thuật ngữ về phát triển bền vững là “ Sự phát triển của nhân loại không chỉ chú ý đến phát triển mà còn chú trọng đến những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học ” [2, tr. 1] Năm 2002, hội nghị thượng định thế giới về phát triển bền vững, tổ chức tại Nam Phi cho rằng “phát triển bền vững là quá trình phát triển có sự kếp hợp chặt chẽ, hòa hóa hợp lý giữa 3 mặt của sự phát triển gồm: Phát triển kinh tế cải thiện các vấn đề xã hội và bảo vệ tài nguyên môi trường” 1. Các quan điểm về tăng trưởng kinh tế 1.
Quan điểm tăng trưởng kinh tế của trường phái cổ điển Đại diện cho quan điểm này có các nhà khi tế học tiêu biểu như William Petty (1623 - 1687), Adam Smith (1723 - 1790) và David Ricardo (1772 - 1823). Những nội dung cơ bản của quan điểm cổ điển có thể kể đến như: [21, tr. 25] Thứ nhất, nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng nhất. Có những yếu tố cơ bản về tăng trưởng kinh tế như: Đất đai, lao động và vốn.
Thứ hai, họ chia xã hội thành 3 nhóm người như: Địa chủ, tư bản và công nhân. Cả ba nhóm này có sự phân phối thu nhập thuộc vào quyền sở hữu của họ đối với các yếu tố sản xuất. 11 Thứ ba, các chủ thể kinh tế sẽ hoạt động chi phối bằng “Bàn tay vô hình” để gắn với lợi ích cá nhân với lợi ích xã hội. Quan điểm về tăng trưởng kinh tế của Karl Marx Quan điểm cơ bản của Karl Marx (Các Mác) (1818 - 1883) về tăng trưởng kinh tế bao gồm: [21, tr.
15-16] Ông đã chỉ ra quy luật chung của mọi thời kỳ và phương thức sản xuất. Đó là quy luật hợp lý với quan hệ sản xuất và trình độ của lực lượng sản xuất. Ông đã đưa ra nguyên lý về sự kết hợp đồng bộ 3 yếu tố cơ bản của cải tiến sản xuất, để tăng năng suất lao động: Nâng cao trình độ của Tư liệu lao động; nâng cao trình độ người lao động lên ngang tầm trình độ của tư liệu lao động mà ta đưa vào sử dụng, đồng thời thực hiện việc tổ chức lạị quá trình lao động sản xuất sao cho phù hợp với trình độ tiến bộ khoa học kỹ thuật và trình độ người lao động, thì các yếu tố tự nhiên và xã hội mới kết hợp hài hoà với nhau, mới phát huy tác dụng, làm cho năng suất lao động tăng lên, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Mô hình về tăng trưởng kinh tế của tân cổ điển Theo các nhà kinh tế học của trường phái tân cổ điển : sự tiến bộ kỹ thuật là một yếu tố đẩy mạnh TTKT.
Sự tiến bộ kỹ thuật vẫn đã ra đời những sáng chế đều có khuynh hướng dùng vốn để tiết kiệm công nhân. Đồng thời, họ đã giải thích về nguồn gốc của TTKT thông qua hàm sản xuất- thể hiện mối quan hệ giữa sự tăng lên đầu ra với sự tăng lên của yếu tố đầu vào là vốn, lao động, tài nguyên và khoa học kỹ thuật. Y = f (K, L, R, T…) Trong đó : Y: Đầu ra (GDP, GNI) K: Vốn sản xuất L: Số lượng lao động. R: Nguồn tài nguyên thiên nhiên T: Khoa học kỹ thuật 12 Lý thuyết tăng trưởng của các nhà kinh tế học cổ điển đề xuất vai trò của các yếu tố sản xuất lao động được coi là nguồn vốn ban đầu thiết yếu nhất của tăng trưởng.
Mô hình về tăng trưởng kinh tế của Keynes Trong hoàn cảnh cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới (1929 -1933) đã ra đời Học thuyết về kinh tế của Jonh Maynar Keynes, làm phá sản học thuyết “bàn tay vô hình, thăng bằng tổng quát” của tân cổ điển và trường phái cổ điển. Keynes cho rằng về sự tác động của nền kinh tế gồm có 2 nhân tố cơ bản: Tồng cung - đó là tổng toàn bộ số hàng hóa bán trong thị trường cho người mua và Tổng cầu - đó là tổng số hàng hóa mà con người muốn mua. Nhân tố ảnh hướng trực tiếp đến mức sản lượng và việc làm trong nền kinh tế là tổng cầu. Tổng cung giữ vai trò thụ động, nó chịu sự tác động của tổng cầu.
Còn tổng cầu phụ thuộc vào các yếu tố như: mức chi tiêu đầu tư, mức chi tiêu cá nhân của mỗi gia đình, mức chi tiêu của chính phủ và chi tiêu của ngoài nước đối với hàng hóa sản xuất trong nước (xuất khẩu ròng). Theo Keynes, nếu cần thoát khỏi khủng hoàng kinh tế và nạn thất nghiệp thì chính phủ phải can thiệp vào nền kinh tế để làm gia tăng tổng cầu, gia tăng thu nhập và việc làm. Đầu tiên, Keynes đề nghị sử dụng ngân sách nhà nước để khuyến khích đầu tư thông qua các đơn đặt hàng của Nhà nước và quỹ vốn trợ cấp cho doanh nghiệp, phải có các biện pháp để tăng lợi nhuận và giảm lãi suất, nhà nước phải tăng khối lượng tiền tệ trong lưu thông. Mô hình về tăng trưởng kinh tế của Harrod - Domar Về mô hình này được ra đời vào thập niên 40 của thế kỷ XX, do hai nhà kinh tế học Roy Harrod ở Anh và Evsay Domar ở Mỹ đưa ra.
Theo mô hình này, đầu ra của bất kỳ đơn vị kinh tế nào đều phụ thuộc vào tổng vốn đầu tư cho đơn vị đó: Nếu gọi Y là đầu ra (GDP, GNI) g là tốc độ tăng trưởng của đầu ra, thì: g (1) 13 Nếu gọi S là mức tích lũy của nền kinh tế. S là tỷ lệ tích lũy, thì: s = = S = s.Y (2) Vì tiết kiệm (tích lũy) là nguồn đầu tư, nên S = I (3) Vì vậy, ta có thể viết: s = Mà mục đích của đầu tư là để tạo ra vốn sản xuất (K) nên: I = Δ K (4) Nếu gọi k là tỷ số giữa gia tăng đầu tư với gia tăng sản lượng. Hay còn gọi hệ số ICOR – hệ số gia tăng vốn đầu ra. ICOR Do đó, theo mô hình trên, muốn TTKT thì phải tăng tỷ lệ tích lũy và giảm hệ số ICOR.
Quan điểm về tăng trưởng kinh tế của kinh tế học hiện đại Theo quan điểm về kinh tế học hiện đại dựa theo mô hình của J. Keynes, có 3 yếu tố tác động trực tiếp đến tăng trưởng: lao động, vốn và yếu tố năng suất tổng hợp (TFP): Lao động và vốn được coi là yếu tố vật chất có thể lượng hóa được tác động của nó đến tăng trưởng và được coi là nhân tố tăng trưởng theo chiều rộng. TFP là biểu hiện hiệu quả của yếu tố khoa học - kỹ thuật, trình độ quản lý hay cách đánh giá tác động của khoa học kỹ thuật đến TTKT. TFP được xem là yếu tố chất lượng của TTKT hay tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu.
Theo quan điểm về tăng trưởng kinh tế hiện đại cho biết rằng yếu tố cơ bản của nền kinh tế để hoạt động là thị trường. Có tác động đến giữa mức tổng cầu và tổng 14 cung tạo ra việc làm, tỷ lệ thất nghiệp, mức thu nhập thực tế, tỷ lệ lạm phát, đó là cơ sở để giải quyết ba vấn đề cơ bản của nền kinh tế. Lý luận về chất lượng tăng trưởng kinh tế Từ kinh tế học ra đời đến nay, nhiều lý thuyết và mô hình về tăng trưởng kinh tế đã được hình thành và toàn hoàn thiện. Tuy nhiên, các lý thuyết và mô hình này chủ yếu tập trung phân tích và đánh giá sự tăng trưởng về số lượng.
Một vấn đề rất quan trọng của tăng trưởng kinh tế ngoài tốc độ tăng trưởng, đó là chất lượng tăng trưởng, nhưng tăng trưởng về mặt chất lượng hầu như mới được nhắc đến nhiều trong một thập kỳ trở lại đây.