CHƯƠNG 1 CỞ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN ĐẠI HỌC 1.1 Một số khái niệm 1.1 Giảng viên đại học Giảng viên là chức danh nghề nghiệp của nhà giáo làm công tác giảng dạy ở các trường đại học, cao đẳng. Trên thế giới, nhà giáo đại học thường gắn với một chức vụ khoa bảng do các trường đại học đề bạt hoặc do Chính phủ bổ nhiệm. Ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước luôn chăm lo phát triển sự nghiệp giáo dục, coi đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho sự phát triển và có rất nhiều chủ trương, chính sách để phát triển giáo dục và đào tạo. - Theo Điều 54 của Luật số 08/2012/QH13 của Quốc hội: Luật Giáo dục đại học: giảng viên trong cơ sở giáo dục đại học là người có nhân thân rõ ràng; có phẩm chất, đạo đức tốt; có sức khỏe theo yêu cầu nghề nghiệp; đạt trình độ về chuyên môn, nghiệp vụ quy định tại điểm e khoản 1 Điều 77 của Luật Giáo dục.
- Chức danh của giảng viên bao gồm: trợ giảng, giảng viên, giảng viên chính, phó giáo sư, giáo sư. - Trình độ chuẩn của chức danh giảng viên giảng dạy trình độ đại học là thạc sĩ trở lên. Trường hợp đặc biệt ở một số ngành chuyên môn đặc thù do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định. - Hiệu trưởng cơ sở giáo dục đại học ưu tiên tuyển dụng người có trình độ từ thạc sĩ trở lên làm giảng viên.
- Có nhiều cách nhìn khác nhau về đội ngũ, nhưng có thể hiểu: Đội ngũ là một khối đông người cùng chức năng hoặc nghề nghiệp được tập hợp và tổ chức thành một lực lượng. Đội ngũ giảng viên là một tập hợp những người làm nghề dạy học - giáo dục và nghiên cứu khoa học ở các trường Đại hoc và Cao đẳng. Họ được tổ chức thành một lực lượng, có đầy đủ các tiêu chuẩn của một nhà giáo cùng thực 5 hiện các nhiệm vụ và được định hướng các quyền lợi theo Luật Giáo dục và các Luật khác được Nhà nước quy định. Đội ngũ giảng viên là lực lượng tham gia trực tiếp vào quá trình giảng dạy đại học nhằm đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao, bồi dưỡng và phát triển nhân tài cho đất nước.
Theo tác giả, đội ngũ còn có nghĩa bổ sung, kết hợp nỗ lực các nhân tố thành nỗ lực chung và mang lại hiệu quả cao trong từng hoạt động, giảng dạy và đào tạo. Hơn nữa, sự kết hợp càng chặt chẽ thì chất lượng đội ngũ càng nâng cao.2 Chất lượng đội ngũ giảng viên đại học Chất lượng là phạm trù triết học biểu thị những thuộc tính bản chất của sự vật, chỉ rõ nó là cái gì, tính ổn định tương đối của sự vật, phân biệt nó với sự vật khác, chất lượng là đặc tính khách quan của sự vật, chất lượng biểu hiện ra bên ngoài, qua các thuộc tính. Giảng viên đại học trước hết là một nhà giáo, vì thế chất lượng của đội ngũ giảng viên đại học được đánh giá trước hết qua các tiêu chuẩn cơ bản của nhà giáo, bao gồm: phẩm chất (đức) và năng lực (tài) là hai bộ phận tạo nên cấu trúc nhân cách của mỗi người thầy giáo. Phẩm chất nhà giáo là thế giới quan của họ (hay nói cách khác là phẩm chất chính trị của nhà giáo), nền tảng định hướng thái độ, hành vi ứng xử của giáo viên.
Bên cạnh đó, phẩm chất, đạo đức, nhân văn của người thầy giáo thể hiện qua lòng thương yêu con trẻ, thương yêu học trò. Năng lực nhà giáo chính là năng lực sư phạm bao gồm: năng lực chuyên môn; năng lực dạy học; năng lực tổ chức; năng lực thực hiện; năng lực giao tiếp; năng lực kiểm tra, đánh giá; năng lực giáo dục. Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu về khoa học giáo dục thì chất lượng đội ngũ giảng viên trước hết, chủ yếu phụ thuộc vào tư chất cá nhân của người thầy. Tư chất của người thầy được thể hiện: - Trình độ đào tạo, trình độ kiến thức chuyên môn chính và các chuyên môn lân cận, qua phương pháp và kinh nghiệm giảng dạy, phẩm chất đạo đức của mỗi người thầy.
- Khả năng tự học tập nâng cao trình độ nghiên cứu khoa học, trình độ ngoại ngữ, sự năng động, khả năng thích ứng với các yêu cầu mới và những biến động của 6 nhiệm vụ được giao. Người thầy phải học cao hơn học trò của mình cả về tri thức cũng như nhân cách con người. Thiếu hoặc hạn chế một trong hai thứ đó, người thầy không thể trở thành “mẫu mực‘‘ để người học noi theo. Ở Việt Nam, Luật Giáo dục số 38/QH11 ngày 1/1/2006 tại Điều 70, Chương IV; Luật Giáo dục sửa đổi số 44/2009/QH12 ngày 25/1/2009, có hiệu lực thi hành từ này 1/7/2010 và Nghị định số 07/2013/NĐ-CP ngày 9/1/2013 sửa đổi một số Điều của Luật Giáo dục, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2013 đã quy định những tiêu chuẩn cụ thể đối với nhà giáo trong giai đoạn hiện nay được xác định: - Phải có phẩm chất, đạo đức, tư tưởng tốt được thể hiện bằng tinh thần yêu nước, yêu chế độ xã hội chủ nghĩa, yêu nghề nghiệp và yêu quý các học trò của mình.
Để làm được điều đó người thầy phải thường xuyên tu dưỡng về đạo đức, lối sống và trau dồi những phẩm chất cần thiết như sự tận tâm, lòng thành tín, mẫu mực, khoan dung, liêm khiết, kiên trì, tinh thần trách nhiệm, lạc quan. - Phải đạt được trình độ chuẩn về đào tạo chuyên môn, nghiệp vụ, nghĩa là phải có bằng tốt nghiệp đại học sư phạm hoặc bằng đại học chuyên ngành trở lên đối với thầy giáo giảng dạy ở cấp đại học hoặc cao đẳng. Bước sang thế kỷ 21, thế kỷ được xác định là “nền kinh tế của trí thức“ một nền kinh tế đòi hỏi chất lượng của nguồn nhân lực mỗi ngày một cao. Đặc biệt là đối với Việt Nam vấn đề chất lượng nguồn nhân lực phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã trở thành một nhu cầu cấp thiết.
Nguồn nhân lực của một quốc gia là sản phẩm của quá trình giáo dục và đào tạo mà vấn đề này phụ thuộc rất nhiều vào tư chất của những người thầy trong đó có những người thầy giảng dạy ở các trường Đại học và Cao đẳng. Muốn giảng dạy tốt, người thầy phải có trình độ học vấn, kiến thức sâu rộng, kỹ năng thuần thục và tinh xảo, có những hiểu biết cơ bản về chính trị, kinh tế, xã hội, bám sát được những diễn biến trong nước và thế giới. Người thầy cũng cần thêm kiến thức về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn. Tuy nhiên vấn đề cốt lõi nhất mà mỗi người thầy phải đạt được vẫn là những kiến thức chuyên sâu thuộc phạm vi chuyên ngành do mình phụ trách (giảng dạy).
7 Nhưng nếu chỉ có tri thức khoa học không thì chưa đủ, người thầy phải có tri thức về công cụ, kỹ năng sư phạm thành thạo. Tri thức công cụ bao gồm những vấn đề về phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu, nhất là phải thấu hiểu khoa học giáo dục (tâm lý học, giáo dục học, phương pháp học), kiến thức rất hữu ích cho việc nâng cao kiến thức và tay nghề. Đủ sức khỏe theo yêu cầu của nghề nghiệp: Nhân tố này tuy không mang tính quyết định nhưng cũng góp phần tích cực trong công tác giáo dục và giảng dạy, tạo nên thành công của người thầy. Sức khỏe tốt cho phép người thầy có một phong thái đĩnh đạc, giọng nói chuẩn xác, có sức lôi cuốn và có tác dụng to lớn đối với sự tiếp thu của người học và uy tín của người thầy.
- Có lý lịch bản thân rõ ràng: Thể hiện sự minh bạch, chính xác, trung thực về quá trình xuất thân, quá trình phấn đấu rèn luyện của bản thân thông qua các thông tin có liên quan đến ngạch bậc, địa vị trong giáo dục, trong xã hội. Cung cấp đầy đủ, chính xác về các chứng chỉ bằng cấp, học vị, học hàm là những phản ánh có liên quan đến trình độ, năng lực và độ tín nhiệm của xã hội đối với cá nhân. Ngoài ra uy tín của người thầy còn được đánh giá thông qua cuộc sống thường nhật và các mối quan hệ của người đó trong gia đình và trong xã hội. Như vậy, chất lượng đội ngũ thầy giáo trước hết phụ thuộc vào chất lượng và tư chất cá nhân của từng thành viên trong đội ngũ đó.
Để đánh giá chất lượng của một đội ngũ giáo viên không thể chỉ dựa trên những phép cộng đơn thuần các tư chất của từng cá nhân mà phải dựa vào mức độ đồng đều về chất lượng, hay nói cách khác đó là độ đồng đều trong trạng thái động của toàn đội ngũ. Độ đồng đều của đội ngũ giảng viên được phản ánh trước hết ở sự tương đồng về năng lực chuyên môn (qua bằng cấp đào tạo, chất lượng đào tạo…của từng thành viên). Ngoài ra, phải xem xét độ hợp lý về cơ cấu độ tuổi, thâm niên, kinh nghiệm, độ đồng đều về nhận thức tư tưởng, đạo đức cũng như năng lực thực tế của toàn đội ngũ trong các hoạt động giảng dạy, nghiên cứu, tự học tập và nâng cao trình độ… Thông thường, độ đồng đều của đội ngũ tỉ lệ thuận với mức độ của các tiêu thức trên và số lượng cá nhân được đánh giá là có phẩm chất nghề nghiệp tốt trong toàn 8 đội ngũ. Từ thực tế này chúng ta có thể khẳng định muốn có được một đội ngũ thầy giáo đáp ứng được các yêu cầu nhiệm vụ đề ra trước hết phải đưa ra được các tiêu chí cơ bản mang tính chuẩn mực của một người thầy nói riêng và của một tập thể giáo viên nói chung.
Từ đây phải tìm ra các biện pháp hữu hiệu tác động vào các cá nhân, các tập thể để họ suy nghĩ và hành động theo các tiêu chí đã đề ra. Đánh giá chất lượng đội ngũ giảng viên thực chất là đo lường độ chuẩn về các mặt: Chính trị, đạo đức, chuyên môn và sức khỏe…của mỗi cá nhân cũng như toàn đội ngũ. Một đội ngũ cán bộ, thầy giáo được xác định là có chất lượng, khi mỗi một cá nhân trong tập thể đó có tư chất cá nhân tốt, các tư chất đó được thể hiện đa dạng nhưng lại thống nhất theo các chuẩn mực nghề nghiệp và đồng đều trong toàn đội ngũ.