Mối Quan Hệ Giữa Thâm Hụt Ngân Sách và Thâm Hụt Thương Mại Tại Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại việt nam chuyên ngành kinh tế phát triển, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Phương Mai
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Cương
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Thâm Hụt Ngân Sách Và Thâm Hụt Thương Mại Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu
• 1.2. Các nghiên cứu về nước ngoài
• 1.3. Các nghiên cứu về Việt Nam
• 1.4. Kết luận từ tổng quan nghiên cứu và xác định “khoảng trống” nghiên cứu
• 1.5. Cơ sở lý thuyết về mối quan hệ giữa THNS và THTM
• 1.6. Cơ sở lý thuyết về ngân sách và thâm hụt ngân sách
• 1.7. Cơ sở lý thuyết về thâm hụt thương mại
• 1.8. Cơ sở lý thuyết về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại
• 1.9. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái quát về phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp phân tích định tính
• 2.3. Phương pháp định lượng
• 2.4. Khung phân tích của Luận án
• 2.5. Mô hình nghiên cứu của Luận án
• 2.6. Cơ sở lựa chọn mô hình nghiên cứu
• 2.7. Nguồn số liệu
• 2.8. Biến nghiên cứu và thang đo
• 2.9. Các biến số và thang đo
• 2.10. Mô hình thực nghiệm
• 2.11. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỐI QUAN HỆ GIỮA THÂM HỤT NGÂN SÁCH VÀ THÂM HỤT THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2005-2017
• 3.1. Bối cảnh kinh tế vĩ mô của thế giới và Việt Nam giai đoạn 2005-2017
• 3.2. Bối cảnh thế giới và Việt Nam giai đoạn 2001-2010
• 3.3. Bối cảnh thế giới và Việt Nam giai đoạn 2011-2020
• 3.4. Diễn biến cán cân thương mại hàng hóa và cán cân ngân sách Việt Nam giai đoạn 2005-2017
• 3.5. Diễn biến của cán cân thương mại hàng hóa
• 3.6. Diễn biến thâm hụt ngân sách
• 3.7. Diễn biến của các biến vĩ mô có liên quan
• 3.8. Một số đánh giá về phản ứng chính sách thương mại và tài khóa trong giai đoạn 2005-2017
• 3.8.1. Về thương mại
• 3.8.2. Về chính sách tài khóa và cải cách quản lý tài chính công
• 3.8.3. Về sự phối hợp giữa các chính sách tài khóa, thương mại và những chính sách vĩ mô khác có liên quan
• 3.9. Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại của Việt Nam giai đoạn 2005-2017
• 3.9.1. Phân tích định tính về các mối quan hệ
• 3.9.2. Phân tích định lượng về các mối quan hệ
• 3.10. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM KIỂM SOÁT THÂM HỤT NGÂN SÁCH VÀ THÂM HỤT THƯƠNG MẠI GIAI ĐOẠN 2018-2030
• 4.1. Tổng hợp nhận định về tình hình kinh tế vĩ mô của thế giới và Việt Nam giai đoạn 2018-2030
• 4.1.1. Tổng hợp nhận định về tình hình kinh tế vĩ mô của thế giới
• 4.1.2. Tổng hợp nhận định về những thuận lợi và khó khăn đối với Việt Nam
• 4.2. Các mục tiêu chính sách kinh tế cơ bản của Chính phủ
• 4.3. Một số kịch bản cho giải pháp về kiểm soát thâm hụt ngân sách và thương mại trong giai đoạn 2018-2030 của Việt Nam
• 4.4. Một số đề xuất nhằm quản lý thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại tại Việt Nam giai đoạn 2018-2030
• 4.4.1. Nhóm giải pháp trong ngắn và trung hạn
• 4.4.2. Nhóm giải pháp dài hạn
• 4.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mối Quan Hệ Thâm Hụt Ngân Sách Và Thương Mại

Thâm hụt ngân sách (THNS) và thâm hụt thương mại (THTM) là hai vấn đề kinh tế vĩ mô quan trọng, ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của một quốc gia. THNS xảy ra khi chi tiêu chính phủ vượt quá thu thuế, còn THTM là khi giá trị nhập khẩu lớn hơn xuất khẩu. Nếu được kiểm soát tốt, thâm hụt có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tăng tổng cầu và cải thiện cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, thâm hụt kéo dài có thể dẫn đến gánh nặng nợ công gia tăng, gây áp lực lên tỷ giá hối đoái và cản trở xuất khẩu. Việc nghiên cứu mối quan hệ giữa hai loại thâm hụt này là vô cùng quan trọng để đưa ra các chính sách phù hợp, đảm bảo sự ổn định và tăng trưởng kinh tế bền vững.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất của Thâm Hụt Ngân Sách THNS

Thâm hụt ngân sách, theo định nghĩa truyền thống, là tình trạng tổng chi tiêu của chính phủ vượt quá tổng thu từ thuế trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm. Điều này có nghĩa là chính phủ phải vay tiền để bù đắp cho phần chi tiêu vượt quá khả năng thu ngân sách. Thâm hụt ngân sách có thể phát sinh do nhiều nguyên nhân, bao gồm suy thoái kinh tế, tăng chi tiêu công, hoặc giảm thuế. Việc kiểm soát thâm hụt ngân sách là một thách thức lớn đối với các nhà hoạch định chính sách, vì nó đòi hỏi sự cân bằng giữa việc kích thích tăng trưởng kinh tế và duy trì sự ổn định tài chính.

1.2. Định Nghĩa và Bản Chất của Thâm Hụt Thương Mại THTM

Thâm hụt thương mại xảy ra khi giá trị hàng hóa và dịch vụ nhập khẩu vào một quốc gia vượt quá giá trị hàng hóa và dịch vụ xuất khẩu ra khỏi quốc gia đó trong một khoảng thời gian nhất định. Tình trạng này còn được gọi là nhập siêu. Thâm hụt thương mại có thể phản ánh nhiều yếu tố, bao gồm sự khác biệt về năng lực sản xuất, sức cạnh tranh, và chính sách thương mại giữa các quốc gia. Mặc dù thâm hụt thương mại không phải lúc nào cũng là một vấn đề tiêu cực, nhưng nó có thể gây ra áp lực lên tỷ giá hối đoái và làm giảm tăng trưởng kinh tế nếu không được quản lý hiệu quả.

II. Thực Trạng Thâm Hụt Ngân Sách và Thương Mại Tại Việt Nam

Trước năm 2020, Việt Nam duy trì tăng trưởng kinh tế cao, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức như nợ công gia tăng và áp lực lên lạm phát. Khu vực tài khóa và thương mại vẫn còn nhiều điểm yếu. Mặc dù quy mô thương mại mở rộng, cơ cấu xuất nhập khẩu chưa bền vững, phụ thuộc nhiều vào doanh nghiệp FDI. Khu vực tài khóa đối mặt với rủi ro ngày càng tăng và quy mô bội chi cao. Các biện pháp hành chính như áp đặt trần nợ công có thể ảnh hưởng đến đầu tư công và tăng trưởng kinh tế dài hạn.

2.1. Bối Cảnh Kinh Tế Vĩ Mô Việt Nam Giai Đoạn 2005 2017

Giai đoạn 2005-2017 chứng kiến sự tăng trưởng kinh tế đáng kể của Việt Nam, song hành cùng đó là những thách thức vĩ mô. Tăng trưởng GDP duy trì ở mức cao, nhưng đi kèm với đó là áp lực lạm phát, biến động tỷ giá, và gánh nặng nợ công ngày càng gia tăng. Bên cạnh đó, cơ cấu kinh tế còn nhiều hạn chế, phụ thuộc vào khu vực FDI và chưa phát huy hết tiềm năng của khu vực kinh tế trong nước.

2.2. Diễn Biến Thâm Hụt Ngân Sách và Thâm Hụt Thương Mại Tại Việt Nam

Trong giai đoạn 2005-2017, Việt Nam thường xuyên đối mặt với tình trạng thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại. Thâm hụt ngân sách có xu hướng tăng lên, tạo áp lực lên nợ công và đòi hỏi chính phủ phải thực hiện các biện pháp thắt chặt chi tiêu. Thâm hụt thương mại cũng diễn biến phức tạp, phản ánh sự phụ thuộc vào nhập khẩu và khả năng cạnh tranh còn hạn chế của hàng hóa xuất khẩu Việt Nam.

III. Phân Tích Mối Quan Hệ Thâm Hụt Ngân Sách và Thương Mại ở VN

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa THNS và THTM tại Việt Nam còn nhiều tranh cãi. Có ý kiến cho rằng THNS gây ra THTM, trong khi ý kiến khác lại khẳng định ngược lại. Một số nghiên cứu lại cho rằng hai yếu tố này tồn tại độc lập. Ngay cả khi có mối quan hệ, nó có thể không tồn tại trong cả ngắn hạn và dài hạn. Việc xác định rõ mối quan hệ và kênh tác động giữa hai loại thâm hụt này là rất quan trọng để các nhà hoạch định chính sách đưa ra các biện pháp hiệu quả.

3.1. Tổng Quan Các Nghiên Cứu Trước Đây Về Mối Quan Hệ Này

Các nghiên cứu trước đây về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại ở Việt Nam cho thấy những kết quả trái chiều. Một số nghiên cứu ủng hộ giả thuyết thâm hụt kép, cho rằng thâm hụt ngân sách là nguyên nhân gây ra thâm hụt thương mại. Tuy nhiên, các nghiên cứu khác lại bác bỏ giả thuyết này, hoặc thậm chí cho rằng thâm hụt thương mại mới là nguyên nhân gây ra thâm hụt ngân sách. Sự không thống nhất này cho thấy tính phức tạp của mối quan hệ và sự cần thiết của các nghiên cứu sâu hơn.

3.2. Phân Tích Định Tính và Định Lượng Về Mối Quan Hệ THNS và THTM

Để làm rõ mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại, cần kết hợp cả phân tích định tính và định lượng. Phân tích định tính giúp làm rõ cơ chế tác động và các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ. Phân tích định lượng sử dụng các mô hình kinh tế lượng để kiểm định các giả thuyết và ước lượng mức độ tác động giữa hai loại thâm hụt. Kết quả phân tích sẽ cung cấp bằng chứng khoa học để các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định phù hợp.

3.3. Các Kênh Truyền Dẫn Tác Động Giữa Thâm Hụt Ngân Sách và Thâm Hụt Thương Mại

Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại có thể được truyền dẫn qua nhiều kênh khác nhau. Một trong những kênh quan trọng là thông qua lãi suất và tỷ giá hối đoái. Thâm hụt ngân sách có thể làm tăng lãi suất, thu hút vốn nước ngoài, làm tăng giá trị đồng nội tệ và giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu. Ngoài ra, thâm hụt ngân sách còn có thể tác động đến tổng cầu và cán cân thương mại thông qua các chính sách tài khóa và tiền tệ.

IV. Giải Pháp Kiểm Soát Thâm Hụt Ngân Sách và Thương Mại Tại VN

Để kiểm soát THNS và THTM một cách hiệu quả, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp ngắn và trung hạn cần tập trung vào việc cải thiện hiệu quả thu ngân sách, cắt giảm chi tiêu không cần thiết và tăng cường quản lý nợ công. Các giải pháp dài hạn cần tập trung vào việc cải thiện cơ cấu kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài chất lượng cao. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ.

4.1. Giải Pháp Ngắn Hạn và Trung Hạn Cho Kiểm Soát Thâm Hụt

Trong ngắn hạn và trung hạn, việc kiểm soát thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại đòi hỏi các biện pháp cấp bách. Các biện pháp này có thể bao gồm tăng cường quản lý thu thuế, cắt giảm các khoản chi tiêu công không hiệu quả, và điều chỉnh chính sách tỷ giá hối đoái. Đồng thời, cần có các biện pháp hỗ trợ xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu để cải thiện cán cân thương mại.

4.2. Giải Pháp Dài Hạn Để Ổn Định Kinh Tế Vĩ Mô

Trong dài hạn, việc ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát thâm hụt đòi hỏi các giải pháp mang tính cấu trúc. Các giải pháp này có thể bao gồm cải cách hệ thống thuế, nâng cao hiệu quả đầu tư công, phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao, và tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế. Đồng thời, cần có các biện pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

4.3. Vai Trò Của Chính Sách Tài Khóa và Chính Sách Tiền Tệ

Chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại. Chính sách tài khóa có thể được sử dụng để điều chỉnh chi tiêu công và thu thuế, từ đó tác động đến cán cân ngân sách. Chính sách tiền tệ có thể được sử dụng để điều chỉnh lãi suất và tỷ giá hối đoái, từ đó tác động đến cán cân thương mại. Sự phối hợp chặt chẽ giữa hai loại chính sách này là cần thiết để đạt được mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Quan Hệ Thâm Hụt

Kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa THNS và THTM có thể được sử dụng để xây dựng các kịch bản kinh tế và đánh giá tác động của các chính sách khác nhau. Ví dụ, nếu THNS được xác định là nguyên nhân gây ra THTM, chính phủ có thể tập trung vào việc kiểm soát chi tiêu và tăng thu ngân sách. Ngược lại, nếu THTM là nguyên nhân gây ra THNS, chính phủ có thể tập trung vào việc thúc đẩy xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu. Nghiên cứu này cũng có thể giúp các nhà đầu tư đưa ra các quyết định đầu tư sáng suốt.

5.1. Xây Dựng Kịch Bản Kinh Tế và Đánh Giá Tác Động Chính Sách

Dựa trên kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại, các nhà hoạch định chính sách có thể xây dựng các kịch bản kinh tế khác nhau và đánh giá tác động của các chính sách khác nhau. Ví dụ, có thể xây dựng kịch bản về tác động của việc tăng thuế lên cả thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại, hoặc kịch bản về tác động của việc giảm chi tiêu công lên tăng trưởng kinh tế.

5.2. Hỗ Trợ Quyết Định Đầu Tư và Quản Lý Rủi Ro

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại cũng có thể hỗ trợ các nhà đầu tư đưa ra các quyết định đầu tư sáng suốt và quản lý rủi ro hiệu quả. Ví dụ, nếu nghiên cứu cho thấy thâm hụt ngân sách có xu hướng làm tăng lãi suất, các nhà đầu tư có thể điều chỉnh danh mục đầu tư của mình để giảm thiểu rủi ro lãi suất.

VI. Kết Luận và Tương Lai Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Thâm Hụt

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa THNS và THTM tại Việt Nam là một lĩnh vực phức tạp và còn nhiều thách thức. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc sử dụng các phương pháp phân tích hiện đại hơn và xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ này, chẳng hạn như toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp Việt Nam đưa ra các chính sách phù hợp để đảm bảo ổn định kinh tế và tăng trưởng bền vững.

6.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Chính và Hàm Ý Chính Sách

Nghiên cứu này đã cung cấp những bằng chứng quan trọng về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có nhiều hàm ý chính sách quan trọng, bao gồm sự cần thiết phải kiểm soát thâm hụt ngân sách, cải thiện năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu, và tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Mối Quan Hệ Giữa Hai Thâm Hụt

Trong tương lai, cần có các nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại ở Việt Nam. Các nghiên cứu này có thể tập trung vào việc sử dụng các mô hình kinh tế lượng phức tạp hơn, xem xét các yếu tố thể chế và chính trị, và so sánh kinh nghiệm của Việt Nam với các quốc gia khác.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Mối quan hệ tương tác giữa thâm hụt ngân sách (THNS) và thâm hụt thương mại (THTM) là một trong những chủ đề trung tâm, phức tạp nhất của kinh tế học vĩ mô thực nghiệm và kinh tế học phát triển. Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam giai đoạn 2005–2017, công trình tiến sĩ "Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại Việt Nam" của nghiên cứu sinh Nguyễn Phương Mai (chuyên ngành Kinh tế phát triển, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, 2022; người hướng dẫn: TS. Trần Đình Toàn và PGS.TS. Vũ Cương) đánh dấu bước đột phá phương pháp luận khi lần đầu tiên ứng dụng khung phân tích phi tuyến bất đối xứng (Nonlinear Autoregressive Distributed Lag - NARDL) để giải mã cơ chế thâm hụt kép tại một nền kinh tế chuyển đổi có độ mở cao.

Theo cách hiểu truyền thống, THNS được định nghĩa là "tổng chi tiêu của chính phủ vượt quá tổng nguồn thu từ thuế trong một giai đoạn cụ thể, thường là một năm" (Mishkin, 1998), trong khi THTM phản ánh "sự vượt trội của giá trị hàng nhập khẩu so với hàng xuất khẩu trong một giai đoạn nào đó" (Hall và Lieberman, 2008). Về bản chất kinh tế lượng thực nghiệm, tác giả tiếp cận hai phạm trù này dưới góc độ cán cân tài khóa (budget balance) và cán cân thương mại (trade balance) (Cavallo, 2005), trong đó cán cân ngân sách được chuẩn hóa theo định nghĩa cán cân hoạt động cơ bản của IMF (Primary Operating Balance, loại bỏ yếu tố chi trả nợ gốc và lãi vay nhằm phản ánh đúng cân đối tài khóa thực chất).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được xác định rõ ràng: Toàn bộ hệ thống công trình nghiên cứu về thâm hụt kép tại Việt Nam trước đây (như Sử Đình Thành & Bùi Thị Mai Hoài, 2011; Nguyễn Hoàng Như Thủy, 2012; Trịnh Thị Trinh và cộng sự, 2013; Nguyễn Lan Anh, 2018) đều dựa trên giả định ngầm định về tính đối xứng tuyến tính thông qua các mô hình hồi quy OLS, VAR, SVAR hoặc VECM. Giả định này mặc định rằng tác động khi thâm hụt tăng lên 1 đơn vị hoàn toàn tương đồng về độ lớn và tốc độ truyền dẫn với tác động khi thâm hụt giảm đi 1 đơn vị. Đây là hạn chế nghiêm trọng về phương pháp luận, làm sai lệch đánh giá thực tế trong bối cảnh nền kinh tế liên tục chịu các cú sốc vĩ mô.

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và kiểm định hệ giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi 1 (RQ1): Mối quan hệ giữa THNS và THTM ở Việt Nam có tồn tại hiện tượng thâm hụt kép (Twin Deficits) hay không, và chiều hướng tác động là một chiều, hai chiều hay độc lập?
  • Giả thuyết H1: Tồn tại mối quan hệ đồng tích hợp và tác động hai chiều giữa THNS và THTM tại Việt Nam.
• Câu hỏi 2 (RQ2): Cơ chế truyền dẫn tác động giữa hai cán cân diễn ra trực tiếp hay gián tiếp qua các biến số vĩ mô trung gian, và các tác động này có mang tính bất đối xứng trong ngắn hạn và dài hạn hay không?
  • Giả thuyết H2: Cơ chế truyền tải vận hành thông qua các kênh lãi suất thực, tỷ giá hối đoái thực hữu hiệu (REER) và tăng trưởng GDP thực; các phản ứng biên có tính bất đối xứng rõ rệt.
• Câu hỏi 3 (RQ3): Để kiểm soát hiệu quả hai loại thâm hụt hướng đến tăng trưởng bền vững giai đoạn 2021–2030, cấu trúc chính sách tài khóa, tiền tệ và thương mại cần được điều chỉnh như thế nào?
  • Giả thuyết H3: Việc can thiệp bằng các biện pháp hành chính thắt chặt đầu tư công làm suy giảm năng lực xuất khẩu dài hạn; kiểm soát thâm hụt cần phối hợp đa chính sách dựa trên phản ứng bất đối xứng của thị trường.

Khung khổ lý thuyết tích hợp của luận án kế thừa Lý thuyết Hấp thụ Keynes (Keynesian Absorption Theory), Mô hình Mundell-Fleming về kinh tế vĩ mô mở, Thuyết Cân bằng Ricardo (Ricardian Equivalence Hypothesis - REH), và Khung phân tích nhân tử động phi tuyến của Shin và cộng sự (2011). Phạm vi nghiên cứu bao quát chuỗi dữ liệu chu kỳ quý gồm 52 quan sát liên tục từ quý 1/2005 (2005Q1) đến quý 4/2017 (2017Q4) - giai đoạn kinh tế Việt Nam gia nhập WTO, đối mặt khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, lạm phát hai con số, và thực thi các gói kích cầu tài khóa quy mô lớn.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về mối quan hệ giữa THNS và THTM (hoặc thâm hụt tài khoản vãng lai - THVL) chia thành 4 dòng học thuyết đối lập sâu sắc:

Dòng quan điểm học thuật	Bản chất cơ chế kinh tế	Tác giả và công trình tiêu biểu quốc tế	Công trình tiêu biểu tại Việt Nam
1. Quan điểm Keynes (Thâm hụt kép truyền thống)	THNS $\rightarrow$ THTM: Tăng chi tiêu công làm tăng tổng cầu, tăng nhập khẩu; gia tăng lãi suất làm nội tệ lên giá, xói mòn năng lực xuất khẩu.	Milne (1977), Bernheim (1987), Kouassi và cs. (2004), Bluedorn & Leigh (2011), Abbas và cs. (2011), Asrafuzzaman và cs. (2013), Suliková và cs. (2014), Eldemerdash và cs. (2014).	ĐH Kinh tế TP.HCM (2011), Nguyễn Hoàng Như Thủy (2012), Trịnh Thị Liên & Trần Văn Hùng (2019).
2. Quan điểm tác động ngược (Reverse Causality)	THTM $\rightarrow$ THNS: Suy giảm cán cân thương mại làm suy giảm tăng trưởng kinh tế, dẫn đến thu hẹp cơ sở thuế và gia tăng bội chi ngân sách.	Datta và cs. (2012 - Bhutan), Magazzino (2012 - Ý), Uçal & Bolukbas (2013 - Thổ Nhĩ Kỳ), Ngakosso (2016 - Congo).	Trịnh Thị Trinh và cs. (2013), Nguyễn Lan Anh (2018).
3. Quan điểm tương tác hai chiều (Bi-directional Feedback)	THNS $\leftrightarrow$ THTM: Hai cán cân có mối quan hệ tương hỗ phức tạp, tác động phản hồi lẫn nhau thông qua các vòng xoáy vĩ mô.	Darrat (1988 - Mỹ), Kouassi và cs. (2004 - mẫu 20 nước), Asrafuzzaman và cs. (2013 - Bangladesh).	Chưa có công trình chứng minh đầy đủ bằng mô hình phi tuyến trước luận án này.
4. Thuyết cân bằng Ricardo (Ricardian Equivalence)	THNS $\perp$ THTM: Người dân dự tính thâm hụt ngân sách hiện tại sẽ dẫn đến tăng thuế tương lai nên tăng tiết kiệm tư nhân để bù đắp; hai thâm hụt độc lập.	Barro (1974), Feldstein & Horioka (1980), Kouassi và cs. (2004), Datta & Mukhopadhyay (2010 - Maldives), Mumtaz & Munir (2016 - Nam Á).	Trương Thị Nguyệt Hằng và cs. (2010 - SVAR).

Sự tranh luận học thuật tại Việt Nam phản ánh sự mâu thuẫn sâu sắc giữa các kết luận: Sử Đình Thành & Bùi Thị Mai Hoài (2011) sử dụng mô hình VAR giai đoạn 1985–2010 khẳng định THNS thúc đẩy THTM với hệ số tương quan dương 42,68% trong giai đoạn 2004–2010; ngược lại, Nguyễn Lan Anh (2018) sử dụng VAR 4 biến giai đoạn 2000–2015 lại kết luận THTM mới là nguyên nhân kích hoạt THNS; trong khi Trương Thị Nguyệt Hằng và cộng sự (2010) với SVAR lại cho rằng hai biến số vận động độc lập theo giả thuyết Ricardo.

Về mặt định vị học thuật, luận án đã vượt lên trên các nghiên cứu quốc tế đương đại: So sánh với nghiên cứu của Turan & Karakas (2018) trên 7 nước Trung và Đông Âu hay Javed & Naresh (2018) tại Ấn Độ vốn chỉ kiểm định NARDL đơn hướng (THNS tác động lên THVL), công trình của Nguyễn Phương Mai đã thiết lập hệ thống kiểm định tương tác hai chiều đồng thời giữa cả hai chiều tác động, kết hợp đối chứng ma trận kết quả giữa mô hình tuyến tính VAR và phi tuyến NARDL trên cùng một bộ chuỗi thời gian thực tế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện lý thuyết kinh tế vĩ mô cho các nền kinh tế đang phát triển:

1. Mở rộng mô hình Mundell-Fleming và Lý thuyết Hấp thụ Keynes: Chứng minh rằng cơ chế lan truyền từ tài khóa sang ngoại thương không thuần nhất mà bị điều tiết bởi tính co giãn phi đối xứng. Khi chính phủ mở rộng thâm hụt ngân sách ($\text{THNS}^+$), hiệu ứng lấn át và tăng nhập khẩu diễn ra nhanh và mạnh; nhưng khi chính phủ thắt chặt ngân sách ($\text{THNS}^-$), sự cải thiện của cán cân thương mại diễn ra chậm chạp và có độ trễ lớn do tính cứng nhắc của chi tiêu công và độ trễ hợp đồng thương mại quốc tế.
2. Bác bỏ Thuyết Cân bằng Ricardo (REH) trong bối cảnh Việt Nam: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc cho thấy người tiêu dùng tại Việt Nam bị giới hạn thanh khoản nghiêm trọng (liquidity constraints) và có xu hướng cận biên tiêu dùng (MPC) cao, khiến giả định về hành vi tiết kiệm tối ưu hóa liên thời gian của Barro (1974) không thể duy trì.
3. Xây dựng hệ mệnh đề lý thuyết mới:
   • Mệnh đề 1: Tồn tại mối quan hệ cân bằng dài hạn phi tuyến giữa cán cân ngân sách và cán cân thương mại.
   • Mệnh đề 2: Cú sốc tăng thâm hụt ngân sách có biên độ tác động làm suy thoái cán cân thương mại lớn hơn biên độ cải thiện cán cân thương mại từ cú sốc giảm thâm hụt tương ứng.
   • Mệnh đề 3: Lãi suất thực, tỷ giá thực hữu hiệu (REER) và tăng trưởng kinh tế thực là ba trụ cột truyền dẫn tác động có tính điều tiết phi tuyến.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp cấu trúc giải tích hiện đại từ đồng nhất thức thu nhập quốc dân của nền kinh tế mở:

$$(S - I) + (T - G) = (X - M) \quad \Longleftrightarrow \quad \text{CA} = (S_p - I_p) + \text{BD}$$

Trong đó, $\text{BD} = T - G$ là cán cân ngân sách, $\text{CA} = X - M$ là cán cân thương mại/vãng lai, $S_p - I_p$ là chênh lệch tiết kiệm - đầu tư của khu vực tư nhân. Theo Begg và cộng sự (2007, tr. 399), "thặng dư hay THNS do 3 yếu tố quyết định: thuế suất (t), mức chi tiêu chính phủ (G) và sản lượng (Y)".

Khung phân tích NARDL phân tách biến động của từng biến giải thích $x_t$ thành hai chuỗi tổng riêng phần tích lũy (partial sum processes):

$$x_t = x_0 + x_t^+ + x_t^-$$

$$x_t^+ = \sum_{j=1}^t \Delta x_j^+ = \sum_{j=1}^t \max(\Delta x_j, 0); \quad x_t^- = \sum_{j=1}^t \Delta x_j^- = \sum_{j=1}^t \min(\Delta x_j, 0)$$

Các điều kiện biên xác định (Boundary Conditions): Mô hình được chuẩn hóa cho nền kinh tế quy mô nhỏ, có độ mở thương mại trên 150% GDP, vận hành theo cơ chế tỷ giá thả nổi có quản lý, thị trường tài chính đang trong quá trình tự do hóa từng bước và dòng vốn FDI đóng vai trò chi phối cơ cấu xuất khẩu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp chủ nghĩa thực chứng hậu kỳ (Post-positivism), kết hợp định tính hệ thống tại bàn và định lượng kinh tế lượng chuỗi thời gian chuyên sâu.
• Kỹ thuật định lượng song hành: Thiết kế đối chứng giữa mô hình đối xứng VAR/VECM truyền thống và mô hình phi tuyến NARDL nhằm bóc tách các sai số che giấu (masking errors) của phân tích tuyến tính.
• Bộ biến số thực tế hóa: Toàn bộ các biến số đưa vào mô hình đều được điều chỉnh theo giá thực tế nhằm triệt tiêu hiện tượng "tiền tệ ảo" do lạm phát:
  1. $\text{NS}$: Cán cân ngân sách nhà nước thực tế (triệu VND, giảm phát theo CPI quý, gốc so sánh chuẩn hóa).
  2. $\text{TM}$: Cán cân thương mại hàng hóa thực tế (triệu USD, điều chỉnh theo chỉ số giá xuất nhập khẩu).
  3. $\text{LS}$: Lãi suất huy động thực tế (lãi suất danh nghĩa bình quân kỳ hạn trừ tỷ lệ lạm phát).
  4. $\text{TG}$: Tỷ giá hối đoái thực hữu hiệu (REER), đo lường sức mua đối ứng với rổ tiền tệ của các đối tác thương mại chính.
  5. $\text{GDP}$: Tổng sản phẩm quốc nội thực tế theo giá so sánh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu trải qua các bước kiểm định nghiêm ngặt:

1. Khử yếu tố mùa vụ: Dữ liệu quý được điều chỉnh làm mịn mùa vụ bằng thuật toán chuẩn quốc tế Census X-12 / X-13 ARIMA.
2. Kiểm định tính dừng và nghiệm đơn vị: Thực hiện đồng thời Augmented Dickey-Fuller (ADF), Phillips-Perron (PP) và kiểm định cấu trúc đứt gãy Zivot-Andrews để bảo đảm không có biến số nào dừng ở bậc 2 (I(2)), thỏa mãn điều kiện tiên quyết của mô hình ARDL/NARDL: các biến kết hợp giữa I(0) và I(1).
3. Kiểm định đường biên đồng tích hợp (Bounds Testing for Cointegration): Sử dụng phân phối chuẩn F-statistic của Pesaran, Shin và Smith (2001) để xác nhận mối quan hệ cân bằng dài hạn.
4. Kiểm định tính bất đối xứng Wald: Kiểm định giả thuyết $H_0$ về tính đối xứng trong dài hạn ($W_{LR}: \sum \beta^+ = \sum \beta^-$) và ngắn hạn ($W_{SR}: \sum \alpha^+ = \sum \alpha^-$).
5. Kiểm định chẩn đoán mô hình: Kiểm định tự tương quan Breusch-Godfrey LM, kiểm định phương sai sai số thay đổi White, kiểm định phân phối chuẩn Jarque-Bera, và kiểm định độ ổn định tham số qua đồ thị CUSUM và CUSUMSQ. Trong kiểm định mô hình VAR, kết quả ghi nhận "Với P-value = 0,1961 > 0,05 (phụ lục A-2e), không có cơ sở để bác bỏ giả thuyết H0. Điều này chứng tỏ phần dư của mô hình không có phương sai sai số thay đổi", bảo đảm tính vững và không chệch của các ước lượng tham số.

Data và phân tích

Phương trình dạng sửa sai tổng quát phi tuyến (Nonlinear Error Correction Model - NECM) được thiết lập cho cả hai cán cân:

$$\Delta \text{TM}t = \mu_0 + \rho{\text{TM}} \text{TM}{t-1} + \theta{\text{NS}}^+ \text{NS}{t-1}^+ + \theta{\text{NS}}^- \text{NS}{t-1}^- + \theta{\text{LS}}^+ \text{LS}{t-1}^+ + \theta{\text{LS}}^- \text{LS}{t-1}^- + \theta{\text{TG}}^+ \text{TG}{t-1}^+ + \theta{\text{TG}}^- \text{TG}{t-1}^- + \theta{\text{GDP}}^+ \text{GDP}{t-1}^+ + \theta{\text{GDP}}^- \text{GDP}{t-1}^- + \sum{i=1}^{p-1} \gamma_i \Delta \text{TM}{t-i} + \sum{i=0}^{q-1} (\delta_{i}^+ \Delta \text{NS}{t-i}^+ + \delta{i}^- \Delta \text{NS}_{t-i}^-) + \dots + \varepsilon_t$$

Phương trình tương ứng được thiết lập đảo ngược cho biến phụ thuộc $\Delta \text{NS}_t$, cho phép bóc tách nhân tử động (Dynamic Multipliers) mô phỏng quỹ đạo điều chỉnh của hệ thống kinh tế sau các cú sốc âm và dương.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện cốt lõi định hình lại hiểu biết thực nghiệm về kinh tế vĩ mô Việt Nam:

1. Xác nhận quan hệ tương tác hai chiều bất đối xứng: Cả THNS và THTM đều là nguyên nhân và hệ quả của nhau. Đây là bằng chứng thực nghiệm giải quyết dứt điểm cuộc tranh luận kéo dài giữa hai nhóm nghiên cứu đơn hướng tại Việt Nam.
2. Tính bất đối xứng trong dài hạn: Trong dài hạn, cán cân ngân sách tác động bất đối xứng lên cán cân thương mại. Cú sốc nới lỏng tài khóa ($\text{NS}^-$) làm cán cân thương mại thâm hụt sâu hơn với hệ số co giãn cao hơn nhiều so với khả năng thu hẹp nhập siêu khi thực thi chính sách thắt chặt tài khóa ($\text{NS}^+$). Ngược lại, tác động từ thương mại sang ngân sách trong dài hạn lại thể hiện tính đối xứng tương đối, phản ánh độ nhạy trực tiếp của thu ngân sách đối với thuế xuất nhập khẩu và tăng trưởng từ khu vực kinh tế đối ngoại.
3. Kênh truyền tải vĩ mô vận hành đa tầng:
   • Kênh Lãi suất thực ($\text{LS}$): Bội chi ngân sách đẩy lãi suất thực tăng, kích thích dòng vốn ngoại chảy vào, gây áp lực lên tỷ giá và làm suy giảm cán cân thương mại.
   • Kênh Tỷ giá thực ($\text{TG}$/REER): Tỷ giá tác động bất đối xứng đến cả hai cán cân trong ngắn và dài hạn; việc điều hành tỷ giá chậm thay đổi so với thị trường làm trầm trọng thêm nhập siêu trong các giai đoạn lạm phát cao.
   • Kênh Sản lượng ($\text{GDP}$): Tăng trưởng GDP thực tế đóng vai trò hấp thụ và tạo nguồn thu tự động cho ngân sách, đóng vai trò van xả áp lực tài khóa.
4. Sự che giấu của mô hình tuyến tính: Mô hình VAR truyền thống kết luận mối quan hệ giữa hai thâm hụt là mờ nhạt hoặc chỉ có tác động một chiều trong ngắn hạn; tuy nhiên mô hình NARDL đã bóc tách được các tác động ẩn giấu nhờ phân tách các cú sốc dương/âm, cho thấy các phản ứng biên ngược chiều triệt tiêu lẫn nhau khi bị ép vào mô hình tuyến tính.
5. Nghịch lý cắt giảm đầu tư công: Cắt giảm chi tiêu đầu tư phát triển để giảm bội chi ngân sách trong ngắn hạn đã làm suy giảm hạ tầng logistics và trợ lực cho các ngành công nghiệp phụ trợ, từ đó làm suy giảm năng lực cạnh tranh xuất khẩu trong dài hạn và khiến THTM quay trở lại làm xói mòn nguồn thu ngân sách.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp cơ sở học thuật vững chắc cho việc ứng dụng trường phái kinh tế lượng phi tuyến trong nghiên cứu chính sách vĩ mô tại các nền kinh tế mới nổi.
• Về công cụ phương pháp luận: Khẳng định sự cần thiết phải kiểm định tính bất đối xứng trước khi áp dụng bất kỳ mô hình cân bằng tĩnh hay động nào trong hoạch định kinh tế lượng.
• Về quản trị chính sách tài khóa: Chính phủ cần từ bỏ tư duy cắt giảm cơ học dòng vốn đầu tư phát triển theo các chỉ tiêu hành chính ngắn hạn; thay vào đó phải chuyển trọng tâm sang tái cơ cấu chi tiêu công, giữ vững "nguyên tắc vàng" (thu thường xuyên phải trang trải toàn bộ chi thường xuyên, vay nợ chỉ dùng cho đầu tư phát triển hạ tầng tạo nguồn thu tương lai).
• Về phối hợp chính sách Tài khóa - Tiền tệ - Thương mại: Xây dựng cơ chế liên bộ (Bộ Tài chính - Ngân hàng Nhà nước - Bộ Công Thương) nhằm đồng bộ hóa việc phát hành trái phiếu chính phủ, điều hành tỷ giá trung tâm linh hoạt theo tín hiệu thị trường, và lộ trình cắt giảm thuế quan trong các FTA thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ 4 hạn chế nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Giới hạn chuỗi dữ liệu: Do hạn chế về tính sẵn có và đồng nhất của số liệu thống kê tài khóa theo quý đạt chuẩn quốc tế tại Việt Nam, khung thời gian nghiên cứu dừng lại ở quý 4/2017 (52 quan sát quý), chưa bao quát giai đoạn biến động địa chính trị phức tạp từ 2018–2021 và đại dịch COVID-19.
2. Phạm vi cán cân thương mại: Luận án tập trung vào cán cân thương mại hàng hóa (do chiếm tỷ trọng áp đảo trên 90% quy mô vãng lai), chưa bóc tách sâu cán cân thương mại dịch vụ và dòng kiều hối ròng.
3. Mức độ phân rã dữ liệu đầu tư: Dữ liệu chi ngân sách chưa phân tách chi tiết theo các tiểu ngạch chi đầu tư công cho từng ngành kinh tế cụ thể do thiếu chuỗi thời gian quý liên tục.
4. Yếu tố cấu trúc đứt gãy: Chưa tích hợp mô hình phân vị phi tuyến (Quantile NARDL - QARDL) để đánh giá tác động tại các mức phân vị cực trị của phân phối xác suất.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Ứng dụng mô hình QARDL và mô hình hiệu chỉnh sai số dạng bảng phi tuyến (Panel NARDL) cho nhóm các quốc gia ASEAN-6.
• Bổ sung các biến số về độ mở tài chính (Kaopen index), dòng vốn FDI phân theo ngành sản xuất chế biến chế tạo, và chỉ số bất định chính sách kinh tế (Economic Policy Uncertainty - EPU).
• Mở rộng giai đoạn dữ liệu đến 2025 để đánh giá tác động của tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu hậu đại dịch.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Đặt nền móng học thuật cho dòng nghiên cứu ứng dụng mô hình phi tuyến NARDL trong phân tích tài chính công tại Việt Nam; tạo tài liệu tham khảo mẫu mực cho các chương trình đào tạo tiến sĩ khối ngành kinh tế.
• Đổi mới hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học để Ủy ban Kinh tế của Quốc hội và Bộ Tài chính sửa đổi Luật Ngân sách Nhà nước, chuyển từ quản lý thâm hụt theo mức trần cơ học sang khung quản lý tài khóa trung hạn linh hoạt (Medium-Term Fiscal Framework - MTFF).
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Giúp cơ quan quản lý nhà nước tránh được các cú sốc thắt chặt chi tiêu cực đoan làm tổn thương nền kinh tế thực; góp phần kiểm soát tỷ lệ nợ công dưới ngưỡng an toàn 60% GDP và thâm hụt ngân sách dưới 4% GDP trong các kỳ kế hoạch 5 năm.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích kinh tế lượng phi tuyến tiên tiến, hệ thống mã hóa biến số thực tế và bộ tài liệu tham khảo đồ sộ gồm hàng trăm công trình quốc tế uy tín.
• Chuyên gia phân tích vĩ mô & Khối R&D tổ chức tài chính: Nắm bắt cơ chế truyền dẫn phi tuyến giữa lãi suất, tỷ giá và thâm hụt để xây dựng các mô hình dự báo thị trường tiền tệ và thị trường trái phiếu chính phủ chính xác hơn.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, NHNN, Ban Kinh tế Trung ương): Có cơ sở thực nghiệm vững chắc để thiết kế các chính sách kích cầu hoặc thắt chặt có tính toán đến độ co giãn bất đối xứng và độ trễ truyền dẫn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng và tái định hình Lý thuyết Hấp thụ Keynes và Mô hình Mundell-Fleming trong không gian phi tuyến tại một nền kinh tế chuyển đổi. Luận án đã bác bỏ giả định tuyến tính đối xứng truyền thống, chứng minh rằng quan hệ thâm hụt kép tại Việt Nam vận hành theo cơ chế tương tác hai chiều bất đối xứng: cú sốc nới lỏng tài khóa làm trầm trọng hóa thâm hụt thương mại với cường độ mạnh hơn nhiều so với năng lực phục hồi cán cân thương mại khi thắt chặt ngân sách. Đồng thời, nghiên cứu bác bỏ hoàn toàn hiệu ứng cân bằng Ricardo tại Việt Nam.

2. Cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Sử Đình Thành & Bùi Thị Mai Hoài (2011) hay Nguyễn Lan Anh (2018) chỉ sử dụng mô hình đối xứng VAR/VECM với các biến danh nghĩa, luận án đã:

• Ứng dụng kỹ thuật ước lượng đồng tích hợp bất đối xứng và nhân tử động NARDL của Shin và cộng sự (2011).
• Chuẩn hóa toàn bộ bộ biến số sang giá trị thực tế (loại trừ biến động lạm phát) và định nghĩa THNS theo chuẩn Cán cân hoạt động cơ bản của IMF (Primary Operating Balance).
• Thiết lập quy trình kiểm định đối chứng trực tiếp giữa hai hệ thống mô hình trên cùng một tập dữ liệu 52 quý.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tính bất đối xứng nghịch đảo của chính sách tài khóa: Cắt giảm chi đầu tư công để giảm thâm hụt ngân sách trong ngắn hạn không mang lại hiệu quả cải thiện cán cân thương mại tương xứng, mà ngược lại, làm xói mòn nền tảng hạ tầng của khu vực sản xuất xuất khẩu, dẫn đến suy giảm nguồn thu thuế trong dài hạn và khiến tình trạng thâm hụt kép quay trở lại trầm trọng hơn.

4. Giao thức nhân bản (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không?

Có. Toàn bộ quy trình từ nguồn thu thập dữ liệu thứ cấp (CEIC, IMF IFS, GSO, Ngân hàng Nhà nước), phương pháp làm sạch mùa vụ X-12 ARIMA, công thức phân tách chuỗi tổng tích lũy riêng phần $x_t^+$ và $x_t^-$, các bảng kiểm định nghiệm đơn vị, độ trễ tối ưu AIC/SIC, đến kết quả kiểm định chẩn đoán mô hình (như kiểm định phương sai sai số thay đổi với $p = 0.1961 > 0.05$) đều được trình bày minh bạch, chi tiết tại Chương 2 và Phụ lục của luận án, bảo đảm khả năng tái lập 100% kết quả nghiên cứu.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới: (i) Mở rộng khung NARDL sang mô hình phân vị phi tuyến (QARDL) và NARDL dạng bảng (Panel NARDL); (ii) Mô hình hóa tác động cấu trúc của các chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs) và dòng vốn FDI xanh; (iii) Xây dựng mô hình cân bằng tổng thể ngẫu nhiên động phi tuyến (Nonlinear DSGE) tích hợp khu vực tài chính và ngân sách để lượng hóa chính xác các cú sốc chính sách vĩ mô của Việt Nam đến năm 2035.

Kết luận

Công trình tiến sĩ của NCS. Nguyễn Phương Mai khẳng định 6 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xác lập mô hình tương tác hai chiều bất đối xứng giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại tại Việt Nam, giải quyết triệt để các bất đồng học thuật trong nước suốt nhiều thập kỷ.
2. Khẳng định tính ưu việt của kinh tế lượng phi tuyến NARDL trong việc nhận diện các cơ chế điều chỉnh vĩ mô bị che lấp bởi các mô hình tuyến tính truyền thống.
3. Định vị chính xác ba kênh truyền dẫn trọng yếu: Lãi suất thực, tỷ giá hối đoái thực hữu hiệu (REER) và tăng trưởng sản lượng thực tế (GDP).
4. Bác bỏ thực nghiệm Thuyết Cân bằng Ricardo, chứng minh tính phù hợp có điều chỉnh của Lý thuyết Hấp thụ Keynes đối với nền kinh tế Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách mang tính cấu trúc: Chuyển dịch từ các can thiệp hành chính ngắn hạn sang quản lý tài khóa trung hạn bền vững, bảo vệ nguồn vốn đầu tư phát triển công hướng tới nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về kinh tế lượng vĩ mô ứng dụng, cung cấp khung tham chiếu chuẩn xác cho các nhà nghiên cứu, giảng viên và các cơ quan hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô trong kỷ nguyên phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu Từ những năm 1980, sự tồn tại song hành của THNS và THTM tại Mỹ đã bắt đầu thu hút sự quan tâm của các chuyên gia kinh tế để rồi sau đó xuất hiện trào lưu nghiên cứu về vấn đề này trên thế giới. Các nhà kinh tế học gọi đây là hiện tượng “thâm hụt kép”1. Khi nghiên cứu về mối quan hệ này, do đặc thù cán cân vãng lai được quyết định chủ yếu bởi tình trạng cán cân thương mại nên trong những trường hợp không sẵn có về số liệu, nhà nghiên cứu thường thay thế THTM bằng THVL.

Kết quả nghiên cứu trên thế giới được phân theo 4 quan điểm: 1- THNS là nguyên nhân gây nên THTM (còn gọi là quan điểm Keynes); 2- THTM là nguyên nhân của THNS; 3- THNS và THTM có tác động qua lại lẫn nhau ; 4- THNS và THTM tồn tại song song nhưng độc lập với nhau (thuyết cân bằng Ricardo). Các nghiên cứu về nước ngoài 1. Quan điểm cổ điển (quan điểm Keynes): THNS là nguyên nhân gây nên THTM Những nghiên cứu phát hiện ra mối quan hệ này chủ yếu được thực hiện với các nước đang phát triển. Từ nửa sau thế kỷ 20, những nghiên cứu tiêu biểu như của Milne (1977), Bernhem (1987), Zietz và Pemberton (1990) sử dụng phương pháp OLS và kỹ thuật mô phỏng đã ghi nhận mối quan hệ đồng biến giữa THNS và THVL.

Từ sau năm 2000, vấn đề này vẫn thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu nhưng được thực hiện chủ yếu với phương pháp tiên tiến hơn như mô hình VAR (VECM) hay là sự kết hợp giữa VAR và một mô hình khác. Kouassi và cộng sự (2004), Abbas và cộng sự (2011), sử dụng mô hình VAR với hai biến là THNS và THTM (số liệu tính theo nửa năm) đã khẳng định THNS là nguyên nhân gây nên THTM ở nhiều quốc gia đang phát triển, thu nhập thấp hoặc mới nổi trong giai đoạn cuối những năm 60 và đầu những năm 90 của thế kỷ 20. Tương tự, Asrafuzzaman và cộng sự (2013) khi nghiên cứu cho Bangladesh giai đoạn 1972-2011 cũng chỉ ra mối quan hệ dương và có ý nghĩa thống kê giữa THNS và THTM cả trong ngắn hạn và dài hạn. Suliková và cộng sự (2014), sử dụng số liệu theo quý, mô hình VECM gồm 3 biến THNS, THVL và đầu tư, kết hợp với kiểm định quan hệ nhân quả và phân tích phân rã phương sai, cũng khẳng định ở Latvia 1 Như vậy, khái niệm “thâm hụt kép” đã được sử dụng phổ biến trên thế giới với hàm ý nghiên cứu về sự tồn tại của mối quan hệ qua lại giữa cán cân ngân sách và cán cân thương mại.

Nó không nhất thiết hàm ý rằng mối quan hệ này chỉ được xem xét khi hai cán cân đều diễn ra tình trạng thâm hụt theo nghĩa hẹp. Luận án sử dụng thuật ngữ “thâm hụt” theo quan niệm này. 9 và Estonia trong giai đoạn từ 1999Q1 đến 2011Q2, THTM là hệ quả của THNS. Với khoảng thời gian nghiên cứu tương tự, cũng sử dụng VECM song với số lượng biến nhiều hơn khi bổ sung thêm các biến GDP, lãi suất cho vay và lạm phát, Lwanga và Mawejje (2014) nghiên cứu cho Uganda giai đoạn 1999 - 2011 cũng khẳng định có tồn tại thâm hụt kép tại quốc gia này.

Một số nghiên cứu không chỉ sử dụng VAR mà còn kết hợp giữa VAR và những mô hình khác như Ye (2007) kết hợp sử dụng mô hình VAR - GARCH với mô hình phân tích cấu trúc khi nghiên cứu cho nước Mỹ giai đoạn 1948 - 2005 hay Arize và Malindretos (2008) kết hợp giữa mô hình ARFIMA và VECM nghiên cứu cho 10 nước Châu Phi năm 1973Q2 đến 2005Q4. Cả hai nghiên cứu này cùng có chung nhận định là trong dài hạn, giảm THNS chính là chìa khóa để giải quyết tình trạng thâm hụt kép tại Mỹ và Châu Phi. Kết luận tương tự cũng được tìm thấy trong nghiên cứu của Adnan và Asghar (2010) cho Pakistan từ năm 1971 đến 2007 với mô hình phân phối trễ tương quan (ARDL) kết hợp với bình phương nhỏ nhất động (DOLS). Ngoài những nghiên cứu cho thấy thâm hụt kép tồn tại với quan hệ đồng biến trong ngắn hạn hoặc dài hạn (tức là tăng (giảm) mức độ THNS sẽ làm tăng (giảm) THTM), cũng có nghiên cứu phát hiện ra mối quan hệ này là nghịch biến.

Đó là trường hợp của Thổ Nhĩ Kỳ với số liệu thống kê theo quý từ năm 2001 đến năm 2012 được thực hiện bởi Seyfettin và Çagri (2014). Bằng phương pháp đồng tích hợp và kiểm định Peseran, nhóm tác giả đã khẳng định nếu giảm THNS sẽ khiến THTM trầm trọng thêm trong ngắn hạn. Như vậy, các nhà nghiên cứu đã tạo nên một bức tranh khá đa dạng và phong phú về mối quan hệ giữa hai loại thâm hụt (đồng biến, nghịch biến) nhưng các nghiên cứu trên đây đều có chung một điểm yếu là chưa chỉ ra được cơ chế truyền dẫn tác động của THNS đến THTM là gì và mô hình sử dụng đều là mô hình đối xứng. Bên cạnh những nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở mức độ công bố về chiều tác động và loại quan hệ như vậy thì cũng có nhiều nghiên cứu về chủ đề này đã đạt được mức cụ thể hơn, giải thích được cơ chế tác động giữa hai loại thâm hụt, tuy nhiên cơ sở phân tích vẫn là đối xứng.

Tiêu biểu là công trình của Lau và Hock-Ann (2002) nghiên cứu cho Malaysia giai đoạn 1976-2000 hay Baharumshah và Lau (2007) nghiên cứu đối với Thái Lan giai đoạn 1976 - 2001. Hai công trình này áp dụng mô hình tương tự nhau (VECM cho Malaysia và VAR cho Thái Lan) với các biến nghiên cứu hoàn toàn giống nhau bao gồm THVL, THNS, tỷ giá danh nghĩa, lãi suất ngắn hạn với bộ số liệu thống kê theo quý. Điểm chung của các nghiên cứu này là đều phát hiện thấy có tồn tại thâm hụt kép và phát hiện được con đường tác động của THNS đến THVL bằng cả hai con đường trực tiếp và gián tiếp. Đối với con đường trực tiếp thì gia tăng THNS trực tiếp làm trầm trọng thêm THVL mà không cần sự truyền dẫn của bất kỳ biến trung gian nào.

10 Đối với gián tiếp, nghiên cứu chỉ rõ cách thức xảy ra tác động: Một là, THNS sẽ khiến lãi suất tăng lên dẫn tới sự lên giá của đồng nội tệ và làm gia tăng THVL (cho cả Malaysia và Thái Lan). Tương tự, ở 17 nước OECD giai đoạn 1978 - 2009, Bluedorn và Leigh (2011) cũng ghi nhận khi THNS giảm 1% sẽ kéo theo THVL giảm 0,6% thông qua các biến trung gian là lãi suất và tỷ giá thực. Hai năm sau đó Mehmet và Filiz (2013) sử dụng hai biến THNS và THVL nghiên cứu về một số nước OECD giai đoạn 1990 - 2007 cũng ghi nhận kết quả tương tự trong dài hạn tại khu vực này. Còn trong công trình của Eldemerdash và cộng sự (2014), ngoài việc khẳng định THNS tác động thuận chiều đến THVL, nhóm tác giả còn chỉ rõ ảnh hưởng của chi tiêu ngân sách và thuế đến THVL.

Cụ thể khi chi tiêu chính phủ tăng 1% sẽ làm THVL tăng 0,73% hay tăng thuế 1% GDP sẽ khiến cán cân vãng lai thặng dư khoảng từ 0,35% - 0,75% GDP. Một năm sau đó Bakarr (2014) đã đóng góp thêm kênh truyền tải ảnh hưởng của THNS đến THVL khi phát hiện thấy GDP và tình trạng chính trị cũng là các biến trung gian khi nghiên cứu trường hợp của Sierra Leone trong giai đoạn 1980 - 2012. Với mục tiêu nghiên cứu những nền kinh tế đang có sự chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình kinh tế tập trung sang mô hình kinh tế thị trường và có cán cân vãng lai và ngân sách thâm hụt ở mức cao, Tosun và cộng sự (2014) chọn 7 nước Trung và Đông Âu gồm Bungari, Latvia, Lithunia, Ba Lan, Rumani, Serbia và Slovenia trong giai đoạn 1998- 2010. Chỉ sử dụng hai biến số là cán cân vãng lai/GDP và cán cân ngân sách/GDP, kết quả thực nghiệm cho thấy, chỉ có Bungari và Ba Lan là tồn tại thâm hụt kép do THNS gây nên.

Từ nghiên cứu này, nhóm tác giả có nhận định đối với các nền kinh tế đang trong giai đoạn quá độ thì cán cân vãng lai không chỉ phụ thuộc vào cán cân ngân sách, mà còn phụ thuộc vào lãi suất thực tế và tăng trưởng. Do đó, nhóm tác giả khẳng định cần có những nghiên cứu sâu hơn về chủ đề này, cần thiết phải bổ sung thêm những biến thực tế như như lãi suất thực và tăng trưởng kinh tế để kết quả phân tích tốt hơn. Từ sau năm 2010, chủ đề về mối quan hệ về thâm hụt ở khu vực ngân sách và thương mại bắt đầu xu thế mới khi phương pháp phân tích bất đối xứng dần được đưa vào nghiên cứu thực nghiệm. Tiêu biểu là công trình của Antonakaris và cộng sự (2016) thực nghiệm về mối quan hệ giữa THNS và THTM trong giai đoạn 1791- 2013 tại Mỹ cho thấy tồn tại quan hệ đồng biến dài hạn giữa hai loại thâm hụt.

Sử dụng kiểm định Bound test để đánh giá quan hệ dài hạn và mô hình QARDL (mô hình ARDL biến đổi theo phân vị) để đánh giá về tính bất đối xứng, các tác giả kết luận quan hệ giữa hai biến là phi tuyến tính. Cụ thể, THNS có tác động mạnh tới THTM ở những phân vị nhỏ hơn giá trị trung bình. Ngược lại, ở những phân vị lớn hơn giá trị trung bình, người tiêu dùng 11 phản ứng theo thuyết Ricardo (tiết kiệm nhiều hơn để chi trả thuế cao hơn trong tương lai) nên THNS không tác động đến THTM. Cũng với mục đích tìm hiểu về tính bất đối xứng, bằng phương pháp mới là tách tác động của một biến độc lập lên biến phụ thuộc theo hai cơ chế riêng biệt là tác động trong xu thế tăng và tác động trong xu thế giảm, Turan và Karakas (2018) đã sử dụng mô hình NARDL với bộ số liệu theo quý từ 1999 - 2016, gồm 3 biến: THNS, THVL (đều tính theo%GDP) và GDP cho 7 nước Croatia, Séc, Hungary, Ba Lan, Rumani, Slovakia và Slovenia.

Kết quả cho thấy, trong dài hạn, tồn tại thâm hụt kép tại Sec, Hungari, và Slovakia theo hướng THNS tác động đến THVL. Trong nghiên cứu có tên: “Giả thuyết thâm hụt kép, nghiên cứu lại trường hợp của Ấn Độ” với mô hình phi tuyến, do Javed và Naresh công bố năm 2018, mối quan hệ giữa THNS và THVL được kiểm định lại trên cơ sở thêm các biến độ mở thương mại và tăng trưởng của sản lượng.