Mối Quan Hệ Giữa Thâm Hụt Ngân Sách và Thâm Hụt Thương Mại Tại Việt Nam

Thâm hụt ngân sách (THNS) và thâm hụt thương mại (THTM) là hai vấn đề kinh tế vĩ mô quan trọng, ảnh hưởng… 246 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Phương Mai
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Cương
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Thâm Hụt Ngân Sách Và Thâm Hụt Thương Mại Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu
• 1.2. Các nghiên cứu về nước ngoài
• 1.3. Các nghiên cứu về Việt Nam
• 1.4. Kết luận từ tổng quan nghiên cứu và xác định “khoảng trống” nghiên cứu
• 1.5. Cơ sở lý thuyết về mối quan hệ giữa THNS và THTM
• 1.6. Cơ sở lý thuyết về ngân sách và thâm hụt ngân sách
• 1.7. Cơ sở lý thuyết về thâm hụt thương mại
• 1.8. Cơ sở lý thuyết về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại
• 1.9. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái quát về phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp phân tích định tính
• 2.3. Phương pháp định lượng
• 2.4. Khung phân tích của Luận án
• 2.5. Mô hình nghiên cứu của Luận án
• 2.6. Cơ sở lựa chọn mô hình nghiên cứu
• 2.7. Nguồn số liệu
• 2.8. Biến nghiên cứu và thang đo
• 2.9. Các biến số và thang đo
• 2.10. Mô hình thực nghiệm
• 2.11. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỐI QUAN HỆ GIỮA THÂM HỤT NGÂN SÁCH VÀ THÂM HỤT THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2005-2017
• 3.1. Bối cảnh kinh tế vĩ mô của thế giới và Việt Nam giai đoạn 2005-2017
• 3.2. Bối cảnh thế giới và Việt Nam giai đoạn 2001-2010
• 3.3. Bối cảnh thế giới và Việt Nam giai đoạn 2011-2020
• 3.4. Diễn biến cán cân thương mại hàng hóa và cán cân ngân sách Việt Nam giai đoạn 2005-2017
• 3.5. Diễn biến của cán cân thương mại hàng hóa
• 3.6. Diễn biến thâm hụt ngân sách
• 3.7. Diễn biến của các biến vĩ mô có liên quan
• 3.8. Một số đánh giá về phản ứng chính sách thương mại và tài khóa trong giai đoạn 2005-2017
• 3.8.1. Về thương mại
• 3.8.2. Về chính sách tài khóa và cải cách quản lý tài chính công
• 3.8.3. Về sự phối hợp giữa các chính sách tài khóa, thương mại và những chính sách vĩ mô khác có liên quan
• 3.9. Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại của Việt Nam giai đoạn 2005-2017
• 3.9.1. Phân tích định tính về các mối quan hệ
• 3.9.2. Phân tích định lượng về các mối quan hệ
• 3.10. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM KIỂM SOÁT THÂM HỤT NGÂN SÁCH VÀ THÂM HỤT THƯƠNG MẠI GIAI ĐOẠN 2018-2030
• 4.1. Tổng hợp nhận định về tình hình kinh tế vĩ mô của thế giới và Việt Nam giai đoạn 2018-2030
• 4.1.1. Tổng hợp nhận định về tình hình kinh tế vĩ mô của thế giới
• 4.1.2. Tổng hợp nhận định về những thuận lợi và khó khăn đối với Việt Nam
• 4.2. Các mục tiêu chính sách kinh tế cơ bản của Chính phủ
• 4.3. Một số kịch bản cho giải pháp về kiểm soát thâm hụt ngân sách và thương mại trong giai đoạn 2018-2030 của Việt Nam
• 4.4. Một số đề xuất nhằm quản lý thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại tại Việt Nam giai đoạn 2018-2030
• 4.4.1. Nhóm giải pháp trong ngắn và trung hạn
• 4.4.2. Nhóm giải pháp dài hạn
• 4.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mối Quan Hệ Thâm Hụt Ngân Sách Và Thương Mại

Thâm hụt ngân sách (THNS) và thâm hụt thương mại (THTM) là hai vấn đề kinh tế vĩ mô quan trọng, ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của một quốc gia. THNS xảy ra khi chi tiêu chính phủ vượt quá thu thuế, còn THTM là khi giá trị nhập khẩu lớn hơn xuất khẩu. Nếu được kiểm soát tốt, thâm hụt có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tăng tổng cầu và cải thiện cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, thâm hụt kéo dài có thể dẫn đến gánh nặng nợ công gia tăng, gây áp lực lên tỷ giá hối đoái và cản trở xuất khẩu. Việc nghiên cứu mối quan hệ giữa hai loại thâm hụt này là vô cùng quan trọng để đưa ra các chính sách phù hợp, đảm bảo sự ổn định và tăng trưởng kinh tế bền vững.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất của Thâm Hụt Ngân Sách THNS

Thâm hụt ngân sách, theo định nghĩa truyền thống, là tình trạng tổng chi tiêu của chính phủ vượt quá tổng thu từ thuế trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm. Điều này có nghĩa là chính phủ phải vay tiền để bù đắp cho phần chi tiêu vượt quá khả năng thu ngân sách. Thâm hụt ngân sách có thể phát sinh do nhiều nguyên nhân, bao gồm suy thoái kinh tế, tăng chi tiêu công, hoặc giảm thuế. Việc kiểm soát thâm hụt ngân sách là một thách thức lớn đối với các nhà hoạch định chính sách, vì nó đòi hỏi sự cân bằng giữa việc kích thích tăng trưởng kinh tế và duy trì sự ổn định tài chính.

1.2. Định Nghĩa và Bản Chất của Thâm Hụt Thương Mại THTM

Thâm hụt thương mại xảy ra khi giá trị hàng hóa và dịch vụ nhập khẩu vào một quốc gia vượt quá giá trị hàng hóa và dịch vụ xuất khẩu ra khỏi quốc gia đó trong một khoảng thời gian nhất định. Tình trạng này còn được gọi là nhập siêu. Thâm hụt thương mại có thể phản ánh nhiều yếu tố, bao gồm sự khác biệt về năng lực sản xuất, sức cạnh tranh, và chính sách thương mại giữa các quốc gia. Mặc dù thâm hụt thương mại không phải lúc nào cũng là một vấn đề tiêu cực, nhưng nó có thể gây ra áp lực lên tỷ giá hối đoái và làm giảm tăng trưởng kinh tế nếu không được quản lý hiệu quả.

II. Thực Trạng Thâm Hụt Ngân Sách và Thương Mại Tại Việt Nam

Trước năm 2020, Việt Nam duy trì tăng trưởng kinh tế cao, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức như nợ công gia tăng và áp lực lên lạm phát. Khu vực tài khóa và thương mại vẫn còn nhiều điểm yếu. Mặc dù quy mô thương mại mở rộng, cơ cấu xuất nhập khẩu chưa bền vững, phụ thuộc nhiều vào doanh nghiệp FDI. Khu vực tài khóa đối mặt với rủi ro ngày càng tăng và quy mô bội chi cao. Các biện pháp hành chính như áp đặt trần nợ công có thể ảnh hưởng đến đầu tư công và tăng trưởng kinh tế dài hạn.

2.1. Bối Cảnh Kinh Tế Vĩ Mô Việt Nam Giai Đoạn 2005 2017

Giai đoạn 2005-2017 chứng kiến sự tăng trưởng kinh tế đáng kể của Việt Nam, song hành cùng đó là những thách thức vĩ mô. Tăng trưởng GDP duy trì ở mức cao, nhưng đi kèm với đó là áp lực lạm phát, biến động tỷ giá, và gánh nặng nợ công ngày càng gia tăng. Bên cạnh đó, cơ cấu kinh tế còn nhiều hạn chế, phụ thuộc vào khu vực FDI và chưa phát huy hết tiềm năng của khu vực kinh tế trong nước.

2.2. Diễn Biến Thâm Hụt Ngân Sách và Thâm Hụt Thương Mại Tại Việt Nam

Trong giai đoạn 2005-2017, Việt Nam thường xuyên đối mặt với tình trạng thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại. Thâm hụt ngân sách có xu hướng tăng lên, tạo áp lực lên nợ công và đòi hỏi chính phủ phải thực hiện các biện pháp thắt chặt chi tiêu. Thâm hụt thương mại cũng diễn biến phức tạp, phản ánh sự phụ thuộc vào nhập khẩu và khả năng cạnh tranh còn hạn chế của hàng hóa xuất khẩu Việt Nam.

III. Phân Tích Mối Quan Hệ Thâm Hụt Ngân Sách và Thương Mại ở VN

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa THNS và THTM tại Việt Nam còn nhiều tranh cãi. Có ý kiến cho rằng THNS gây ra THTM, trong khi ý kiến khác lại khẳng định ngược lại. Một số nghiên cứu lại cho rằng hai yếu tố này tồn tại độc lập. Ngay cả khi có mối quan hệ, nó có thể không tồn tại trong cả ngắn hạn và dài hạn. Việc xác định rõ mối quan hệ và kênh tác động giữa hai loại thâm hụt này là rất quan trọng để các nhà hoạch định chính sách đưa ra các biện pháp hiệu quả.

3.1. Tổng Quan Các Nghiên Cứu Trước Đây Về Mối Quan Hệ Này

Các nghiên cứu trước đây về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại ở Việt Nam cho thấy những kết quả trái chiều. Một số nghiên cứu ủng hộ giả thuyết thâm hụt kép, cho rằng thâm hụt ngân sách là nguyên nhân gây ra thâm hụt thương mại. Tuy nhiên, các nghiên cứu khác lại bác bỏ giả thuyết này, hoặc thậm chí cho rằng thâm hụt thương mại mới là nguyên nhân gây ra thâm hụt ngân sách. Sự không thống nhất này cho thấy tính phức tạp của mối quan hệ và sự cần thiết của các nghiên cứu sâu hơn.

3.2. Phân Tích Định Tính và Định Lượng Về Mối Quan Hệ THNS và THTM

Để làm rõ mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại, cần kết hợp cả phân tích định tính và định lượng. Phân tích định tính giúp làm rõ cơ chế tác động và các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ. Phân tích định lượng sử dụng các mô hình kinh tế lượng để kiểm định các giả thuyết và ước lượng mức độ tác động giữa hai loại thâm hụt. Kết quả phân tích sẽ cung cấp bằng chứng khoa học để các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định phù hợp.

3.3. Các Kênh Truyền Dẫn Tác Động Giữa Thâm Hụt Ngân Sách và Thâm Hụt Thương Mại

Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại có thể được truyền dẫn qua nhiều kênh khác nhau. Một trong những kênh quan trọng là thông qua lãi suất và tỷ giá hối đoái. Thâm hụt ngân sách có thể làm tăng lãi suất, thu hút vốn nước ngoài, làm tăng giá trị đồng nội tệ và giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu. Ngoài ra, thâm hụt ngân sách còn có thể tác động đến tổng cầu và cán cân thương mại thông qua các chính sách tài khóa và tiền tệ.

IV. Giải Pháp Kiểm Soát Thâm Hụt Ngân Sách và Thương Mại Tại VN

Để kiểm soát THNS và THTM một cách hiệu quả, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp ngắn và trung hạn cần tập trung vào việc cải thiện hiệu quả thu ngân sách, cắt giảm chi tiêu không cần thiết và tăng cường quản lý nợ công. Các giải pháp dài hạn cần tập trung vào việc cải thiện cơ cấu kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài chất lượng cao. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ.

4.1. Giải Pháp Ngắn Hạn và Trung Hạn Cho Kiểm Soát Thâm Hụt

Trong ngắn hạn và trung hạn, việc kiểm soát thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại đòi hỏi các biện pháp cấp bách. Các biện pháp này có thể bao gồm tăng cường quản lý thu thuế, cắt giảm các khoản chi tiêu công không hiệu quả, và điều chỉnh chính sách tỷ giá hối đoái. Đồng thời, cần có các biện pháp hỗ trợ xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu để cải thiện cán cân thương mại.

4.2. Giải Pháp Dài Hạn Để Ổn Định Kinh Tế Vĩ Mô

Trong dài hạn, việc ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát thâm hụt đòi hỏi các giải pháp mang tính cấu trúc. Các giải pháp này có thể bao gồm cải cách hệ thống thuế, nâng cao hiệu quả đầu tư công, phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao, và tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế. Đồng thời, cần có các biện pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

4.3. Vai Trò Của Chính Sách Tài Khóa và Chính Sách Tiền Tệ

Chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại. Chính sách tài khóa có thể được sử dụng để điều chỉnh chi tiêu công và thu thuế, từ đó tác động đến cán cân ngân sách. Chính sách tiền tệ có thể được sử dụng để điều chỉnh lãi suất và tỷ giá hối đoái, từ đó tác động đến cán cân thương mại. Sự phối hợp chặt chẽ giữa hai loại chính sách này là cần thiết để đạt được mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Quan Hệ Thâm Hụt

Kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa THNS và THTM có thể được sử dụng để xây dựng các kịch bản kinh tế và đánh giá tác động của các chính sách khác nhau. Ví dụ, nếu THNS được xác định là nguyên nhân gây ra THTM, chính phủ có thể tập trung vào việc kiểm soát chi tiêu và tăng thu ngân sách. Ngược lại, nếu THTM là nguyên nhân gây ra THNS, chính phủ có thể tập trung vào việc thúc đẩy xuất khẩu và hạn chế nhập khẩu. Nghiên cứu này cũng có thể giúp các nhà đầu tư đưa ra các quyết định đầu tư sáng suốt.

5.1. Xây Dựng Kịch Bản Kinh Tế và Đánh Giá Tác Động Chính Sách

Dựa trên kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại, các nhà hoạch định chính sách có thể xây dựng các kịch bản kinh tế khác nhau và đánh giá tác động của các chính sách khác nhau. Ví dụ, có thể xây dựng kịch bản về tác động của việc tăng thuế lên cả thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại, hoặc kịch bản về tác động của việc giảm chi tiêu công lên tăng trưởng kinh tế.

5.2. Hỗ Trợ Quyết Định Đầu Tư và Quản Lý Rủi Ro

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại cũng có thể hỗ trợ các nhà đầu tư đưa ra các quyết định đầu tư sáng suốt và quản lý rủi ro hiệu quả. Ví dụ, nếu nghiên cứu cho thấy thâm hụt ngân sách có xu hướng làm tăng lãi suất, các nhà đầu tư có thể điều chỉnh danh mục đầu tư của mình để giảm thiểu rủi ro lãi suất.

VI. Kết Luận và Tương Lai Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Thâm Hụt

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa THNS và THTM tại Việt Nam là một lĩnh vực phức tạp và còn nhiều thách thức. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc sử dụng các phương pháp phân tích hiện đại hơn và xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ này, chẳng hạn như toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp Việt Nam đưa ra các chính sách phù hợp để đảm bảo ổn định kinh tế và tăng trưởng bền vững.

6.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Chính và Hàm Ý Chính Sách

Nghiên cứu này đã cung cấp những bằng chứng quan trọng về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có nhiều hàm ý chính sách quan trọng, bao gồm sự cần thiết phải kiểm soát thâm hụt ngân sách, cải thiện năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu, và tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Mối Quan Hệ Giữa Hai Thâm Hụt

Trong tương lai, cần có các nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại ở Việt Nam. Các nghiên cứu này có thể tập trung vào việc sử dụng các mô hình kinh tế lượng phức tạp hơn, xem xét các yếu tố thể chế và chính trị, và so sánh kinh nghiệm của Việt Nam với các quốc gia khác.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Thâm hụt ngân sách (THNS) và thâm hụt thương mại (THTM) là hai vấn đề kinh tế vĩ mô trọng yếu, tác động trực tiếp đến quy mô và chất lượng tăng trưởng kinh tế. Theo Mishkin (1998), THNS là tình trạng tổng chi tiêu của chính phủ vượt quá tổng nguồn thu từ thuế trong một giai đoạn cụ thể. Hall và Lieberman (2008) định nghĩa THTM là sự vượt trội của giá trị hàng nhập khẩu so với hàng xuất khẩu. Trong nghiên cứu thực nghiệm, Cavallo (2005) mở rộng hai thuật ngữ này theo nghĩa cán cân ngân sách và cán cân thương mại, trong đó giá trị âm thể hiện thâm hụt (bội chi ngân sách, nhập siêu) và giá trị dương thể hiện thặng dư (bội thu ngân sách, xuất siêu).

Trong giai đoạn 2005–2017, Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế tương đối cao nhưng bộc lộ nhiều rủi ro vĩ mô: áp lực nợ công gia tăng, thâm hụt tài khóa ở mức cao khiến dư địa tài khóa bị thu hẹp (Trần Thọ Đạt và Tô Trung Thành, 2019), xuất khẩu phụ thuộc lớn vào khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), trong khi khối doanh nghiệp nội địa chiếm tỷ trọng nhỏ. Việc áp dụng các biện pháp hành chính như trần nợ công, trần tín dụng và thắt chặt đầu tư công có nguy cơ làm chậm tăng trưởng dài hạn và ảnh hưởng đến khu vực sản xuất hướng về xuất khẩu. Thực tế tồn tại song song hai loại thâm hụt tại Việt Nam đã dẫn đến nhiều tranh luận học thuật về chiều hướng tác động và cơ chế truyền dẫn giữa hai cán cân. Khoảng trống nghiên cứu được xác định là: các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu áp dụng mô hình tuyến tính đối xứng, sử dụng biến danh nghĩa và chưa làm rõ cơ chế truyền dẫn qua các biến thực tế.

Mục tiêu tổng thể của luận án là xác định bản chất mối quan hệ giữa THNS và THTM tại Việt Nam và đề xuất hệ thống giải pháp quản lý hai loại thâm hụt này. Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Câu hỏi 1: Mối quan hệ giữa THNS và THTM ở Việt Nam có phải là thâm hụt kép không?
2. Câu hỏi 2: Cơ chế truyền dẫn tác động của mối quan hệ này là gì?
3. Câu hỏi 3: Để cải thiện tình trạng THNS và THTM ở Việt Nam, Chính phủ cần làm gì?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ giữa THNS và THTM.
• Phạm vi nội dung: Kiểm định giả thuyết thâm hụt kép thông qua cán cân thương mại hàng hóa (tài khoản vãng lai) và cán cân ngân sách hoạt động cơ bản; xác định các kênh truyền dẫn trung gian gồm lãi suất thực, tỷ giá thực và GDP thực.
• Phạm vi không gian: Nền kinh tế Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn phân tích thực nghiệm từ quý 1/2005 đến quý 4/2017 (2005Q1–2017Q4); các giải pháp và khuyến nghị chính sách được xây dựng cho giai đoạn 2018–2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam về mối quan hệ giữa THNS và THTM được chia thành 4 nhóm quan điểm chính:

Nhóm quan điểm	Tác giả và năm công bố tiêu biểu	Phương pháp / Mô hình	Kết luận chính
Quan điểm 1: THNS tác động đến THTM (Keynes)	Milne (1977), Bernheim (1987), Kouassi và cs (2004), Lau và Hock-Ann (2002), Baharumshah và Lau (2007), Bluedorn và Leigh (2011), Turan và Karakas (2018), Javed và Naresh (2018), Sử Đình Thành và Bùi Thị Mai Hoài (2011), Nguyễn Hoàng Như Thủy (2012)	OLS, VAR, VECM, ARDL, QARDL, NARDL	THNS gây ra THTM trực tiếp hoặc gián tiếp qua kênh lãi suất, tỷ giá, tổng cầu; quan hệ đồng biến hoặc nghịch biến.
Quan điểm 2: THTM tác động đến THNS	Datta và cs (2012), Magazzino (2012), Uçal và Bolukbas (2013), Ngakosso (2016), Trịnh Thị Trinh và cs (2013), Nguyễn Lan Anh (2018)	OLS, VAR, ARDL	THTM là nguyên nhân dẫn tới biến động THNS thông qua nguồn thu thuế xuất nhập khẩu và tăng trưởng.
Quan điểm 3: Tác động hai chiều (tương tác qua lại)	Darrat (1988), Kouassi và cs (2004), Asrafuzzaman và cs (2013)	Hồi quy đa biến, VAR	Tồn tại mối quan hệ phản hồi hai chiều giữa cán cân ngân sách và cán cân thương mại.
Quan điểm 4: Tồn tại độc lập (Thuyết cân bằng Ricardo)	Datta và Mukhopadhyay (2010), Mumtaz và Munir (2016), Trương Thị Nguyệt Hằng và cs (2010)	VAR, SVAR, VECM	THNS và THTM không có quan hệ nhân quả dài hạn; người tiêu dùng điều chỉnh tiết kiệm bù đắp thuế tương lai.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu thực nghiệm trước đây đưa ra kết quả không đồng nhất:

• Nhóm ủng hộ quan điểm Keynes: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (2011) dùng mô hình VAR giai đoạn 1985–2010 xác định THNS tác động đồng biến đến thâm hụt tài khoản vãng lai. Nguyễn Hoàng Như Thủy (2012) dùng mô hình VECM giai đoạn 2000Q1–2011Q3 kết luận THNS tác động đến thâm hụt vãng lai với độ trễ 2 năm qua kênh lãi suất và tỷ giá.
• Nhóm khẳng định chiều ngược lại: Trịnh Thị Trinh và cs (2013) dùng mô hình VAR giai đoạn 1994–2012 xác định thâm hụt vãng lai gây ra THNS. Nguyễn Lan Anh (2018) áp dụng mô hình VAR giai đoạn 2000Q1–2015Q4 chỉ ra thâm hụt vãng lai tác động đến thâm hụt ngân sách, trong khi lãi suất và tỷ giá không đóng vai trò kênh truyền dẫn.
• Nhóm ủng hộ tính độc lập: Trương Thị Nguyệt Hằng và cs (2010) sử dụng mô hình SVAR giai đoạn 1995Q1–2009Q4 kết luận cú sốc THNS không tác động dài hạn đến cán cân vãng lai, phù hợp với giả thuyết Ricardo.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết:

• Về biến số: Sử dụng đồng bộ các biến nhận giá trị thực tế (loại bỏ biến động giá cả) thay vì biến danh nghĩa.
• Về phương pháp: Khắc phục giả định tác động đối xứng của các mô hình VAR, SVAR, VECM truyền thống bằng việc ứng dụng mô hình Phân phối trễ tự tương quan phi tuyến (NARDL) để kiểm định tác động bất đối xứng giữa các cú sốc tăng và giảm.
• Về thời gian: Tập trung vào giai đoạn 2005Q1–2017Q4 với chuỗi dữ liệu 52 quý nhằm đánh giá thực chất các kênh truyền dẫn vĩ mô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Lý thuyết về ngân sách và thâm hụt ngân sách: IMF (2014) xác định thu ngân sách làm tăng giá trị tài sản ròng và chi ngân sách làm giảm giá trị tài sản ròng. Cân đối thu chi quyết định tình trạng cán cân ngân sách. Theo Samuelson và Nordhaus (2002), Dornbusch và cs (2004), Begg và cs (2007), THNS phát sinh khi tổng chi tiêu lớn hơn tổng thu không tính vay nợ. Cấu trúc thâm hụt được phân loại thành thâm hụt chu kỳ và thâm hụt cơ cấu (Hall và Lieberman, 2008), thâm hụt hoạt động và thâm hụt cơ bản (IMF, 2014). Về tính bền vững, quy mô chi tiêu công tối ưu được ước tính từ 15–20% GDP (Phạm Thế Anh và cs, 2013).
• Lý thuyết về thương mại quốc tế và thâm hụt thương mại: Dựa trên nguyên tắc lợi thế tuyệt đối của Adam Smith (1776) và lợi thế so sánh của David Ricardo (1817). Cán cân thương mại chịu tác động của tỷ giá, điều kiện thương mại, chính sách thuế quan, thu nhập quốc dân, khoảng cách địa lý và năng lực sản xuất (Salvatore và Diulio, 1996; Feenstra và Taylor, 2008; Colander, 2004). Khi giá trị nhập khẩu vượt giá trị xuất khẩu, quốc gia rơi vào tình trạng nhập siêu (Hall và Lieberman, 2008).
• Khung phân tích mối quan hệ giữa hai thâm hụt: Dựa trên mô hình Mundell-Fleming và hệ thống đồ thị IS-LM trong nền kinh tế mở:
  • Kênh trực tiếp: Gia tăng chi tiêu chính phủ làm tăng tổng cầu và hấp thụ nội địa, trực tiếp kích thích nhu cầu hàng nhập khẩu.
  • Kênh gián tiếp qua thị trường tài chính và ngoại hối: Gia tăng THNS đẩy lãi suất trong nước tăng, thu hút dòng vốn ngoại, làm đồng nội tệ lên giá thực tế, từ đó làm giảm sức cạnh tranh xuất khẩu và gia tăng THTM. Ngược lại, THTM làm suy giảm dự trữ ngoại hối, ảnh hưởng đến sản lượng thực tế và nguồn thu thuế của chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Phân tích tài liệu thứ cấp, thống kê mô tả diễn biến các chỉ tiêu tài khóa, thương mại, tăng trưởng, lãi suất và tỷ giá giai đoạn 2005–2017.
• Phương pháp định lượng:
  • Mô hình Vector tự hồi quy (VAR): Đánh giá tương tác đối xứng truyền thống giữa các biến số, phân tích phản ứng đẩy (IRF) và phân rã phương sai.
  • Mô hình Phân phối trễ tự tương quan phi tuyến (NARDL) của Shin và cộng sự (2011): Tách các biến giải thích $X_t$ thành chuỗi tích lũy của cú sốc tăng ($X_t^+$) và cú sốc giảm ($X_t^-$) theo công thức: $$X_t^+ = \sum_{j=1}^t \Delta X_j^+ = \sum_{j=1}^t \max(\Delta X_j, 0)$$ $$X_t^- = \sum_{j=1}^t \Delta X_j^- = \sum_{j=1}^t \min(\Delta X_j, 0)$$ Kỹ thuật này cho phép kiểm định đồng thời tính bất đối xứng trong ngắn hạn và dài hạn bằng kiểm định Wald.
• Dữ liệu và thang đo: Chuỗi số liệu thứ cấp theo quý từ 2005Q1 đến 2017Q4 (52 quan sát), thu thập từ cơ sở dữ liệu CEIC, Tổng cục Thống kê (GSO), Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB). THNS được đo lường theo chuẩn cán cân hoạt động cơ bản của IMF (không bao gồm chi trả nợ gốc và lãi vay). Tất cả các biến số (cán cân thương mại, cán cân ngân sách, GDP, lãi suất, tỷ giá) đều được quy đổi về giá trị thực tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan và cơ sở lý thuyết của nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước về hiện tượng thâm hụt kép, phân loại thành 4 trường phái chính. Tác giả tổng hợp cơ sở lý luận về thu - chi ngân sách, các thước đo THNS theo thông lệ quốc tế và quy định của Việt Nam, cùng các lý thuyết thương mại quốc tế. Chương này chỉ rõ khung phân tích tác động truyền dẫn giữa hai cán cân thông qua hệ thống phương trình cân bằng vĩ mô và xác định khoảng trống nghiên cứu tại Việt Nam về mô hình phi tuyến bất đối xứng.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu, mô hình lý thuyết và mô hình thực nghiệm. Tác giả thiết lập khung kiểm định đối chiếu giữa mô hình đối xứng (VAR) và mô hình phi tuyến (NARDL). Chương này định nghĩa chính xác các biến số thực nghiệm: cán cân thương mại thực (TM), cán cân ngân sách thực (NS), lãi suất thực (LS), tỷ giá thực hiệu dụng (TG) và tổng sản phẩm quốc nội thực (GDP). Phương pháp thu thập dữ liệu từ CEIC và các bước kiểm định tính dừng, kiểm định đồng tích hợp Bound test được xây dựng cụ thể.

Chương 3: Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại ở Việt Nam giai đoạn 2005-2017

Chương 3 phân tích thực trạng kinh tế vĩ mô, diễn biến thu chi NSNN và xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam giai đoạn 2005–2017, đồng thời trình bày kết quả ước lượng kinh tế lượng:

• Diễn biến thực tế: THTM diễn ra nghiêm trọng trong giai đoạn 2007–2011 (nhập siêu đỉnh điểm năm 2008 vượt 18 tỷ USD) và dần chuyển sang thặng dư nhỏ sau năm 2012 nhờ khối doanh nghiệp FDI. THNS duy trì liên tục ở mức cao, chi thường xuyên tăng nhanh chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi ngân sách.
• Kết quả từ mô hình VAR: Kiểm định tự tương quan phần dư tại Bảng 3.7 cho thấy giá trị P-value = 0,1961 > 0,05, chứng minh phần dư của mô hình không có hiện tượng phương sai sai số thay đổi. Mô hình VAR khẳng định tồn tại mối quan hệ giữa hai cán cân nhưng chỉ giải thích được tác động đối xứng.
• Kết quả từ mô hình NARDL:
  • Tồn tại mối quan hệ tác động qua lại hai chiều giữa THNS và THTM.
  • Kênh truyền dẫn: Xác nhận vai trò trung gian có ý nghĩa thống kê của lãi suất thực, tỷ giá thực và GDP thực.
  • Tính bất đối xứng: Trong dài hạn, tác động giữa hai thâm hụt mang tính bất đối xứng chiếm ưu thế (ngoại trừ tác động từ thương mại sang ngân sách trong dài hạn thể hiện tính đối xứng). Trong ngắn hạn, các phản ứng của cán cân thương mại và cán cân ngân sách đối với các cú sốc tăng và giảm của các biến vĩ mô đều có sự phân hóa rõ rệt về độ lớn và chiều hướng.

Chương 4: Một số giải pháp nhằm kiểm soát thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại giai đoạn 2018-2030

Chương 4 phân tích bối cảnh kinh tế quốc tế và mục tiêu chính sách của Chính phủ Việt Nam giai đoạn 2018–2030, xây dựng các kịch bản điều hành và đề xuất hai nhóm giải pháp:

• Nhóm giải pháp ngắn và trung hạn: Điều hành chính sách tiền tệ và tỷ giá linh hoạt dựa trên tín hiệu thị trường; kiểm soát trần nợ công gắn liền với hiệu quả giải ngân; đa dạng hóa công cụ tài trợ thâm hụt thông qua thị trường vốn trong nước và nguồn vốn vay nước ngoài có chọn lọc.
• Nhóm giải pháp dài hạn: Tái cơ cấu thu - chi NSNN bền vững theo hướng nâng tỷ trọng thuế trực thu và tiết giảm chi thường xuyên; chuyển đổi mô hình tăng trưởng xuất khẩu từ chiều rộng sang chiều sâu, gia tăng hàm lượng giá trị gia tăng nội địa, giảm dần mức độ phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu của khối doanh nghiệp FDI; nâng cao hiệu quả phân bổ vốn đầu tư công vào cơ sở hạ tầng trọng điểm hỗ trợ xuất khẩu.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt học thuật và phương pháp luận

• Ứng dụng kỹ thuật ước lượng phi tuyến NARDL (Shin và cs, 2011) vào nghiên cứu mối quan hệ giữa THNS và THTM tại Việt Nam, chứng minh các tác động vĩ mô giữa hai cán cân không mang tính đối xứng đơn thuần mà có sự khác biệt rõ rệt giữa cú sốc tăng và cú sốc giảm.
• Sử dụng bộ dữ liệu chuỗi thời gian theo quý với toàn bộ các biến số ở dạng giá trị thực tế, giúp loại bỏ độ nhiễu từ biến động lạm phát và phản ánh đúng thực chất các mối quan hệ vĩ mô.

Kết quả thực nghiệm và hàm ý chính sách

• Xác định mối quan hệ giữa THNS và THTM tại Việt Nam là mối quan hệ tương tác hai chiều thay vì tác động một chiều như một số nghiên cứu trước đây đã kết luận.
• Làm rõ cơ chế truyền dẫn của mối quan hệ thông qua 3 biến trung gian: Lãi suất thực, tỷ giá thực và GDP thực.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy phần lớn các tác động trong ngắn hạn và dài hạn giữa hai cán cân mang tính bất đối xứng (ngoại trừ tác động từ thương mại đến ngân sách trong dài hạn có tính đối xứng).
• Đề xuất hệ thống giải pháp phối hợp đồng bộ giữa chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ, thay thế phương thức can thiệp hành chính bằng các công cụ thị trường nhằm duy trì an toàn nợ công và ổn định cán cân thanh toán.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi dữ liệu: Chuỗi số liệu phân tích định lượng dừng lại ở quý 4/2017 do giới hạn thời điểm thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa của tác giả, chưa bao quát được các biến động vĩ mô trong giai đoạn đại dịch COVID-19 và giai đoạn phục hồi kinh tế sau năm 2020.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Cập nhật chuỗi dữ liệu thực nghiệm đến các năm gần nhất để kiểm định lại tính ổn định của mô hình NARDL trước các cú sốc kinh tế mới.
  • Bổ sung các biến số vi mô hoặc cấu trúc chi tiết hơn như cơ cấu đầu tư tư nhân, tiết kiệm hộ gia đình hoặc độ mở tài chính để làm rõ hơn các nhánh truyền dẫn phụ trong nền kinh tế.

Giá trị tham khảo

• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương): Luận án cung cấp cơ sở định lượng để đánh giá độ trễ và tính bất đối xứng của các phản ứng chính sách, từ đó tối ưu hóa sự phối hợp giữa chính sách tài khóa mở rộng/thắt chặt với điều hành tỷ giá và lãi suất.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế phát triển, Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế quốc tế: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp luận ứng dụng mô hình kinh tế lượng phi tuyến NARDL trong nghiên cứu kinh tế vĩ mô và kỹ thuật chuẩn hóa chuỗi dữ liệu theo giá trị thực.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án kết luận mối quan hệ giữa THNS và THTM tại Việt Nam thuộc trường phái nào trong 4 quan điểm lý thuyết?
Luận án kết luận mối quan hệ giữa THNS và THTM tại Việt Nam thuộc Quan điểm 3: hai cán cân có mối quan hệ tương tác hai chiều và tác động qua lại lẫn nhau, không phải là tác động một chiều đơn tuyến hay tồn tại hoàn toàn độc lập.

2. Các kênh truyền dẫn tác động giữa hai loại thâm hụt được xác định trong luận án gồm những biến số nào?
Luận án chỉ ra ba kênh truyền dẫn trung gian chính giữa cán cân ngân sách và cán cân thương mại tại Việt Nam là: Lãi suất thực (LS), Tỷ giá thực (TG) và Tổng sản phẩm quốc nội thực tế (GDP).

3. Vì sao luận án lựa chọn mô hình NARDL thay vì chỉ sử dụng mô hình VAR truyền thống?
Mô hình VAR truyền thống ngầm định tác động của biến giải thích là đối xứng (mức độ ảnh hưởng khi biến tăng bằng mức độ ảnh hưởng khi biến giảm). Mô hình NARDL cho phép phân tách biến thành hai chuỗi tích lũy cú sốc tăng ($X^+$) và cú sốc giảm ($X^-$), giúp phát hiện tính chất phi tuyến và phản ánh sát thực tế điều hành kinh tế vĩ mô.

4. Dữ liệu thực nghiệm của luận án được thu thập từ nguồn nào và bao trùm giai đoạn nào?
Dữ liệu gồm chuỗi số liệu theo quý từ quý 1/2005 đến quý 4/2017 (52 quý), được thu thập và chuẩn hóa từ cơ sở dữ liệu CEIC, Tổng cục Thống kê (GSO), IMF và Ngân hàng Thế giới (WB). Số liệu THNS được tính theo định nghĩa cán cân hoạt động cơ bản của IMF.

5. Kết quả kiểm định tự tương quan của mô hình VAR trong luận án cho kết quả ra sao?
Theo Bảng 3.7 trong luận án, kiểm định tự tương quan của mô hình VAR đạt giá trị P-value = 0,1961 > 0,05, cho thấy không có cơ sở để bác bỏ giả thuyết $H_0$, chứng minh phần dư của mô hình không có hiện tượng phương sai sai số thay đổi.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Phương Mai đã phân tích mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại tại Việt Nam giai đoạn 2005–2017 thông qua việc kết hợp mô hình VAR và mô hình phi tuyến NARDL trên chuỗi dữ liệu thực tế. Kết quả nghiên cứu khẳng định sự tồn tại của mối quan hệ tương tác hai chiều với cơ chế truyền dẫn qua lãi suất thực, tỷ giá thực và GDP thực, trong đó tính bất đối xứng chiếm ưu thế trong cả ngắn hạn và dài hạn. Công trình cung cấp luận cứ khoa học để Chính phủ hoàn thiện khung chính sách phối hợp giữa tài khóa và tiền tệ nhằm kiểm soát thâm hụt bền vững giai đoạn 2018–2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu Từ những năm 1980, sự tồn tại song hành của THNS và THTM tại Mỹ đã bắt đầu thu hút sự quan tâm của các chuyên gia kinh tế để rồi sau đó xuất hiện trào lưu nghiên cứu về vấn đề này trên thế giới. Các nhà kinh tế học gọi đây là hiện tượng “thâm hụt kép”1. Khi nghiên cứu về mối quan hệ này, do đặc thù cán cân vãng lai được quyết định chủ yếu bởi tình trạng cán cân thương mại nên trong những trường hợp không sẵn có về số liệu, nhà nghiên cứu thường thay thế THTM bằng THVL.

Kết quả nghiên cứu trên thế giới được phân theo 4 quan điểm: 1- THNS là nguyên nhân gây nên THTM (còn gọi là quan điểm Keynes); 2- THTM là nguyên nhân của THNS; 3- THNS và THTM có tác động qua lại lẫn nhau ; 4- THNS và THTM tồn tại song song nhưng độc lập với nhau (thuyết cân bằng Ricardo). Các nghiên cứu về nước ngoài 1. Quan điểm cổ điển (quan điểm Keynes): THNS là nguyên nhân gây nên THTM Những nghiên cứu phát hiện ra mối quan hệ này chủ yếu được thực hiện với các nước đang phát triển. Từ nửa sau thế kỷ 20, những nghiên cứu tiêu biểu như của Milne (1977), Bernhem (1987), Zietz và Pemberton (1990) sử dụng phương pháp OLS và kỹ thuật mô phỏng đã ghi nhận mối quan hệ đồng biến giữa THNS và THVL.

Từ sau năm 2000, vấn đề này vẫn thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu nhưng được thực hiện chủ yếu với phương pháp tiên tiến hơn như mô hình VAR (VECM) hay là sự kết hợp giữa VAR và một mô hình khác. Kouassi và cộng sự (2004), Abbas và cộng sự (2011), sử dụng mô hình VAR với hai biến là THNS và THTM (số liệu tính theo nửa năm) đã khẳng định THNS là nguyên nhân gây nên THTM ở nhiều quốc gia đang phát triển, thu nhập thấp hoặc mới nổi trong giai đoạn cuối những năm 60 và đầu những năm 90 của thế kỷ 20. Tương tự, Asrafuzzaman và cộng sự (2013) khi nghiên cứu cho Bangladesh giai đoạn 1972-2011 cũng chỉ ra mối quan hệ dương và có ý nghĩa thống kê giữa THNS và THTM cả trong ngắn hạn và dài hạn. Suliková và cộng sự (2014), sử dụng số liệu theo quý, mô hình VECM gồm 3 biến THNS, THVL và đầu tư, kết hợp với kiểm định quan hệ nhân quả và phân tích phân rã phương sai, cũng khẳng định ở Latvia 1 Như vậy, khái niệm “thâm hụt kép” đã được sử dụng phổ biến trên thế giới với hàm ý nghiên cứu về sự tồn tại của mối quan hệ qua lại giữa cán cân ngân sách và cán cân thương mại.

Nó không nhất thiết hàm ý rằng mối quan hệ này chỉ được xem xét khi hai cán cân đều diễn ra tình trạng thâm hụt theo nghĩa hẹp. Luận án sử dụng thuật ngữ “thâm hụt” theo quan niệm này. 9 và Estonia trong giai đoạn từ 1999Q1 đến 2011Q2, THTM là hệ quả của THNS. Với khoảng thời gian nghiên cứu tương tự, cũng sử dụng VECM song với số lượng biến nhiều hơn khi bổ sung thêm các biến GDP, lãi suất cho vay và lạm phát, Lwanga và Mawejje (2014) nghiên cứu cho Uganda giai đoạn 1999 - 2011 cũng khẳng định có tồn tại thâm hụt kép tại quốc gia này.

Một số nghiên cứu không chỉ sử dụng VAR mà còn kết hợp giữa VAR và những mô hình khác như Ye (2007) kết hợp sử dụng mô hình VAR - GARCH với mô hình phân tích cấu trúc khi nghiên cứu cho nước Mỹ giai đoạn 1948 - 2005 hay Arize và Malindretos (2008) kết hợp giữa mô hình ARFIMA và VECM nghiên cứu cho 10 nước Châu Phi năm 1973Q2 đến 2005Q4. Cả hai nghiên cứu này cùng có chung nhận định là trong dài hạn, giảm THNS chính là chìa khóa để giải quyết tình trạng thâm hụt kép tại Mỹ và Châu Phi. Kết luận tương tự cũng được tìm thấy trong nghiên cứu của Adnan và Asghar (2010) cho Pakistan từ năm 1971 đến 2007 với mô hình phân phối trễ tương quan (ARDL) kết hợp với bình phương nhỏ nhất động (DOLS). Ngoài những nghiên cứu cho thấy thâm hụt kép tồn tại với quan hệ đồng biến trong ngắn hạn hoặc dài hạn (tức là tăng (giảm) mức độ THNS sẽ làm tăng (giảm) THTM), cũng có nghiên cứu phát hiện ra mối quan hệ này là nghịch biến.

Đó là trường hợp của Thổ Nhĩ Kỳ với số liệu thống kê theo quý từ năm 2001 đến năm 2012 được thực hiện bởi Seyfettin và Çagri (2014). Bằng phương pháp đồng tích hợp và kiểm định Peseran, nhóm tác giả đã khẳng định nếu giảm THNS sẽ khiến THTM trầm trọng thêm trong ngắn hạn. Như vậy, các nhà nghiên cứu đã tạo nên một bức tranh khá đa dạng và phong phú về mối quan hệ giữa hai loại thâm hụt (đồng biến, nghịch biến) nhưng các nghiên cứu trên đây đều có chung một điểm yếu là chưa chỉ ra được cơ chế truyền dẫn tác động của THNS đến THTM là gì và mô hình sử dụng đều là mô hình đối xứng. Bên cạnh những nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở mức độ công bố về chiều tác động và loại quan hệ như vậy thì cũng có nhiều nghiên cứu về chủ đề này đã đạt được mức cụ thể hơn, giải thích được cơ chế tác động giữa hai loại thâm hụt, tuy nhiên cơ sở phân tích vẫn là đối xứng.

Tiêu biểu là công trình của Lau và Hock-Ann (2002) nghiên cứu cho Malaysia giai đoạn 1976-2000 hay Baharumshah và Lau (2007) nghiên cứu đối với Thái Lan giai đoạn 1976 - 2001. Hai công trình này áp dụng mô hình tương tự nhau (VECM cho Malaysia và VAR cho Thái Lan) với các biến nghiên cứu hoàn toàn giống nhau bao gồm THVL, THNS, tỷ giá danh nghĩa, lãi suất ngắn hạn với bộ số liệu thống kê theo quý. Điểm chung của các nghiên cứu này là đều phát hiện thấy có tồn tại thâm hụt kép và phát hiện được con đường tác động của THNS đến THVL bằng cả hai con đường trực tiếp và gián tiếp. Đối với con đường trực tiếp thì gia tăng THNS trực tiếp làm trầm trọng thêm THVL mà không cần sự truyền dẫn của bất kỳ biến trung gian nào.

10 Đối với gián tiếp, nghiên cứu chỉ rõ cách thức xảy ra tác động: Một là, THNS sẽ khiến lãi suất tăng lên dẫn tới sự lên giá của đồng nội tệ và làm gia tăng THVL (cho cả Malaysia và Thái Lan). Tương tự, ở 17 nước OECD giai đoạn 1978 - 2009, Bluedorn và Leigh (2011) cũng ghi nhận khi THNS giảm 1% sẽ kéo theo THVL giảm 0,6% thông qua các biến trung gian là lãi suất và tỷ giá thực. Hai năm sau đó Mehmet và Filiz (2013) sử dụng hai biến THNS và THVL nghiên cứu về một số nước OECD giai đoạn 1990 - 2007 cũng ghi nhận kết quả tương tự trong dài hạn tại khu vực này. Còn trong công trình của Eldemerdash và cộng sự (2014), ngoài việc khẳng định THNS tác động thuận chiều đến THVL, nhóm tác giả còn chỉ rõ ảnh hưởng của chi tiêu ngân sách và thuế đến THVL.

Cụ thể khi chi tiêu chính phủ tăng 1% sẽ làm THVL tăng 0,73% hay tăng thuế 1% GDP sẽ khiến cán cân vãng lai thặng dư khoảng từ 0,35% - 0,75% GDP. Một năm sau đó Bakarr (2014) đã đóng góp thêm kênh truyền tải ảnh hưởng của THNS đến THVL khi phát hiện thấy GDP và tình trạng chính trị cũng là các biến trung gian khi nghiên cứu trường hợp của Sierra Leone trong giai đoạn 1980 - 2012. Với mục tiêu nghiên cứu những nền kinh tế đang có sự chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình kinh tế tập trung sang mô hình kinh tế thị trường và có cán cân vãng lai và ngân sách thâm hụt ở mức cao, Tosun và cộng sự (2014) chọn 7 nước Trung và Đông Âu gồm Bungari, Latvia, Lithunia, Ba Lan, Rumani, Serbia và Slovenia trong giai đoạn 1998- 2010. Chỉ sử dụng hai biến số là cán cân vãng lai/GDP và cán cân ngân sách/GDP, kết quả thực nghiệm cho thấy, chỉ có Bungari và Ba Lan là tồn tại thâm hụt kép do THNS gây nên.

Từ nghiên cứu này, nhóm tác giả có nhận định đối với các nền kinh tế đang trong giai đoạn quá độ thì cán cân vãng lai không chỉ phụ thuộc vào cán cân ngân sách, mà còn phụ thuộc vào lãi suất thực tế và tăng trưởng. Do đó, nhóm tác giả khẳng định cần có những nghiên cứu sâu hơn về chủ đề này, cần thiết phải bổ sung thêm những biến thực tế như như lãi suất thực và tăng trưởng kinh tế để kết quả phân tích tốt hơn. Từ sau năm 2010, chủ đề về mối quan hệ về thâm hụt ở khu vực ngân sách và thương mại bắt đầu xu thế mới khi phương pháp phân tích bất đối xứng dần được đưa vào nghiên cứu thực nghiệm. Tiêu biểu là công trình của Antonakaris và cộng sự (2016) thực nghiệm về mối quan hệ giữa THNS và THTM trong giai đoạn 1791- 2013 tại Mỹ cho thấy tồn tại quan hệ đồng biến dài hạn giữa hai loại thâm hụt.

Sử dụng kiểm định Bound test để đánh giá quan hệ dài hạn và mô hình QARDL (mô hình ARDL biến đổi theo phân vị) để đánh giá về tính bất đối xứng, các tác giả kết luận quan hệ giữa hai biến là phi tuyến tính. Cụ thể, THNS có tác động mạnh tới THTM ở những phân vị nhỏ hơn giá trị trung bình. Ngược lại, ở những phân vị lớn hơn giá trị trung bình, người tiêu dùng 11 phản ứng theo thuyết Ricardo (tiết kiệm nhiều hơn để chi trả thuế cao hơn trong tương lai) nên THNS không tác động đến THTM. Cũng với mục đích tìm hiểu về tính bất đối xứng, bằng phương pháp mới là tách tác động của một biến độc lập lên biến phụ thuộc theo hai cơ chế riêng biệt là tác động trong xu thế tăng và tác động trong xu thế giảm, Turan và Karakas (2018) đã sử dụng mô hình NARDL với bộ số liệu theo quý từ 1999 - 2016, gồm 3 biến: THNS, THVL (đều tính theo%GDP) và GDP cho 7 nước Croatia, Séc, Hungary, Ba Lan, Rumani, Slovakia và Slovenia.

Kết quả cho thấy, trong dài hạn, tồn tại thâm hụt kép tại Sec, Hungari, và Slovakia theo hướng THNS tác động đến THVL. Trong nghiên cứu có tên: “Giả thuyết thâm hụt kép, nghiên cứu lại trường hợp của Ấn Độ” với mô hình phi tuyến, do Javed và Naresh công bố năm 2018, mối quan hệ giữa THNS và THVL được kiểm định lại trên cơ sở thêm các biến độ mở thương mại và tăng trưởng của sản lượng.