Luận án: Quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay - Nguyễn Thị Hoa

Luận án tiến sĩ phân tích mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam, nêu bật thách thức và cơ hội hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoa
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Mạnh Toàn
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: CNDVBC & DVLS
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Đổi Mới Kinh Tế Và Đổi Mới Chính Trị Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của luận án
• 0.2. Mục đích của luận án
• 0.3. Nhiệm vụ của luận án
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• 0.5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
• 0.6. Đóng góp mới và ý nghĩa khoa học của luận án
• 0.7. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến lý luận về mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam
• 1.2. Những công trình nghiên cứu về thực trạng giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam từ khi đổi mới đến nay
• 1.3. Những công trình nghiên cứu về các giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết hơn mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay
• 1.4. Những vấn đề đặt ra luận án cần giải quyết
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐỔI MỚI KINH TẾ VÀ ĐỔI MỚI CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM
• 2.1. Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị - cơ sở lý luận cho việc giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị
• 2.2. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VÀ MÂU THUẪN TRONG GIẢI QUYẾT MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐỔI MỚI KINH TẾ VÀ ĐỔI MỚI CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam từ khi đổi mới đến nay
• 3.2. Một số mâu thuẫn cơ bản liên quan tới đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIẢI QUYẾT MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐỔI MỚI KINH TẾ VÀ ĐỔI MỚI CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
• 4.2. Giữ vững ổn định chính trị, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý của Nhà nước trong quá trình xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
• 4.3. Tăng cường tổng kết thực tiễn đẩy mạnh đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị, giải quyết một cách có hiệu quả quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay
• 4.4. Kết luận chương 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mối Quan Hệ Giữa Đổi Mới Kinh Tế và Chính Trị

Kinh tế và chính trị là hai hoạt động cơ bản cho sự tồn tại và phát triển của xã hội. Kinh tế phát triển trong một chế độ chính trị nhất định, làm cơ sở vật chất cho chế độ đó. Ngược lại, chính trị được xây dựng trên nền tảng của một chế độ kinh tế. Mối quan hệ này quy định mọi quan hệ khác của xã hội. Ở Việt Nam, giữa kinh tế và chính trị có sự tương đồng về mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị là một nội dung cốt lõi của Đảng từ khi bắt đầu đổi mới. Mối quan hệ này biểu hiện tập trung ở việc xây dựng, hoàn thiện mô hình và thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cùng một thể chế chính trị tương ứng. Đại hội VIII (1996) của Đảng xác định đây là một trong những quan hệ cơ bản mà thực tiễn đổi mới đặt ra, đòi hỏi phải được làm rõ về mặt lý luận.

Theo tài liệu gốc, mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị là một trong chín mối quan hệ cơ bản cần tiếp tục quán triệt và xử lý tốt trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

1.1. Bản Chất Mối Quan Hệ Kinh Tế và Chính Trị ở Việt Nam

Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là biện chứng, chi phối các quan hệ khác trong đời sống xã hội. Sự quyết định của kinh tế đối với chính trị thể hiện vai trò của cơ sở kinh tế. Vai trò tích cực của chính trị đối với kinh tế thể hiện vai trò của kiến trúc thượng tầng. Đảng Cộng sản Việt Nam cụ thể hóa mối quan hệ này trong các văn kiện, nghị quyết, đặc biệt là thời kỳ đổi mới. Ổn định chính trị để phát triển kinh tế, phát triển kinh tế để giữ vững ổn định chính trị đã trở thành nguyên tắc trong quá trình Đảng lãnh đạo tiến trình cách mạng nước ta. Vì vậy, Đảng ta đã khởi đầu công cuộc đổi mới, bằng đổi mới toàn diện và sớm chú trọng giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị.

1.2. Vai Trò Của Đảng Cộng Sản Việt Nam Trong Định Hướng Phát Triển

Đảng ta luôn đặt mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là mối quan hệ cơ bản trong quá trình phát triển đất nước. Việc nhận thức và giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là khâu đột phá trong tư duy và thực tiễn lãnh đạo sự nghiệp đổi mới của Đảng. Đảng ta đã đúng khi tập trung trước hết vào việc thực hiện thắng lợi nhiệm vụ đổi mới kinh tế, khắc phục khủng hoảng kinh tế - xã hội, tạo tiền đề cần thiết về vật chất và tinh thần để giữ vững ổn định chính trị, xây dựng, củng cố niềm tin của nhân dân, tạo thuận lợi để đổi mới các mặt khác của đời sống xã hội. Việc sử dụng khái niệm “hệ thống chính trị” đã phản ánh và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi từ thể chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp sang thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

II. Thách Thức Trong Đổi Mới Chính Trị So Với Đổi Mới Kinh Tế

Sau hơn 30 năm đổi mới, tuy đã đạt được những thành tựu quan trọng, song giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị vẫn còn nhiều bất cập. Về mặt nhận thức, vẫn còn tồn tại những quan điểm khác nhau về vai trò của kinh tế và chính trị. Một số người tuyệt đối hóa vai trò của kinh tế, xem nhẹ vai trò của chính trị. Ngược lại, một số khác lại tuyệt đối hóa sức mạnh của các quyết định chính trị, xem nhẹ vai trò của kinh tế. Về mặt thực tiễn, kinh tế phát triển chưa bền vững, chưa tương xứng với tiềm năng. Đổi mới chính trị lại chậm hơn so với yêu cầu của đổi mới kinh tế. Không chỉ chậm hơn so với kinh tế, đổi mới trong lĩnh vực chính trị cũng bộc lộ những hạn chế mà nếu không kịp thời khắc phục sẽ kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội.

Theo Văn kiện Đại hội XII, “Đổi mới chính trị chưa đồng bộ với đổi mới kinh tế; năng lực và hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị chưa ngang tầm nhiệm vụ”.

2.1. Nhận Thức Khác Nhau Về Vai Trò Của Kinh Tế và Chính Trị

Xung quanh việc nhận thức và giải quyết mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị hiện vẫn còn tồn tại những quan điểm khác nhau. Một số người đã tuyệt đối hóa vai trò của kinh tế trong quan hệ với chính trị, xem nhẹ vai trò của chính trị, họ xem kinh tế thị trường là liều thuốc vạn năng có thể chữa được bách bệnh và giải quyết được mọi vấn đề mà công cuộc đổi mới đặt ra. Ngược lại, một số khác lại tuyệt đối hóa sức mạnh của các quyết định chính trị, xem nhẹ vai trò của kinh tế. Một số người vẫn cho rằng kinh tế thị trường và chủ nghĩa xã hội không thể dung hợp, theo họ, hoặc chấp nhận kinh tế thị trường thì kinh tế phát triển, nhưng thể chế chính trị tương ứng sẽ là chủ nghĩa tư bản.

2.2. Hạn Chế Trong Đổi Mới Chính Trị Kìm Hãm Phát Triển Kinh Tế

Không chỉ chậm hơn so với kinh tế, đổi mới trong lĩnh vực chính trị cũng bộc lộ những hạn chế mà nếu không kịp thời khắc phục sẽ kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung. Đó là “tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, nhất là bộ máy hành chính nhà nước, có quá nhiều đầu mối, trách nhiệm tập thể và cá nhân không rõ ràng, chất lượng và hiệu quả hoạt động thấp. Chức năng và nhiệm vụ, thẩm quyền của nhiều cơ quan còn chồng chéo”. Trong giai đoạn phát triển tiếp theo, thực tiễn đang đòi hỏi phải đổi mới chính trị với tốc độ nhanh hơn, toàn diện hơn, đồng bộ hơn, hài hòa hơn, "cởi trói" để giải phóng các tiềm năng xã hội làm cho kinh tế phát triển mạnh hơn, đời sống xã hội vận động nhanh hơn.

2.3. Thách Thức Lớn Nhất Với Đảng Trong Xây Dựng Đất Nước

Thử thách lớn nhất với Đảng cầm quyền trong xây dựng đất nước là nhận thức, vận dụng quan hệ giữa kinh tế và chính trị phù hợp với những đặc điểm dân tộc và bối cảnh quốc tế. Xử lý mối quan hệ này như thế nào là thước đo tầm vóc của Đảng cầm quyền về đối nội cũng như đối ngoại. Vì vậy, việc nghiên cứu để tiếp tục làm rõ hơn mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở nước ta hiện nay nhằm tìm ra giải pháp đúng đắn, phù hợp thúc đẩy sự đổi mới trên hai lĩnh vực này vẫn là vấn đề cấp bách, là đòi hỏi của chính công cuộc đổi mới nhằm hướng tới mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Đổi Mới Kinh Tế và Chính Trị

Để nâng cao hiệu quả giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị, cần tiếp tục xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đồng thời, cần giữ vững ổn định chính trị, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý của Nhà nước. Tăng cường tổng kết thực tiễn đẩy mạnh đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị, giải quyết một cách có hiệu quả quan hệ giữa hai lĩnh vực này. Cần có sự đồng bộ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị theo lộ trình thích hợp, trọng tâm là hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, mở rộng dân chủ trong Đảng và trong xã hội gắn với tăng cường kỷ luật, kỷ cương.

3.1. Hoàn Thiện Thể Chế Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa

Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay là một giải pháp quan trọng. Điều này đòi hỏi phải có sự điều chỉnh, bổ sung và hoàn thiện các quy định pháp luật, chính sách kinh tế để đảm bảo sự vận hành hiệu quả của thị trường, đồng thời giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa. Cần tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch, công khai, đảm bảo quyền tự do kinh doanh của mọi thành phần kinh tế, đồng thời tăng cường vai trò quản lý, điều tiết của Nhà nước để khắc phục những khuyết tật của thị trường.

3.2. Giữ Vững Ổn Định Chính Trị và Tăng Cường Vai Trò Lãnh Đạo

Giữ vững ổn định chính trị, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý của Nhà nước trong quá trình xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay là một yếu tố then chốt. Đảng cần tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo, nâng cao năng lực cầm quyền, xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên trong sạch, vững mạnh. Nhà nước cần tăng cường hiệu lực quản lý, điều hành, đảm bảo an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, tạo môi trường ổn định cho phát triển kinh tế.

3.3. Tổng Kết Thực Tiễn và Đẩy Mạnh Đổi Mới Đồng Bộ

Tăng cường tổng kết thực tiễn đẩy mạnh đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị, giải quyết một cách có hiệu quả quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay là một yêu cầu cấp thiết. Cần đánh giá khách quan, khoa học những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế trong quá trình đổi mới, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu. Trên cơ sở đó, đề xuất những giải pháp phù hợp, khả thi để tiếp tục đẩy mạnh công cuộc đổi mới, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Đổi Mới

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị có ý nghĩa quan trọng trong việc hoạch định chính sách và chỉ đạo thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong quá trình xây dựng các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Đồng thời, cũng là tài liệu tham khảo có giá trị trong nghiên cứu và giảng dạy, cho sinh viên và những ai quan tâm đến vấn đề đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị. Việc vận dụng sáng tạo những kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân.

4.1. Ứng Dụng Trong Hoạch Định Chính Sách Kinh Tế và Chính Trị

Luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách và chỉ đạo thực tiễn đổi mới kinh tế cũng như đổi mới chính trị ở nước ta. Đồng thời cũng là tài liệu tham khảo có giá trị trong nghiên cứu và giảng dạy, cho sinh viên và những ai quan tâm đến vấn đề đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị. Việc vận dụng sáng tạo những kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân.

4.2. Tài Liệu Tham Khảo Giá Trị Cho Nghiên Cứu và Giảng Dạy

Luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách và chỉ đạo thực tiễn đổi mới kinh tế cũng như đổi mới chính trị ở nước ta; đồng thời cũng là tài liệu tham khảo có giá trị trong nghiên cứu và giảng dạy, cho sinh viên và những ai quan tâm đến vấn đề đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị.

V. Tương Lai Của Mối Quan Hệ Đổi Mới Kinh Tế và Chính Trị

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị càng trở nên quan trọng. Để phát triển bền vững, Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh đổi mới trên cả hai lĩnh vực này, đảm bảo sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội, giữa ổn định chính trị và dân chủ hóa. Cần chủ động nắm bắt cơ hội, vượt qua thách thức, xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu.

5.1. Đổi Mới Trong Bối Cảnh Toàn Cầu Hóa và Hội Nhập Quốc Tế

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị càng trở nên quan trọng. Để phát triển bền vững, Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh đổi mới trên cả hai lĩnh vực này, đảm bảo sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội, giữa ổn định chính trị và dân chủ hóa.

5.2. Xây Dựng Việt Nam Giàu Mạnh Dân Chủ Công Bằng Văn Minh

Cần chủ động nắm bắt cơ hội, vượt qua thách thức, xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu. Điều này đòi hỏi sự nỗ lực, đoàn kết của toàn Đảng, toàn dân, sự đổi mới tư duy, hành động của mỗi cá nhân, tổ chức.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Đổi Mới Kinh Tế và Chính Trị

Mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị là một vấn đề phức tạp, nhạy cảm nhưng vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của Việt Nam. Việc giải quyết tốt mối quan hệ này sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Ngược lại, nếu không giải quyết tốt, sẽ gây ra những hệ lụy tiêu cực, kìm hãm sự phát triển của đất nước. Vì vậy, cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ hơn mối quan hệ này, đề xuất những giải pháp phù hợp, khả thi để thúc đẩy sự đổi mới trên cả hai lĩnh vực, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

6.1. Tạo Động Lực Mạnh Mẽ Cho Phát Triển Kinh Tế Xã Hội

Việc giải quyết tốt mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

6.2. Tiếp Tục Nghiên Cứu và Đề Xuất Giải Pháp Phù Hợp

Cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ hơn mối quan hệ này, đề xuất những giải pháp phù hợp, khả thi để thúc đẩy sự đổi mới trên cả hai lĩnh vực, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ triết học với đề tài “Quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay” do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hoa thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của người hướng dẫn Vũ Mạnh Toàn. Công trình thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số: 9229002), hoàn thành và bảo vệ năm 2019 tại Hà Nội.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ rõ kinh tế và chính trị là hai loại hình hoạt động cơ bản nhất cho sự tồn tại và phát triển của xã hội được tổ chức thành nhà nước. Kinh tế làm cơ sở vật chất cho chế độ chính trị, còn chính trị được thiết lập trên nền tảng của một chế độ kinh tế nhất định. Tại Việt Nam, mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị là một nội dung cốt lõi từ khi bắt đầu công cuộc đổi mới và được Đảng Cộng sản Việt Nam xác định là một trong chín mối quan hệ cơ bản cần quán triệt và xử lý tốt trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội. Đại hội VIII (1996) của Đảng đã khẳng định đây là một trong những quan hệ cơ bản mà thực tiễn đặt ra đòi hỏi phải được làm rõ về mặt lý luận.

Sau hơn 30 năm đổi mới, bên cạnh những thành tựu đạt được, việc giải quyết mối quan hệ này vẫn bộc lộ nhiều bất cập cả về nhận thức và thực tiễn:

• Về nhận thức: Tồn tại quan điểm tuyệt đối hóa vai trò của kinh tế, coi kinh tế thị trường là phương thuốc vạn năng giải quyết mọi vấn đề; ngược lại có quan điểm tuyệt đối hóa các quyết định chính trị. Một số quan điểm cho rằng kinh tế thị trường không thể dung hợp với chủ nghĩa xã hội, hoặc suy diễn rằng khi chuyển sang kinh tế thị trường nhiều thành phần thì tất yếu phải thực hiện chế độ đa nguyên chính trị, từ bỏ vai trò lãnh đạo của một Đảng duy nhất.
• Về thực tiễn: Kinh tế phát triển chưa bền vững, năng suất lao động và năng lực cạnh tranh còn thấp. Đổi mới chính trị diễn ra chậm hơn so với yêu cầu đổi mới kinh tế; năng lực và hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị chưa ngang tầm nhiệm vụ. Tổ chức bộ máy hành chính nhà nước còn cồng kềnh, nhiều đầu mối, chức năng và thẩm quyền chồng chéo, trách nhiệm tập thể và cá nhân chưa rõ ràng.

Mục đích nghiên cứu của luận án là dựa trên việc luận chứng một cách khoa học mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị, cùng thực trạng giải quyết mối quan hệ này sau hơn 30 năm đổi mới ở Việt Nam, để đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết mối quan hệ này trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Làm rõ những vấn đề lý luận về quan hệ giữa kinh tế và chính trị; giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay.
2. Phân tích thực trạng giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam từ khi đổi mới đến nay.
3. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị, phát triển kinh tế và giữ vững ổn định chính trị ở Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu hướng trọng tâm vào thời kỳ đổi mới từ năm 1986 đến nay.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia theo ba cụm vấn đề nghiên cứu chính:

Thứ nhất, các công trình liên quan đến lý luận về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị:

• Nền tảng kinh điển mác-xít được trích xuất từ các tác phẩm của C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin: Phê phán cương lĩnh Gôta, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Những nhiệm vụ trước mắt của chính quyền Xô viết, Kinh tế và chính trị trong thời đại chuyên chính vô sản, Bàn về thuế lương thực, Bàn về chế độ hợp tác xã, Lao động làm thuê và tư bản, Lútvích Phoiơbắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức.
• Các công trình chuyên khảo và bài báo khoa học trong nước: Công trình Quy luật xã hội với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta; nghiên cứu của Nguyễn Chí Trung (Một số vấn đề kinh tế và chính trị hiện nay); Phạm Ngọc Quang (Bài học kinh nghiệm về việc xử lý mối quan hệ giữa cải tổ chính trị và cải cách kinh tế trước đây); Lê Thanh Hà (Quan điểm của C.Mác về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị); Nguyễn Duy Quý (chương IV trong Những vấn đề lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam); nhóm tác giả Phạm Văn Đức, Đặng Hữu Toàn, Nguyễn Đình Hoà; Vũ Trọng Dung (Chính sách kinh tế mới của V.Lênin với chính sách phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng ta); cùng các bài viết của Vũ Văn Phúc, Vũ Hữu Ngoạn.
• Các nghiên cứu về bản chất đổi mới kinh tế và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Nguyễn Cúc (20 năm đổi mới và sự hình thành thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta); Đinh Thế Huynh, Phùng Hữu Phú, Lê Hữu Nghĩa, Vũ Văn Viên, Nguyễn Viết Thông (công trình tổng kết 30 năm đổi mới); Vũ Hồng Tiến; Hoàng Xuân Nghĩa; Nguyễn Kế Tuấn; Lê Quốc Lý; Nguyễn Minh Thuyết; Vũ Văn Viên; Nguyễn Thế Sang.
• Các nghiên cứu về đổi mới chính trị và phát huy dân chủ: Lê Minh Thông; Phạm Ngọc Trâm; Lê Quốc Lý (Dân chủ, hoàn thiện hệ thống chính trị ở nước ta); Nguyễn Phú Trọng; Vũ Hoàng Công; Dương Xuân Ngọc; Phạm Văn Đức (Thực hành dân chủ - một phương thức nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng trong điều kiện một Đảng lãnh đạo cầm quyền); Hoàng Chí Bảo.

Thứ hai, các công trình nghiên cứu về thực trạng giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị:

• Các bài viết và công trình của Dương Xuân Ngọc; Vũ Văn Phúc; Nguyễn Phú Trọng; Lưu Thị Bích Thu (luận án tiến sĩ Quan hệ biện chứng giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở nước ta hiện nay); nhóm tác giả Hoàng Chí Bảo, Dương Phú Hiệp, Lương Đình Hải, Trần Văn Phòng, Lê Minh Quân; Phạm Văn Đức; Nguyễn Gia Thơ; Trương Quốc Chính.
• Các tác giả đã chỉ ra rằng việc kết hợp giữa đổi mới kinh tế và chính trị đã đem lại nhiều chuyển biến lớn, song việc đổi mới chính trị còn chậm chạp, thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chưa đồng bộ, bộ máy hành chính nhà nước bộc lộ khuyết tật và ý chí quyền lực chính trị chưa được thực thi nhất quán.

Thứ ba, các công trình nghiên cứu về giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết mối quan hệ:

• Các nghiên cứu của Vũ Hoàng Công; nhóm tác giả Lê Hữu Nghĩa, Hoàng Chí Bảo, Bùi Đình Bôn; Phạm Văn Đức; Đặng Hữu Toàn; Dương Xuân Ngọc; Vũ Thanh Sơn; Nguyễn Trọng Chuẩn. Các công trình này đề xuất giải pháp về tư tưởng, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, cải cách bộ máy hành chính và mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Về khoảng trống nghiên cứu, tác giả nhận định hầu hết các công trình đã công bố chỉ tiếp cận từng khía cạnh riêng lẻ của đổi mới kinh tế hoặc đổi mới chính trị, chưa khái quát thành một hệ thống giải pháp tổng thể, toàn diện và có tính liên kết chặt chẽ về mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị. Luận án lựa chọn giải quyết trực tiếp khoảng trống này nhằm cung cấp cơ sở khoa học hoàn chỉnh và hệ thống giải pháp đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án được xây dựng dựa trên:

• Các nguyên lý và quy luật của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử trong hệ thống lý luận Mác - Lênin.
• Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng chế độ mới, phát triển kinh tế và củng cố hệ thống chính trị.
• Các quan điểm, đường lối, văn kiện và nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ Đại hội Đảng thời kỳ đổi mới (từ Đại hội VI đến Đại hội XII, Cương lĩnh năm 1991 và Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011).

Khung khái niệm và phân tích cốt lõi được tác giả xác lập bao gồm:

• Khái niệm "Kinh tế": Được hiểu là toàn bộ những quan hệ sản xuất tạo thành cơ cấu kinh tế (cơ sở hạ tầng) của một chế độ xã hội nhất định, dựa trên một trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất.
• Khái niệm "Chính trị": Là mối quan hệ giữa các giai cấp, các dân tộc, các quốc gia trong vấn đề giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước; là sự tham gia vào công việc của nhà nước và xác định phương hướng hoạt động của nhà nước; thuộc kiến trúc thượng tầng xã hội.
• Mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị: Kinh tế giữ vai trò quyết định, là nguồn gốc, nền tảng vật chất và thước đo tính hợp lý của chính trị; chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế, có tính độc lập tương đối và tác động trở lại mạnh mẽ đối với kinh tế theo hướng thúc đẩy hoặc kìm hãm, do đó chính trị giữ vị trí hàng đầu trong việc định hướng và dẫn dắt phát triển kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu trong luận án là sự vận dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp luận triết học mác-xít:

• Phương pháp lịch sử và logic: Được dùng để tái hiện tiến trình đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay, chỉ ra tính quy luật và logic tất yếu của mối quan hệ này.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Dùng để phân tích các thành tố của kinh tế, chính trị, các mâu thuẫn nảy sinh và tổng hợp thành các luận điểm lý luận và thực tiễn.
• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học và khái quát hóa: Dùng để xây dựng các khái niệm, nhận định và mô hình hóa mối quan hệ biện chứng giữa hai lĩnh vực.
• Phương pháp thống kê: Được sử dụng để tập hợp, đối chiếu các tài liệu, chỉ tiêu và số liệu thực tế được nêu trong các văn kiện của Đảng và các báo cáo tổng kết thực tiễn.
• Kế thừa có chọn lọc các kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước.

Nguồn tư liệu và dữ liệu của luận án hoàn toàn dựa trên các tác phẩm kinh điển mác-xít, văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước và các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo ba nhóm nội dung chính: lý luận, thực trạng và giải pháp. Tác giả chỉ ra rằng vấn đề quan hệ giữa kinh tế và chính trị đã được khẳng định là một trong những mối quan hệ lớn của thời kỳ quá độ. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hoặc về đổi mới hệ thống chính trị, nhưng các nghiên cứu còn mang tính phân tán, chủ yếu tập trung vào từng mặt riêng rẽ. Luận án xác định nhiệm vụ cần tiếp tục làm sáng rõ mối quan hệ giữa kinh tế thị trường và định hướng xã hội chủ nghĩa, giữa cơ cấu kinh tế nhiều thành phần với chế độ nhất nguyên chính trị, và giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam

Chương này tập trung làm rõ hai nội dung lớn:

1. Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị - cơ sở lý luận cho việc giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị:
   • Phân tích nội hàm khái niệm kinh tế và chính trị theo quan điểm duy vật lịch sử.
   • Luận giải vai trò quyết định của kinh tế đối với chính trị: Kinh tế là gốc, là thước đo tính hợp lý của chính trị; kinh tế sinh ra chính trị, quyết định sự hình thành giai cấp, chính đảng và nhà nước; mâu thuẫn chính trị suy cho cùng bắt nguồn từ mâu thuẫn kinh tế; sự biến đổi của kinh tế quyết định sự biến đổi của chính trị.
   • Luận giải vai trò tác động trở lại của chính trị đối với kinh tế: Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế nên giữ vị trí hàng đầu; chính trị định hướng cho sự phát triển kinh tế thông qua đường lối, chính sách và pháp luật của nhà nước.
2. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị:
   • Đảng khởi đầu công cuộc đổi mới bằng việc đổi mới tư duy chính trị trong hoạch định đường lối, nhưng tập trung trọng tâm trước hết vào đổi mới kinh tế để đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng, tạo tiền đề giữ vững ổn định chính trị.
   • Khẳng định chủ trương phát triển kinh tế nhiều thành phần không đồng nghĩa với đa nguyên kinh tế hay đa nguyên chính trị; kiên định vai trò lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
   • Nhấn mạnh yêu cầu đổi mới đồng bộ, phù hợp giữa kinh tế và chính trị theo các bước đi thận trọng, vững chắc nhằm hướng tới mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".

Chương 3: Thực trạng và mâu thuẫn trong giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 phân tích thực tế giải quyết mối quan hệ sau hơn 30 năm đổi mới:

• Thành tựu: Đất nước đã thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, trở thành nước đang phát triển có thu nhập trung bình; thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa từng bước hình thành; giữ vững ổn định chính trị - xã hội; dân chủ xã hội chủ nghĩa được mở rộng; công tác xây dựng Đảng và Nhà nước pháp quyền được đẩy mạnh.
• Hạn chế và yếu kém: Tăng trưởng kinh tế thiếu bền vững, năng suất và sức cạnh tranh thấp. Đổi mới chính trị chưa đồng bộ và chậm hơn so với đổi mới kinh tế; năng lực của hệ thống chính trị chưa ngang tầm nhiệm vụ. Bộ máy hành chính nhà nước có quá nhiều đầu mối, thẩm quyền chồng chéo, hiệu lực hoạt động chưa cao. Pháp luật và thể chế kinh tế còn tình trạng lạc hậu, "chạy theo sau" thực tiễn.
• Các mâu thuẫn cơ bản:
  • Mâu thuẫn giữa khuynh hướng xã hội chủ nghĩa và khuynh hướng tư bản chủ nghĩa trong phát triển kinh tế thị trường.
  • Mâu thuẫn giữa giữ vững độc lập, tự chủ với chủ động hội nhập quốc tế.
  • Mâu thuẫn giữa nền kinh tế nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần với yêu cầu giữ vững chế độ nhất nguyên chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng.
  • Mâu thuẫn giữa nhu cầu giải quyết các vấn đề xã hội (đói nghèo, phân hóa giàu nghèo, văn hóa) với nguồn lực vật chất có hạn của nền kinh tế.

Chương 4: Một số giải pháp cơ bản nâng cao hiệu quả giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay

Chương 4 đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Làm rõ và hoàn thiện chế độ sở hữu, phát triển các thành phần kinh tế (kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là động lực quan trọng); hoàn thiện thể chế phân phối và quản lý vĩ mô; chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang kết hợp hợp lý giữa chiều rộng và chiều sâu.
2. Giữ vững ổn định chính trị, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý của Nhà nước: Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng; đẩy mạnh cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy nhà nước, khắc phục tình trạng chồng chéo chức năng; mở rộng và thực thi dân chủ xã hội chủ nghĩa thực chất; kiên quyết đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng.
3. Tăng cường tổng kết thực tiễn, đẩy mạnh đổi mới đồng bộ giữa kinh tế và chính trị: Đổi mới mạnh mẽ tư duy lý luận dựa trên thực tiễn đổi mới; xử lý hài hòa và hiệu quả các mối quan hệ lớn, đảm bảo đổi mới chính trị đi liền và tạo động lực mở đường cho kinh tế phát triển bền vững.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới và ý nghĩa khoa học cụ thể như sau:

Về đóng góp mới:

• Luận án góp phần làm rõ hơn cơ sở lý luận mác-xít và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Làm rõ thực trạng, chỉ ra những hạn chế và phân tích sâu sắc nguyên nhân của những hạn chế trong quá trình giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam sau hơn 30 năm đổi mới (đặc biệt là tình trạng đổi mới chính trị chậm hơn đổi mới kinh tế và sự bất cập của bộ máy hành chính).
• Đề xuất hệ thống các giải pháp cơ bản, có tính đồng bộ và khả thi nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Về ý nghĩa khoa học và thực tiễn:

• Luận án cung cấp luận cứ khoa học phục vụ quá trình hoạch định đường lối, chính sách của Đảng và quản lý của Nhà nước về kết hợp đổi mới kinh tế với đổi mới chính trị.
• Cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, giảng dạy và học tập các chuyên ngành Triết học, Kinh tế chính trị, Xây dựng Đảng và Khoa học chính trị.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Luận án tiếp cận vấn đề dưới góc độ Triết học chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, do đó trọng tâm tập trung vào các quy luật phổ quát, cơ sở lý luận và các đánh giá khái quát thực tiễn chính trị - kinh tế vĩ mô, chưa đi sâu lượng hóa các chỉ số kinh tế kỹ thuật cụ thể.
• Phạm vi dữ liệu và tài liệu tổng kết thực tiễn của luận án dừng lại ở mốc thời gian hoàn thành công trình (năm 2019).

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ phạm vi đề tài:

• Tiếp tục nghiên cứu cơ chế phối hợp cụ thể và quy chế vận hành giữa Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa với các quy luật thị trường trong điều kiện hội nhập quốc tế toàn diện.
• Đi sâu nghiên cứu sự biến đổi của cơ cấu xã hội - giai tầng và các quan hệ lợi ích nảy sinh từ kinh tế nhiều thành phần tác động đến việc củng cố sự đồng thuận chính trị - xã hội tại Việt Nam trong các giai đoạn phát triển mới.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng sau:

• Cán bộ nghiên cứu, hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận vững chắc và các luận cứ thực tiễn để đánh giá sự tương thích giữa chính sách kinh tế và cải cách thể chế chính trị, hỗ trợ công tác tham mưu về đổi mới bộ máy hành chính và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho các môn học như Triết học Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam và Khoa học quản lý công.
• Phần đáng tham khảo nhất:
  • Tiết 2.1 (Chương 2) về phân tích quan điểm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị.
  • Mục phân tích thực trạng và các mâu thuẫn cơ bản trong giải quyết mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị ở Việt Nam hiện nay (Chương 3).
  • Hệ thống ba nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết mối quan hệ (Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án khẳng định kinh tế giữ vai trò quyết định đối với chính trị?
Theo quan điểm duy vật lịch sử được luận án phân tích, sản xuất vật chất là cơ sở của đời sống xã hội. Kinh tế là gốc, là nguồn gốc phát sinh giai cấp, nhà nước và các mâu thuẫn chính trị. Quyền lực chính trị chỉ là phương tiện để thực hiện và bảo vệ các lợi ích kinh tế của giai cấp cầm quyền. Tương ứng với một trình độ phát triển kinh tế nhất định sẽ có một thể chế chính trị phù hợp; mọi sự biến đổi về chính trị suy cho cùng đều bắt nguồn từ sự biến đổi của kinh tế.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam đã lựa chọn bước đi nào khi khởi đầu công cuộc đổi mới năm 1986?
Đảng bắt đầu công cuộc đổi mới bằng việc đổi mới tư duy chính trị trong việc hoạch định đường lối đối nội và đối ngoại. Tuy nhiên, trong chỉ đạo thực tiễn, Đảng đã tập trung trước hết vào việc thực hiện thắng lợi nhiệm vụ đổi mới kinh tế nhằm đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, tạo tiền đề vật chất và tinh thần để giữ vững ổn định chính trị, củng cố niềm tin của nhân dân, sau đó từng bước đổi mới hệ thống chính trị một cách thận trọng và vững chắc.

3. Luận án chỉ ra những hạn chế chính nào trong thực tiễn giải quyết mối quan hệ kinh tế - chính trị sau hơn 30 năm đổi mới?
Luận án chỉ ra ba hạn chế nổi bật: (1) Kinh tế tăng trưởng chưa bền vững, năng suất và năng lực cạnh tranh thấp; (2) Đổi mới chính trị chưa đồng bộ và diễn ra chậm hơn so với yêu cầu đổi mới kinh tế; (3) Bộ máy hành chính nhà nước còn cồng kềnh, nhiều đầu mối, chức năng và thẩm quyền chồng chéo, trách nhiệm chưa rõ ràng và thể chế pháp luật kinh tế còn tình trạng lạc hậu so với sự vận động của thị trường.

4. Luận án luận giải như thế nào về quan điểm cho rằng "kinh tế nhiều thành phần đòi hỏi phải đa nguyên chính trị"?
Luận án khẳng định quan điểm trên là sai lầm về mặt lý luận và thực tiễn. Việc thực hiện chính sách kinh tế nhiều thành phần ở Việt Nam là bước đi tất yếu nhằm giải phóng sức sản xuất trong thời kỳ quá độ, không đồng nghĩa với chủ trương đa nguyên kinh tế hay đa nguyên chính trị. Chế độ chính trị Việt Nam là chế độ làm chủ của nhân dân lao động đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; việc kiên định vai trò lãnh đạo của Đảng là điều kiện tiên quyết để đảm bảo kinh tế phát triển đúng định hướng xã hội chủ nghĩa.

5. Các nhóm giải pháp cơ bản được đề xuất trong luận án gồm những nội dung gì?
Luận án đề xuất ba nhóm giải pháp: (1) Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; (2) Giữ vững ổn định chính trị, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, nâng cao hiệu lực quản lý của Nhà nước và mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa; (3) Tăng cường công tác tổng kết thực tiễn để đẩy mạnh đổi mới đồng bộ giữa kinh tế và chính trị.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hoa là một công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu thuộc chuyên ngành Triết học (CNDVBC & DVLS) về mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa nguyên lý duy vật lịch sử mác-xít và sự tổng kết đường lối đổi mới của Đảng qua hơn ba thập kỷ, luận án đã làm rõ bản chất biện chứng của mối quan hệ, phân tích thẳng thắn các mâu thuẫn và bất cập trong thực tiễn, từ đó xác lập hệ thống giải pháp toàn diện. Công trình mang lại giá trị học thuật và thực tiễn thiết thực đối với công tác hoạch định chính sách cũng như nghiên cứu, giảng dạy lý luận chính trị hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Vấn đề quan hệ giữa kinh tế và chính trị nói chung, giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam nói riêng là một trong những vấn đề lớn (được xem là một trong chín mối quan hệ lớn cần được quán triệt và xử lý tốt trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội), phức tạp, nhạy cảm nhưng vô cùng quan trọng. Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này đã được công bố. Những công trình nghiên cứu liên quan đến lý luận về mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam Vấn đề quan hệ giữa kinh tế và chính trị được chủ nghĩa Mác - Lênin đề cập chủ yếu trong các tác phẩm: “Phê phán cương lĩnh Gôta”; “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”; “Những nhiệm vụ trước mắt của chính quyền Xô viết”; “Kinh tế và chính trị trong thời đại chuyên chính vô sản”; “Bàn về thuế lương thực”; “Bàn về chế độ hợp tác xã”…Thông qua các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin trên lĩnh vực kinh tế và chính trị đã phản ánh quan điểm và học thuyết về các quy luật chi phối sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ trong xã hội loài người qua các hình thái kinh tế - xã hội. Thứ nhất, theo C.Mác, chính sự phát triển thị trường, hàng hóa công nghiệp hóa và lập ra những đô thị đồ sộ, giai cấp tư sản đã nhanh chóng xóa bỏ được tình trạng phân tán về tư liệu sản xuất và dân cư và tập trung hóa nhanh chóng về mọi mặt.

Xã hội tương lai thay thế xã hội tư bản chủ nghĩa là xã hội cộng sản chủ nghĩa. Xã hội đó “tổ chức theo nguyên tắc của chủ nghĩa tập thể, dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất” [80, tr. Xã hội mới ra đời chưa có thể có đầy đủ ngay lập tức những đặc trưng mới về chính trị, xã hội, mà phải trải qua một quá trình xây dựng từng bước, từ thấp đến cao, từ 6 chưa hoàn bị đến hoàn bị, tùy theo điều kiện phát triển của lực lượng sản xuất và bản thân người lao động. Khắc phục những thiếu sót trong giai đoạn đầu của xã hội mới bằng vai trò của nhà nước và của bản thân giai cấp tư sản, nhà nước mới, một mặt ra sức bảo vệ chế độ mới về tư liệu sản xuất, mặt khác bảo vệ sự bình đẳng trong lao động và phân phối sản phẩm.Lênin cho rằng, trong cuộc cách mạng tư sản, “nhiệm vụ chủ yếu của quần chúng lao động là làm một công việc tiêu cực hoặc có tính chất phá hoại” [62, tr.

Ngược lại, nhiệm vụ chủ yếu của cách mạng xã hội chủ nghĩa, mà công nhân và nhân dân lao động do giai cấp công nhân lãnh đạo là “một công tác tích cực nhằm thiết lập một mạng lưới các quan hệ tổ chức, một mạng lưới cực kỳ phức tạp và tinh tế, bao trùm sự sản xuất và phân phối một cách có kế hoạch các sản phẩm cần thiết cho đời sống của hàng triệu con người. Một cuộc cách mạng như thế chỉ có thể được hoàn thành thắng lợi, nếu đa số nhân dân và trước hết là đa số những người lao động, chủ động tiến hành một hoạt động sáng tạo có ý nghĩa lịch sử” [62, tr. Sau khi giai cấp công nhân giành được chính quyền, thì trọng tâm của đấu tranh cách mạng phải chuyển sang lĩnh vực kinh tế.Lênin, giai cấp công nhân đã thiết lập được một kiểu nhà nước mới, kiểu Xôviết, nó tạo khả năng cho quần chúng lao động và bị áp bức có thể tham gia hết sức tích cực và chủ động vào công cuộc xây dựng xã hội mới. Thứ ba, trong mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, thì kinh tế là tính thứ nhất, có ý nghĩa quyết định.

Nói đến chủ nghĩa cộng sản là nói đến một hình thái kinh tế xã hội cao nhất, tiến bộ nhất.Lênin đã từng khẳng định, chủ nghĩa tư bản sở dĩ đánh bại chế độ phong kiến, vì nó là một phương thức, một hình thái kinh tế xã hội cao hơn, tiến bộ hơn phương thức sản xuất phong kiến, vì nó “đã tạo ra một năng suất lao động chưa từng thấy dưới chế độ nông nô…chủ nghĩa tư bản có thể bị đánh bại, và sẽ bị đánh bại hẳn, vì chủ nghĩa xã hội tạo ra một năng suất lao động mới, cao hơn nhiều” [63, tr. Và chủ nghĩa xã hội sẽ đánh bại hoàn toàn và triệt để chỉ khi nào 7 tạo ra một năng suất lao động cao hơn, nhiều hơn so với phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Qua đó khẳng định tính tất yếu phải tồn tại nền quá độ trong thời đại chuyên chính vô sản là sự cùng tồn tại lâu dài, đan xen và đấu tranh trong suốt thời đại chuyên chính vô sản giữa các thành phần kinh tế, mà nó phát triển theo hướng xã hội chủ nghĩa. Tóm lại, trong các tác phẩm của mình, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin cũng đã làm rõ quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị, trong đó kinh tế giữ vai trò quyết định; chính trị tác động trở lại bằng cách lãnh đạo, định hướng, tạo động lực cho phát triển kinh tế.

Kinh tế là cơ sở của đời sống xã hội; sản xuất vật chất là cơ sở của nhà nước, pháp quyền và ý thức xã hội; sở hữu tư nhân là cơ sở của xã hội đối kháng giai cấp; sở hữu xã hội là cơ sở của xã hội xã hội chủ nghĩa. Khi phân tích mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị, chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định, quan hệ giữa kinh tế và chính trị là quan hệ biện chứng, chi phối các quan hệ khác trong đời sống xã hội. Sự quyết định suy đến cùng của kinh tế đối với chính trị thể hiện vai trò của cơ sở kinh tế, nguyên nhân, điều kiện và các quan hệ giữa kinh tế đối với các hiện tượng chính trị. Vai trò tích cực của chính trị đối với kinh tế thể hiện tập trung nhất vai trò của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng; vai trò của đảng chính trị đối với xã hội.

Ở nước ta, mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị có vị trí rất quan trọng trong các mối quan hệ lớn cần đặc biệt chú trọng nắm vững và giải quyết tốt trong quá trình đổi mới, đi lên chủ nghĩa xã hội. Việc nhận thức và giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là khâu đột phá trong tư duy và thực tiễn lãnh đạo sự nghiệp đổi mới của Đảng. Đảng ta luôn đặt mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là mối quan hệ cơ bản trong quá trình phát triển đất nước, ổn định chính trị để phát triển kinh tế, phát triển kinh tế để giữ vững ổn định chính trị đã trở thành nguyên tắc trong quá trình Đảng lãnh đạo tiến trình cách mạng nước ta. Vì vậy, Đảng ta đã khởi đầu công cuộc đổi mới, bằng đổi mới toàn diện và sớm chú trọng giải quyết đúng 8 đắn mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị.

Quan hệ giữa kinh tế và chính trị đã được Đảng Cộng sản Việt Nam cụ thể hóa trong các văn kiện, Nghị quyết của Đảng, đặc biệt là thời kỳ đổi mới - từ năm 1986 đến nay: - Trên thực tế, từ cuối những năm 70, đầu những năm 80 của thế kỷ XX, đất nước ta đã lâm vào một cuộc khủng hoảng trầm trọng về kinh tế - xã hội. Và một trong những nguyên nhân dẫn đến cuộc khủng hoảng chính là những khuyết điểm trong tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị “là những sai lầm nghiêm trọng và kéo dài về chủ trương, chính sách lớn, sai lầm về chỉ đạo chiến lược và tổ chức thực hiện” [21, tr. Nếu không có những yếu tố tác động về chính trị, công cuộc đổi mới sẽ chỉ dừng lại ở đổi mới kinh tế - xã hội, sẽ không có quá trình kết hợp chặt chẽ và ngay từ đầu đổi mới kinh tế với đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị trong quá trình tiếp theo - Xét trên tổng thể, Đảng ta bắt đầu công cuộc đổi mới từ đổi mới tư duy chính trị trong việc hoạch định đường lối và các chính sách đối nội, đối ngoại. Không có sự đổi mới đó thì không có mọi sự đổi mới khác.

Song, Đảng ta đã đúng khi tập trung trước hết vào việc thực hiện thắng lợi nhiệm vụ đổi mới kinh tế, khắc phục khủng hoảng kinh tế - xã hội, tạo tiền đề cần thiết về vật chất và tinh thần để giữ vững ổn định chính trị, xây dựng, củng cố niềm tin của nhân dân, tạo thuận lợi để đổi mới các mặt khác của đời sống xã hội. Như vậy, việc sử dụng khái niệm “hệ thống chính trị” đã phản ánh và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi từ thể chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp sang thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. “Chế độ chính trị của chúng ta là chế độ làm chủ của nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng…Chúng ta không chấp nhận chủ nghĩa đa nguyên chính trị, không để cho các tổ chức chống đối chủ nghĩa xã hội ra đời và hoạt động, không coi việc thực hiện chính sách kinh tế nhiều thành phần là thực hiện chủ trương đa nguyên về kinh tế” [22, tr. - Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011), “quan hệ giữa đổi mới kinh tế và 9 đổi mới chính trị” là một trong những mối quan hệ lớn cần đặc biệt chú trọng nắm vững và giải quyết tốt trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

Trong những năm tới, cần “Đổi mới chính trị phải đồng bộ với đổi mới kinh tế theo lộ trình thích hợp, trọng tâm là hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, mở rộng dân chủ trong Đảng và trong xã hội gắn với tăng cường kỷ luật, kỷ cương…” [32, tr. Với quan điểm “Đổi mới đồng bộ, phù hợp về kinh tế và chính trị vì mục tiêu xây dựng nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” [32, tr.