Luận Án Tiến Sĩ Về Mô Hình Chính Quyền Đô Thị Ở Thành Phố Hồ Chí Minh

Khám phá lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình chính quyền đô thị tại TP Hồ Chí Minh, phân tích các thách thức và giải pháp hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Thị Liên Phương
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Mô Hình Chính Quyền Đô Thị Tại TP.HCM: Lý Luận và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY – THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BIỂU, BẢNG, PHỤ LỤC, SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về các công trình nghiên cứu liên quan đến chính quyền đô thị tại TP.HCM. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về mô hình quản lý và quản lý đô thị, nhưng vẫn còn thiếu sót trong việc phân tích các đặc thù của chính quyền đô thị tại TP.HCM. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào lý thuyết mà chưa đi sâu vào thực tiễn. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một nghiên cứu toàn diện hơn về chính quyền đô thị tại TP.HCM, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của thành phố trong bối cảnh hiện nay.

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Nghiên cứu ở nước ngoài về chính quyền đô thị đã chỉ ra nhiều mô hình khác nhau, từ các nước phát triển đến các nước đang phát triển. Các mô hình này thường nhấn mạnh vào sự phân cấp quyền lực và trách nhiệm giữa các cấp chính quyền. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các mô hình này vào bối cảnh Việt Nam, đặc biệt là TP.HCM, cần phải được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn địa phương. Điều này cho thấy rằng, việc học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế là cần thiết, nhưng cũng cần phải có sự điều chỉnh phù hợp với đặc điểm đô thị của TP.HCM.

1.2. Những công trình nghiên cứu ở trong nước

Tại Việt Nam, một số công trình nghiên cứu đã đề cập đến chính quyền đô thị, nhưng chủ yếu tập trung vào lý thuyết mà chưa đi sâu vào thực tiễn. Các nghiên cứu này thường thiếu sự phân tích sâu sắc về thực tiễn quản lý tại TP.HCM. Điều này dẫn đến việc chưa có một cái nhìn toàn diện về mô hình chính quyền đô thị tại thành phố. Việc nghiên cứu sâu hơn về thực tiễn quản lý và cải cách hành chính tại TP.HCM là rất cần thiết để có thể đưa ra những giải pháp phù hợp cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị hiệu quả.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị

Chương này phân tích các khái niệm và tiêu chí liên quan đến mô hình tổ chức chính quyền đô thị. Việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM cần dựa trên các cơ sở lý luận vững chắc, bao gồm các tiêu chí về quản lý đô thị và cải cách hành chính. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, chính quyền đô thị cần phải có sự phân cấp rõ ràng giữa các cấp chính quyền để đảm bảo tính hiệu quả trong quản lý. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh TP.HCM đang đối mặt với nhiều thách thức trong quản lý đô thị.

2.1. Quan niệm và các tiêu chí của mô hình tổ chức chính quyền đô thị

Mô hình tổ chức chính quyền đô thị cần phải được xây dựng dựa trên các tiêu chí cụ thể, bao gồm tính hiệu quả, tính minh bạch và khả năng đáp ứng nhu cầu của người dân. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các tiêu chí này vào thực tiễn tại TP.HCM sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý đô thị. Điều này cũng đồng nghĩa với việc cần phải có sự thay đổi trong cách thức tổ chức và hoạt động của chính quyền đô thị để phù hợp với yêu cầu phát triển của thành phố.

2.2. Cơ sở chính trị và pháp lý cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị

Cơ sở chính trị và pháp lý là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM. Các văn bản pháp luật hiện hành cần phải được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn quản lý đô thị. Việc xây dựng chính quyền đô thị cần phải dựa trên các quy định của pháp luật, đồng thời cũng cần phải có sự đồng thuận từ các cấp chính quyền và người dân. Điều này sẽ tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị hiệu quả tại TP.HCM.

III. Mô hình chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay Thực trạng và những vấn đề đặt ra

Chương này đánh giá thực trạng tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM hiện nay. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, mô hình tổ chức hiện tại còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc phân cấp quyền lực và trách nhiệm giữa các cấp chính quyền. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu hiệu quả trong quản lý đô thị. Việc đánh giá thực trạng này là rất cần thiết để có thể đưa ra những giải pháp phù hợp cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị trong tương lai.

3.1. Khái quát về tình hình kinh tế xã hội và tổng quan về chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh

TP.HCM là một trong những thành phố lớn nhất Việt Nam, với nhiều đặc điểm kinh tế - xã hội đặc thù. Việc xây dựng chính quyền đô thị tại đây cần phải dựa trên các yếu tố này để đảm bảo tính hiệu quả trong quản lý đô thị. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, tình hình kinh tế - xã hội của TP.HCM đang có nhiều biến động, điều này đặt ra yêu cầu cần phải có một mô hình chính quyền đô thị phù hợp để đáp ứng nhu cầu phát triển của thành phố.

3.2. Thực trạng tổ chức của chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Thực trạng tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các cấp chính quyền chưa có sự phân cấp rõ ràng, dẫn đến tình trạng thiếu hiệu quả trong quản lý đô thị. Việc đánh giá thực trạng này sẽ giúp xác định những vấn đề cần khắc phục, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị hiệu quả hơn trong tương lai.

IV. Phương hướng giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Chương này đề xuất các phương hướng và giải pháp cho việc xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, cần phải có sự phân cấp rõ ràng giữa các cấp chính quyền để đảm bảo tính hiệu quả trong quản lý đô thị. Việc áp dụng các giải pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền đô thị, từ đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân.

4.1. Dự báo những nhân tố tác động ảnh hưởng đến xây dựng mô hình chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Việc dự báo các nhân tố tác động đến việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị là rất cần thiết. Các yếu tố như tình hình kinh tế, xã hội, và chính trị đều có ảnh hưởng lớn đến quá trình này. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc nắm bắt và phân tích các nhân tố này sẽ giúp đưa ra những giải pháp phù hợp cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM.

4.2. Một số giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Các giải pháp cho việc xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM cần phải được đưa ra dựa trên thực trạng hiện tại. Việc phân cấp quyền lực và trách nhiệm giữa các cấp chính quyền là một trong những giải pháp quan trọng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các giải pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền đô thị, từ đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng và hội nhập quốc tế sâu rộng tại Việt Nam đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mô hình quản trị nhà nước từ phân cấp hành chính truyền thống sang mô hình chính quyền đô thị (CQĐT) hiện đại. Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) là một đô thị loại đặc biệt, giữ vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước với diện tích tự nhiên $2.095\text{ km}^2$ (chiếm 0,63% diện tích toàn quốc), quy mô dân số chính thức trên 7,4 triệu người (chiếm 8,6% dân số cả nước, thực tế cư trú trên 9 triệu người), đóng góp xấp xỉ 21,5% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và 35,2% tổng thu ngân sách quốc gia. Mặc dù sở hữu quy mô kinh tế và mật độ dân cư vượt trội với 24 đơn vị hành chính trực thuộc (gồm 19 quận, 5 huyện và 322 xã, phường, thị trấn), TP.HCM trong một thời gian dài vẫn phải vận hành trong một khuôn khổ pháp lý đồng nhất với chính quyền nông thôn.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự bất cập của khung thể chế hiện hành—điển hình là Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015—khi áp dụng cơ chế tổ chức bộ máy và phương thức vận hành của chính quyền địa phương (CQĐP) nông thôn cho một siêu đô thị có tính chất vận động kinh tế phi nông nghiệp và liên thông không gian hạ tầng cao. Các nghiên cứu trước đây (như Phạm Văn Đạt, 2012; Đề tài ĐH Kinh tế - Luật, 2013) mới chỉ tiếp cận ở góc độ luật học thuần túy hoặc khảo sát cục bộ việc thí điểm không tổ chức Hội đồng nhân dân (HĐND), chưa giải quyết thấu đáo câu hỏi lý luận chính trị học về phân quyền bất đối xứng, chế độ thủ trưởng trong hành chính đô thị và mô hình "thành phố thuộc thành phố".

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 2 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Những luận cứ lý luận và thực tiễn nào chứng minh tính tất yếu khách quan của việc xây dựng mô hình tổ chức CQĐT đặc thù tại TP.HCM?
• RQ2: Thực trạng tổ chức và phương thức vận hành của CQĐT TP.HCM giai đoạn 2013–2022 đang bộc lộ những rào cản, mâu thuẫn thể chế và hạn chế cấu trúc nào?
• RQ3: Định hướng chiến lược, mô hình tối ưu và hệ thống giải pháp đột phá nào cần được xác lập để hoàn thiện mô hình tổ chức CQĐT TP.HCM hoạt động hiệu lực, hiệu quả?
• H1: Việc chuyển đổi cấu trúc bộ máy từ quản lý cắt khúc ba cấp sang mô hình một cấp chính quyền hoàn chỉnh (kèm các cấp đại diện hành chính tinh gọn) kết hợp mở rộng quyền tự chủ tài chính sẽ tạo xung lực đột phá cho tăng trưởng kinh tế - xã hội đô thị.
• H2: Tái cấu trúc cơ chế điều hành từ chế độ tập thể Ủy ban nhân dân (UBND) sang chế độ thủ trưởng cá nhân chịu trách nhiệm sẽ tối ưu hóa tốc độ ban hành quyết định hành chính và nâng cao chỉ số hài lòng của người dân.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Lựa chọn Công cộng (Public Choice Theory), Lý thuyết Quản trị Công Mới (New Public Management - NPM) của Christopher Hood, Lý thuyết Chế độ Đô thị (Urban Regime Theory) của Clarence Stone, cùng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Phạm vi khảo cứu giới hạn trong không gian hành chính TP.HCM với dữ liệu thực chứng kéo dài từ năm 2013 đến năm 2022.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế chỉ ra các dòng lý thuyết chủ đạo về quản trị đô thị hiện đại:

• Dòng lý thuyết về hình thái và chuỗi không gian đô thị: Ash Amin và Nigel Thrift (2002) trong Cities: Re-imagining the Urban khẳng định quản trị đô thị phải tương thích với tính chất mạng lưới và các chuỗi đô thị tích hợp. Neil Brenner, David J. Madden và David Wachsmuth (2010), cùng Edward Soja (2000) trong Postmetropolis nhấn mạnh thách thức của các siêu đô thị trong năng lực cung ứng dịch vụ công tập trung (cấp thoát nước, xử lý chất thải rắn, giao thông công cộng). Simon Parker (2015) và Kenneth Newton (1984) chỉ ra sự xung đột giữa tính tập trung hóa hành chính và thói quen tự trị truyền thống tại các vùng đô thị Anh quốc.
• Dòng lý thuyết phân quyền và mô hình thể chế: William R. Barnes (1991) phân tích bốn mô hình chính quyền đô thị tại Hoa Kỳ, chỉ ra xu hướng 55% thành phố áp dụng mô hình Hội đồng - Giám đốc quản lý (Council-Manager) và 34% áp dụng mô hình Thị trưởng - Hội đồng (Mayor-Council). Akira Nakamura (1997), Nobuo Sasaki (1998) và Kurt Steiner (1965) chứng minh sự thành công của Chính quyền Thủ đô Tokyo (Tokyo Metropolitan Government - TMG) dựa trên nguyên tắc phân quyền mạnh mẽ cho các khu đặc biệt (Special Wards) và tự chủ tài chính địa phương. Olivier Borraz và Patrick Le Galès (2001) làm rõ xu thế quản trị đô thị đa tầng tại châu Âu, trong khi Ram Narayan Prasad (2006) phân tích Đạo luật Sửa đổi Hiến pháp số 74 năm 1992 của Ấn Độ về phân định rạch ròi chính quyền đô thị tự quản.

Trong nước, các công trình của Phan Xuân Biên (2007), Phạm Văn Đạt (2012), Phạm Minh Tuấn (2015), Cao Vũ Minh (2020) và Trần Thị Thu Hà (2020) đã phác thảo các khía cạnh về cải cách hành chính, tổ chức HĐND và vị thế pháp lý của Thành phố Thủ Đức.

                  ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │             TRANH LUẬN LÝ LUẬN & THỂ CHẾ               │
                  └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                              │
                    ┌─────────────────────────┴─────────────────────────┐
                    ▼                                                   ▼
┌───────────────────────────────────────┐   ┌───────────────────────────────────────┐
│        QUAN ĐIỂM DÂN CHỦ ĐẠI DIỆN     │   │      QUAN ĐIỂM QUẢN TRỊ HIỆU QUẢ       │
│      (Democratic Representation)      │   │       (Managerial Efficiency)         │
├───────────────────────────────────────┤   ├───────────────────────────────────────┤
│ • Duy trì HĐND ở mọi cấp quận/phường. │   │ • Bãi bỏ HĐND cấp quận, phường.       │
│ • Tối đa hóa giám sát trực tiếp.      │   │ • Tinh gọn đầu mối, cắt giảm tầng nấc.│
│ • Nguy cơ: Bộ máy cồng kềnh, phân tán.│   │ • Tránh "cắt khúc", tăng tốc xử lý.   │
└───────────────────────────────────────┘   └───────────────────────────────────────┘
                    │                                                   │
                    └─────────────────────────┬─────────────────────────┘
                                              ▼
                    ┌───────────────────────────────────────────────────┐
                    │          POSITIONING CỦA LUẬN ÁN (2022)           │
                    ├───────────────────────────────────────────────────┤
                    │ • Tích hợp chế độ thủ trưởng với giám sát gián    │
                    │   tiếp qua HĐND thành phố và MTTQ.                │
                    │ • Xây dựng mô hình "Thành phố trong Thành phố".   │
                    │ • Phân cấp bất đối xứng trong Nhà nước đơn nhất.  │
                    └───────────────────────────────────────────────────┘

Tranh luận học thuật cốt lõi diễn ra giữa hai luồng quan điểm đối lập: một bên nhấn mạnh tính đại diện dân chủ đòi hỏi duy trì HĐND ở cả 3 cấp hành chính; bên kia đề cao tính tinh gọn, hiệu lực quản lý điều hành yêu cầu xóa bỏ HĐND cấp quận, phường để tránh hiện tượng "cắt khúc" không gian kinh tế. Luận án định vị nghiên cứu của mình tại giao điểm của hai luồng tư tưởng: đề xuất mô hình một cấp chính quyền hoàn chỉnh ở cấp thành phố kết hợp cơ quan đại diện hành chính cấp quận/phường, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát thay thế thông qua Mặt trận Tổ quốc và Đoàn đại biểu HĐND thành phố, giải quyết bài toán dung hòa giữa tính đại diện dân chủ và hiệu suất quản trị công.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Quản trị Công Mới (Hood, 1991) và Lý thuyết Phân quyền Tài chính (Oates, 1972) trong bối cảnh thể chế chính trị một đảng duy nhất cầm quyền và cấu trúc Nhà nước đơn nhất tại Việt Nam. Nghiên cứu bác bỏ định đề truyền thống xem cấu trúc chính quyền địa phương là một mô hình đồng nhất, bất biến giữa đô thị và nông thôn.

┌───────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    KHUNG LÝ THUYẾT VÀ QUAN HỆ MỆNH ĐỀ                     │
├───────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│                                                                           │
│   [Thể chế Nhà nước Pháp quyền XHCN]  ──►  [Chủ nghĩa Duy vật Biện chứng] │
│                      │                                   │                │
│                      ▼                                   ▼                │
│     ┌───────────────────────────────────────────────────────────────┐     │
│     │               LÝ THUYẾT QUẢN TRỊ ĐÔ THỊ HIỆN ĐẠI              │     │
│     │  • Quản trị Công Mới (NPM)  • Phân quyền Bất đối xứng (Oates) │     │
│     │  • Lựa chọn Công cộng (Tiebout)  • Chế độ Đô thị (Stone)      │     │
│     └───────────────────────────────┬───────────────────────────────┘     │
│                                     │                                     │
│            ┌────────────────────────┴────────────────────────┐            │
│            ▼                                                 ▼            │
│    ┌──────────────┐                                  ┌──────────────┐     │
│    │   MỆNH ĐỀ 1  │                                  │   MỆNH ĐỀ 2  │     │
│    │ (Proposition │                                  │ (Proposition │     │
│    │      1)      │                                  │      2)      │     │
│    └───────┬──────┘                                  └───────┬──────┘     │
│            │                                                 │            │
│            ▼                                                 ▼            │
│  [Xóa bỏ HĐND trung gian]                          [Trao quyền Tài chính] │
│            │                                                 │            │
│            ▼                                                 ▼            │
│  [Giảm chi phí giao dịch &                          [Tối ưu hóa nguồn lực │
│  rút ngắn chu kỳ quyết sách]                        đầu tư hạ tầng $2K+]  │
│                                                                           │
└───────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Các mệnh đề lý thuyết được xác lập:

• Mệnh đề 1 (Proposition 1): Mức độ tinh gọn của cấu trúc hành chính trung gian tỷ lệ nghịch với chi phí giao dịch hành chính và chu kỳ xử lý quyết định công vụ trong không gian đô thị tập trung.
• Mệnh đề 2 (Proposition 2): Mức độ phân cấp thẩm quyền tài chính và nhân sự tương thích với tỷ trọng đóng góp GDP của đô thị là điều kiện cần để ngăn ngừa khủng hoảng hạ tầng kỹ thuật đô thị.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích được xây dựng trên sự tích hợp ba chiều kích thể chế: (1) Cấu trúc bộ máy (Structural layout) gồm sự phân định giữa đơn vị hành chính lãnh thổ và đơn vị hành chính kinh tế; (2) Cơ chế phân quyền - ủy quyền (Asymmetric Devolution) giữa Trung ương - TP.HCM và giữa TP.HCM - Thành phố Thủ Đức; (3) Hiệu lực vận hành và trách nhiệm giải trình (Accountability & Managerial Discretion) gắn với chế độ thủ trưởng.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Áp dụng cho các đô thị đặc biệt trực thuộc Trung ương tại Việt Nam, vận hành dưới sự lãnh đạo thống nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam, có tỷ lệ đô thị hóa trên 80% và tỷ trọng kinh tế phi nông nghiệp chiếm đa số tuyệt đối.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (Critical Realism) và nhận thức luận duy vật biện chứng, kết hợp phân tích cấu trúc thể chế với phương pháp hỗn hợp thiên định tính (Qualitative-dominant Mixed Methods Design). Cấu trúc thiết kế đa tầng (Multi-level design) bao gồm:

• Tầng vĩ mô (Macro level): Mối quan hệ phân cấp, ủy quyền giữa Quốc hội, Chính phủ với chính quyền TP.HCM.
• Tầng trung mô (Meso level): Cấu trúc vận hành nội bộ giữa UBND TP.HCM, các Sở chuyên môn và chính quyền Thành phố Thủ Đức / các quận, huyện.
• Tầng vi mô (Micro level): Phương thức cung ứng dịch vụ công tại UBND các phường, xã và mức độ hài lòng của công dân, doanh nghiệp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) và chọn mẫu chuyên gia:

• Khảo sát tài liệu thứ cấp: Phân tích toàn văn các văn bản quy phạm pháp luật từ năm 1945 (Sắc lệnh số 63/SL, Sắc lệnh số 77/SL, Luật số 110-SL/L năm 1958, Hiến pháp các năm 1980, 1992, 2013, Nghị quyết số 17-NQ/TW năm 2007, Nghị quyết số 54/2017/QH14, Nghị quyết số 131/2020/QH14).
• Thu thập dữ liệu định lượng thứ cấp: Chuỗi số liệu thống kê kinh tế - xã hội giai đoạn 2013–2021 từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê TP.HCM và báo cáo thu chi ngân sách của Sở Tài chính TP.HCM.
• Phỏng vấn sâu bán cấu trúc (In-depth Interviews): Tiến hành phỏng vấn sâu đối tượng chuyên gia bao gồm: cán bộ lãnh đạo/nguyên lãnh đạo UBND, HĐND thành phố; đại diện các Sở: Nội vụ, Kế hoạch và Đầu tư, Quy hoạch - Kiến trúc, Xây dựng; lãnh đạo UBND một số quận nội thành, huyện ngoại thành và thành phố Thủ Đức; các nhà khoa học chính trị và chuyên gia luật hành chính.

Tam giác đạc (Triangulation) được thiết lập chặt chẽ qua: Tam giác đạc nguồn dữ liệu (văn bản quy phạm, số liệu thống kê kinh tế, biên bản phỏng vấn sâu); Tam giác đạc phương pháp (phân tích luật học so sánh, tổng hợp lịch sử - logic, phân tích định tính nội dung). Độ giá trị cấu trúc (Construct validity) được bảo đảm thông qua việc đối chiếu các tiêu chí CQĐT với khung đánh giá quốc tế của OECD và WB.

Data và phân tích

Phân tích định tính nội dung (Qualitative Content Analysis - QCA) được hỗ trợ bởi các ma trận so sánh thể chế. Phân tích thống kê mô tả được áp dụng để lượng hóa các tương quan giữa mức độ phân cấp thu ngân sách và chỉ số đáp ứng hạ tầng xã hội. Kiểm định độ tin cậy được thực hiện bằng cách đối chiếu chéo (cross-checking) giữa kết quả khảo sát từ Đề án thí điểm của UBND TP.HCM (năm 2007, 2012, 2019) với số liệu đánh giá độc lập của Quỹ Châu Á và Đại học Kinh tế - Luật (2013).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự triệt tiêu động lực do tình trạng "cắt khúc hành chính" và phân định thẩm quyền chồng lấn: Nghiên cứu chỉ ra việc áp dụng nguyên tắc "kết hợp quản lý theo ngành với quản lý theo lãnh thổ" thiếu ranh giới rõ ràng đã tạo ra kẽ hở phát sinh "quyền lực ngành", làm suy giảm tính đồng bộ của quy hoạch đô thị. Có đến hơn 60% các thủ tục đầu tư công đa ngành bị kéo dài thời gian xử lý do phải qua nhiều tầng nấc phê duyệt trùng lặp giữa Sở chuyên ngành và UBND cấp quận.
2. Hạn chế cố hữu của chế độ lãnh đạo tập thể UBND: Mô hình UBND hoạt động theo chế độ tập thể lãnh đạo (trái với thông lệ quốc tế về chế độ thủ trưởng hành chính) làm mờ nhạt trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu, dẫn đến tình trạng phản ứng chậm trước các sự cố đô thị khẩn cấp và trì trệ trong giải ngân đầu tư công.
3. Mâu thuẫn giữa đóng góp ngân sách và tỷ lệ điều tiết giữ lại: Mặc dù TP.HCM đóng góp 35,2% tổng ngân sách quốc gia và 21,5% GDP, tỷ lệ điều tiết ngân sách giữ lại cho thành phố giai đoạn 2011–2016 là 23%, giảm xuống còn 18% giai đoạn 2017–2021 (trước khi được nâng nhẹ lên 21% năm 2022). Tỷ lệ này tạo ra "khoảng trống tài chính" nghiêm trọng trong việc tái đầu tư mạng lưới hạ tầng giao thông và chống ngập úng.
4. Mô hình "Thành phố thuộc Thành phố" (Trường hợp Thủ Đức) - Đột phá tổ chức nhưng thiếu hụt công cụ thực quyền: Việc hợp nhất 3 quận (Quận 2, Quận 9, Quận Thủ Đức) với quy mô $211\text{ km}^2$ thành Thành phố Thủ Đức là bước đi đúng đắn về tích tụ không gian kinh tế sáng tạo. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu thành lập, bộ máy của Thành phố Thủ Đức vẫn bị ràng buộc bởi thẩm quyền của một đơn vị cấp huyện thông thường, thiếu cơ chế phân cấp tài chính và phê duyệt quy hoạch độc lập.
5. Nghịch lý đại diện dân chủ tại cấp cơ sở: Dữ liệu thực tiễn chứng minh việc thí điểm bãi bỏ HĐND quận, phường (theo Nghị quyết số 26/2008/NQ-QH12 và sau đó là Nghị quyết 131/2020/QH14) không làm suy giảm quyền làm chủ của nhân dân, trái lại làm tinh gọn bộ máy, tiết kiệm ngân sách công và rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính tại bộ phận "một cửa" từ 20% đến 35%.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│               MA TRẬN ĐỐI CHIẾU MÔ HÌNH QUẢN TRỊ ĐÔ THỊ                     │
├──────────────────────┬───────────────────────┬──────────────────────────────┤
│ TIÊU CHÍ SO SÁNH     │ MÔ HÌNH TRUYỀN THỐNG  │ MÔ HÌNH CQĐT ĐỀ XUẤT         │
│                      │ (LUẬT 2015 CŨ)        │ (LUẬN ÁN NGUYỄN THỊ LIÊN PHƯƠNG)│
├──────────────────────┼───────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 1. Cấu trúc HĐND     │ Tổ chức đủ 3 cấp      │ Duy nhất 1 cấp ở TP;         │
│                      │ (TP - Quận - Phường)  │ Không tổ chức HĐND quận/phường│
├──────────────────────┼───────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 2. Cơ chế điều hành  │ Tập thể UBND          │ Chế độ Thủ trưởng / Trách    │
│                      │ biểu quyết đa số      │ nhiệm cá nhân Chủ tịch UBND  │
├──────────────────────┼───────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 3. Phân cấp tài chính│ Ngân sách phân tán    │ Ngân sách thống nhất toàn đô │
│                      │ từng quận/huyện       │ thị; ủy quyền chi dự toán    │
├──────────────────────┼───────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ 4. Vùng ngoại vi     │ Quản lý chia cắt      │ Mô hình "Thành phố thuộc TP" │
│                      │ nông thôn - đô thị    │ (Khu đô thị vệ tinh tự chủ)  │
└──────────────────────┴───────────────────────┴──────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Về lý luận: Cung cấp luận cứ hoàn chỉnh khẳng định bản chất thống nhất, không chia cắt của không gian kinh tế - kỹ thuật đô thị, làm cơ sở lý luận cho việc sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương.
• Về phương pháp luận: Xây dựng khung tiêu chí đánh giá hiệu lực quản lý đô thị kết hợp giữa năng lực điều hành hành chính và mức độ hài lòng của cư dân đô thị.
• Về thực tiễn và chính sách: Đề xuất lộ trình thực thi mô hình CQĐT TP.HCM theo 3 phương án tổ chức (thể hiện chi tiết tại các Phụ lục sơ đồ 1 đến 11 của luận án), định hình cấu trúc các cơ quan chuyên môn theo hướng phân tách rõ cơ quan tham mưu tổng hợp (Tài chính, Nội vụ, Kế hoạch, Tư pháp) và cơ quan quản lý chuyên ngành kỹ thuật (Xây dựng, Giao thông, Môi trường). Đề xuất này là cơ sở trực tiếp cho việc cụ thể hóa Nghị quyết 131/2020/QH14 và Nghị quyết 98/2023/QH15 của Quốc hội.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các dữ liệu chính sách, phân tích định tính và số liệu thống kê thứ cấp; các chỉ số định lượng về năng suất công vụ của đội ngũ cán bộ công chức sau khi chuyển đổi mô hình chưa được kiểm định bằng mô hình kinh tế lượng quy mô lớn.
2. Bối cảnh khảo sát chịu ảnh hưởng của các giai đoạn gián đoạn chính sách (từ Đề án 2007, 2012 bị đình trệ đến khi tái khởi động năm 2019 và thông qua Nghị quyết năm 2020), làm hạn chế tính liên tục của một số chuỗi dữ liệu thực nghiệm.
3. Luận án tập trung sâu vào khu vực đô thị hóa cao và mô hình Thành phố Thủ Đức, chưa đào sâu các giải pháp quản trị chuyển tiếp cho 3 huyện thuần nông nghiệp ngoại thành (Củ Chi, Cần Giờ, Bình Chánh).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Lượng hóa tác động của mô hình CQĐT lên chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh (PAPI) và Chỉ số Năng lực Cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) của TP.HCM bằng mô hình sai biệt kép (Difference-in-Differences).
• Nghiên cứu mô hình quản trị dữ liệu số và đô thị thông minh (Smart City Governance) tích hợp trong bộ máy CQĐT tinh gọn.
• Xây dựng cơ chế liên kết vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (Metropolitan Regional Governance) vượt ra ngoài ranh giới địa giới hành chính TP.HCM.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là một trong những công trình tiên phong thuộc chuyên ngành Chính trị học phân tích trực diện, toàn diện về mô hình CQĐT TP.HCM; dự kiến thu hút hơn 100 lượt trích dẫn trong các nghiên cứu chuyên sâu về luật học, hành chính học và chính trị học tại Việt Nam.
• Tác động chính sách và pháp luật: Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học sắc bén phục vụ việc hoạch định chính sách của Thành ủy, HĐND, UBND TP.HCM; đóng góp trực tiếp vào quá trình chuẩn bị thể chế cho việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 131/2020/QH14 về tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM và các nghị quyết thí điểm cơ chế đặc thù tiếp theo.
• Tác động kinh tế - xã hội: Giúp tối ưu hóa bộ máy công quyền, giảm chi phí vận hành hành chính thường xuyên, cắt giảm thời gian xử lý thủ tục cấp phép đầu tư xây dựng, tạo môi trường thuận lợi thu hút các dòng vốn FDI và doanh nghiệp tư nhân vào khu đô thị sáng tạo tương tác cao phía Đông.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống luận cứ lý luận vững chắc, nguồn tổng quan tài liệu phong phú từ các nền hành chính phát triển (Mỹ, Nhật, Đức, Nga, Ấn Độ) và khung phân tích thể chế chính trị - hành chính đô thị.
• Các nhà hoạch định chính sách Trung ương: Có cơ sở thực tiễn để rà soát, sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Ngân sách Nhà nước và Luật Quy hoạch đô thị.
• Lãnh đạo và Đội ngũ công chức TP.HCM: Sử dụng các sơ đồ phương án tổ chức bộ máy cơ quan chuyên môn (Phụ lục 1-11) làm cẩm nang hướng dẫn chuyển giao chức năng, phân công quyền hạn và triển khai chế độ công vụ theo vị trí việc làm.
• Cộng đồng doanh nghiệp và Người dân thành phố: Thụ hưởng nền hành chính phục vụ chuyên nghiệp, minh bạch, giảm thiểu chi phí không chính thức và nâng cao chất lượng mạng lưới an sinh xã hội đô thị.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận giải thành công khả năng tương thích của Lý thuyết Phân quyền Bất đối xứng (Asymmetric Decentralization) và Lý thuyết Quản trị Công Mới (NPM) trong cấu trúc Nhà nước pháp quyền XHCN thống nhất quyền lực. Luận án đã mở rộng lý thuyết về Nhà nước và pháp luật bằng cách chứng minh rằng: tính thống nhất của quyền lực nhà nước không đồng nghĩa với sự cào bằng trong phương thức tổ chức bộ máy thừa hành; phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền đô thị đặc biệt là biện pháp củng cố hiệu lực của quyền lực nhà nước trung ương.

2. Đổi mới phương pháp luận thể hiện như thế nào khi so sánh với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu của Phạm Văn Đạt (2012) (chỉ thuần túy phân tích quy phạm luật học) và nghiên cứu của ĐH Kinh tế - Luật (2013) (tập trung vào khảo sát chi phí kinh tế), luận án của Nguyễn Thị Liên Phương (2022) tích hợp phương pháp phân tích thể chế chính trị học đa tầng với dữ liệu lịch sử - thực tiễn kéo dài qua nhiều thời kỳ thí điểm (2001, 2008, 2012, 2017, 2020), sử dụng ma trận so sánh đối chiếu kinh nghiệm của 5 mô hình quốc tế tiêu biểu (Tokyo, Berlin, Seoul, New York, Austin) với đặc thù chính trị - xã hội Việt Nam.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                 MA TRẬN ĐỐI SÁNH ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP LUẬN                   │
├──────────────────────┬────────────────────────┬─────────────────────────────┤
│ CÔNG TRÌNH           │ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN   │ PHẠM VI & DỮ LIỆU ĐỐI CHỨNG │
├──────────────────────┼────────────────────────┼─────────────────────────────┤
│ Phạm Văn Đạt (2012)  │ Tiếp cận Luật học phân │ Phân tích quy phạm pháp luật│
│                      │ tích quy chuẩn         │ trước Hiến pháp 2013        │
├──────────────────────┼────────────────────────┼─────────────────────────────┤
│ ĐH Kinh tế - Luật    │ Tiếp cận Kinh tế học - │ Khảo sát định lượng chi phí │
│ & Quỹ Châu Á (2013)  │ Khảo sát xã hội học    │ hành chính tại Đà Nẵng, HCM │
├──────────────────────┼────────────────────────┼─────────────────────────────┤
│ Luận án Nguyễn Thị   │ Đa tầng thể chế Chính  │ Tích hợp thực tiễn thí điểm │
│ Liên Phương (2022)   │ trị học + Tam giác đạc │ 2013-2022 + 5 ca quốc tế    │
│                      │ định tính - lịch sử    │ (Tokyo, Berlin, Seoul, ...) │
└──────────────────────┴────────────────────────┴─────────────────────────────┘

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là việc xóa bỏ HĐND cấp quận, phường không hề làm suy giảm mức độ tham gia chính trị hay sự hài lòng của công dân đối với dịch vụ công. Ngược lại, dữ liệu chứng minh sự tồn tại của HĐND quận/phường trong giai đoạn trước mang tính hình thức cao do thiếu thực quyền về ngân sách, trong khi việc chuyển sang cơ quan hành chính một cấp giúp đẩy nhanh tốc độ giải quyết thủ tục đất đai và xây dựng cho người dân.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống 11 Phụ lục sơ đồ hóa chi tiết 3 phương án tổ chức bộ máy chính quyền đô thị và các cơ quan chuyên môn trực thuộc (từ Phụ lục 1 đến Phụ lục 11). Khung thiết kế này có thể đóng vai trò như một quy trình chuẩn (protocol) để chuyển giao, nhân rộng cho 4 thành phố trực thuộc Trung ương còn lại (Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ) khi tiến hành tái cấu trúc CQĐT.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (2022–2032) được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào 3 trục chính: (1) Hoàn thiện thể chế "Thành phố trong Thành phố" với đầy đủ thẩm quyền tự chủ về ngân sách và quy hoạch phân khu; (2) Tích hợp Chính phủ điện tử và Trí tuệ nhân tạo vào quy trình vận hành dịch vụ công đô thị không giấy tờ; (3) Xây dựng thể chế Hội đồng Vùng đô thị TP.HCM nhằm giải quyết các bài toán liên kết giao thông và môi trường liên tỉnh.

Kết luận

1. Xác lập căn cứ chính trị - pháp lý vững chắc: Luận án hệ thống hóa toàn diện quá trình phát triển tư duy của Đảng từ Nghị quyết số 17-NQ/TW (khóa X), Nghị quyết số 20-NQ/TW (khóa IX) đến Hiến pháp năm 2013 và các nghị quyết đặc thù của Quốc hội, khẳng định việc xây dựng mô hình CQĐT TP.HCM là yêu cầu khách quan, tất yếu.
2. Làm rõ tính đặc thù của không gian quản lý đô thị: Đô thị hóa đòi hỏi quản lý tập trung, liên thông, đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật và xã hội, hoàn toàn khác biệt với tính chất phân tán, tự cung tự cấp của quản lý nông thôn.
3. Chỉ ra các điểm nghẽn thể chế cơ bản: Nhận diện chính xác 3 rào cản lớn trong mô hình cũ: tình trạng cắt khúc hành chính 3 cấp, chế độ tập thể lãnh đạo UBND thiếu trách nhiệm cá nhân, và sự mất cân đối giữa tỷ lệ nộp ngân sách với cơ chế tự chủ tài chính.
4. Đề xuất mô hình tổ chức bộ máy tối ưu: Kiến nghị mô hình chính quyền địa phương 1 cấp hoàn chỉnh ở cấp thành phố (gồm HĐND và UBND thành phố) và 2 cấp đại diện hành chính trực thuộc (UBND quận/huyện và UBND phường/xã), kết hợp thiết lập mô hình "Thành phố thuộc Thành phố" cho khu vực đô thị hóa mới.
5. Đổi mới đồng bộ cơ chế phân cấp, ủy quyền: Đề xuất trao quyền tự chủ mạnh mẽ cho TP.HCM trong 5 lĩnh vực then chốt: quản lý tài chính - ngân sách công, tổ chức bộ máy và biên chế nhân sự, quản lý quy hoạch đất đai, quyết định chủ trương đầu tư công và xử phạt vi phạm hành chính.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới: Đặt nền móng lý thuyết cho các nghiên cứu tiếp theo về quản trị vùng đô thị (Metropolitan Governance), đô thị thông minh (Smart City) và tài chính đô thị độc lập trong kỷ nguyên chuyển đổi số quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI Ở nước ngoài các công trình nghiên cứu về CQĐT đã được tiến hành trong nhiều thập kỷ qua, thậm chí đã trở thành những ngành khoa học độc lập gọi là “đô thị học”, “kinh tế học đô thị”, “hành chính học đô thị”… Các nghiên cứu thường tiếp cận dưới góc độ phân bổ không gian kiến trúc đô thị, nghiên cứu về tổ chức chính quyền đô thị, về đảm bảo cung ứng dịch vụ công ở đô thị… Tùy theo thiết kế mô hình tổ chức của hệ thống chính trị mà các nghiên cứu đề cập đến việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị tương thích. Trong phạm vi nghiên cứu, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: - Những nghiên cứu dưới góc độ lý thuyết về phát triển đô thị Khảo sát khuôn khổ lý thuyết đô thị qua các thành phố lớn, Ash, và Nigel Thrift trong công trình nghiên cứu Các thành phố: Tạo phong cách mới cho đô thị.: Polity, 2002) [111] đã cho thấy việc xây dựng một mô hình chính quyền theo hướng kết hợp các chuỗi đô thị là nhân tố quan trọng để thúc đẩy hình thành không gian sống, cải thiện chất lượng cung ứng dịch vụ công của chính quyền cho người dân. Bên cạnh đó nghiên cứu cũng chỉ ra thách thức mà quá trình hình thành các chuỗi đô thị lớn gặp phải đó là tình trạng ô nhiễm, năng lực quản lý, tính tự quản và mối quan hệ với chính quyền trung ương cũng như năng lực tài chính để phát triển các đô thị dạng này.

Cũng tiếp cận dưới góc độ này, tác giả Brenner, Neil, David J. Madden, và David Wachsmuth (2010), trong công trình nghiên cứu Đô thị học về hiện tượng tụ tập và các thách thức của lý thuyết chủ chốt về đô thị, (Tạp chí Thành phố (City) 15, no. 2: 225 – 40) [114] đã cho thấy việc hình thành các đô thị lớn là cần thiết nhưng nó cũng gặp không ít các thách thức đó là năng lực cung ứng dịch vụ công đô thị (thu gom rác thải, nước sinh hoạt, trường học…) và tình trạng tội phạm ở đô thị; nghiên cứu của Soja, Edward (2000) trong cuốn Hậu 11 thủ phủ: Các nghiên cứu chính về thành phố và vùng (Oxford: Blackwell) [134] đã chỉ ra rằng việc phát triển các siêu đô thị là thách thức lớn đối với năng lực quản lý của chính quyền. Các lý thuyết về đô thị hết sức đa dạng và thậm chí xung đột nhau giữa các mô hình tổ chức đô thị.

Simon Parker (2015) trong nghiên cứu Urban Theory and the Urban Experience: Encountering the city (University Oxford press) [134] đã cho thấy việc tập trung các chuỗi đô thị lớn chưa hẳn là tốt, đặc biệt là khi chưa có sự đồng thuận của người dân, sự thay đổi mô hình sản xuất và thói quen không phải là điều dễ dàng. Lấy trường hợp của nước Anh, K. Newton (1984) trong nghiên cứu Urban System Theory, and Urban Policy and Expenditures in England and Wales (European Journal of Political Research, Volume 12, Issue 4, pages 357–369) [127] đã chỉ ra tính truyền thống và sự bảo thủ trong mô hình tổ chức cư dân đô thị ở một số vùng thuộc Anh. Cũng liên quan đến chủ đề này còn có các nghiên cứu của: J.

Molotch, Urban Fortunes (Berkeley: University of California Press, 1987)., The Government of World Cities:The Future of the MetroModel (New York: John Wiley and Sons, 1995) [124]. Dân cư tập trung nhiều ở các đô thị lớn là xu hướng phát triển ở nhiều quốc gia trong quá trình công nghiệp hóa, việc lựa chọn hệ thống mô hình tổ chức chính quyền phù hợp là nhân tố để quản trị đô thị hiệu quả. Brenner, Neil, và Christian Schmid (2012) trong nghiên cứu Đô thị hóa toàn cầu (in trong Chòm sao đô thị [115, tr.10 - 13] và Berlin: Jovis. Nghi vấn về thời đại đô thị - Cambridge) [114] đã chỉ ra các thách thức và cơ hội của xu hướng tập trung đông dân cư mà các quốc gia phải vượt qua.

Cũng dưới góc độ này còn có nghiên cứu của Burdett, Ricky, và Deyan Sudjic (2006) trong cuốn Thành phố vô tận: Dự án thời đại đô thị (London School of Economics và Deutsche Bank’s Alfred Herrhausen Society phát hành, London: Phaidon) [117] và cuốn Những tụ tập tại đô thị: Lý thuyết mạng nhân tố hành dộng đã thay đổi nghiên 12 cứu đô thị ra sao của Farías, Ignacio và Thomas Bender (New York: Routledge, 2010) [120]. Thủ đô Tokyo của Nhật Bản là một trong những mẫu hình thành công trong tổ chức chính quyền đô thị hiện đại. Các nghiên cứu đã tổng kết về sự thành công của Nhật Bản bắt nguồn từ các yếu tố: Thứ nhất, cần phải cầu trúc chính quyền tại chỗ và cấp vùng miền sao cho đảm bảo hiệu quả quy hoạch siêu đô thị, sự hợp tác và sự phát triển. Thứ hai, cần tổ chức phân bổ dịch vụ công sao cho hiệu quả, có trách nhiệm giải trình và công bằng.

Thứ ba, cần phát triển xã hội dân sự và đảm bảo rằng, chính quyền tại chỗ và cấp vùng đáp ứng các khát vọng dân chủ. Một trong những yếu tố quan trọng của chính quyền đô thị Tokyo đó là phân quyền mạnh mẽ cho địa phương; đảm bảo tự chủ trong các vấn đề cung ứng dịch vụ công mà khu vực tư nhân có thể đảm nhận. Liên quan đến vấn đề này có thể kể đến các công trình nghiên cứu của: Akira Nakamura, “Cải cách hành chính kiểu Nhật - Phi tập trung hóa quyền lực Trung ương: một só sánh xuyên quốc gia” (in trong Các thách thức tương lai của tự trị địa phương ở Nhật, Hàn quốc và Mỹ, Tokyo; Nxb. National Institute for Research Advancement, 1997) [113]; Kurt Steiner, Chính quyền địa phương ở Nhật (Stanford, CA: StanfordUniversity Press, 1965) [121]; Kimihiko Kitamura, “Chính quyền địa phương ở Nhật” (in trong sách Dân chủ ở cấp địa phương: một nghiên cứu so sánh về chính quyền địa phương, Margaret Bowman và William Hampton, biên soạn., 1983); Hiromi Muto, “Chiến lược của cải cách hành chính ở Nhật” (trong Các thách thức tương lai của tự trị địa phương ở Nhật, Hàn quốc và Mỹ, Tokyo; Nxb.

National Institute for Research Advancement, 1997); Nobuo Sasaki, “Nghiên cứu lãnh đạo về chính trị trong chính quyền Thủ đô Tokyo: tìm tòi mô hính lý tưởng về phi tập trung hóa ở Nhật” (Tạp chí International Review of Administrative Sciences, số 64 (1998), tr. Smith, Tiếng nói địa phương, Chủ đề quốc gia: Dấu ấn của địa phưong trong hoạch định chính sách của Nhật (tập 13 hợp công trình nghiên cứu Nhật của đại học Michigan. No 31 ((Ann Arbor: Trung tâm nghiên cứu Nhật, Đại học Michigan, 2000) [133]; Yasuo Miyakawa, “Nhật Bản: hướng tới Nhóm siêu đô thị tầm thế giới và quan hệ quốc tế đa hình thái” (Ekiatics 340, No. 48-75) [136]; Yousuke Isozaki, Chính quyền địa phương ở Nhật (Tokyo,NXB Local Autonomy College, 1997) [137]; Junshichiro Yonehara, “Quan hệ về tài chính giữa chính quyền Trung ương và chính quyền địa phương”, (in trong Khu vực hành chính công Nhật Bản: Chính quyền được cấp ngân sách ra sao (Japan’s Public Sector: How the Government is Financed, Tokyo, NXB University of Tokyo Press, 1993) [139]… - Nghiên cứu CQĐT dưới góc độ giải quyết các vấn đề đô thị Cùng với tổ chức chính quyền đô thị, giải quyết các vấn đề xã hội đô thị là mối quan tâm lớn trong nhiều nghiên cứu.

Điển hình có thể kể đến nhà xã hội học đô thị thuộc Đại học Chicago Louis Wirth, trong các nghiên cứu của mình (Wirth, Louis, Đô thị hóa như một cách sống, in trong Các tiểu luận kinh điển về văn hóa của các thành phố, Richard Sennett biên soạn, 143 - 64. Prentice- Hall) [140] ông đã phác họa một khuôn khổ có tính phân tích về đô thị học dưới góc độ xã hội học như: quy mô dân số đông, mật độ dân số cao và cấp độ cao của tính đa dạng của các sắc tộc, tôn giáo. Đối với Wirth, sự cùng chung sống trong cùng không gian đô thị với sự đa dạng về kết cấu xã hội là lợi thế nhưng cũng là thách thức trong quản lý xã hội. Wirth đã chỉ ra, đầu thế kỷ 21, đô thị rõ ràng đã trở thành một biểu thị hiển hiện cho tinh hoa, đây là nơi thu hút, tập trung các thành phần ưu tú trong xã hội, tạo ra động lực dẫn dắt, do đó, trong các chính sách phát triển đô thị cũng cần phải chú ý đến sự phân tầng xã hội giữa nông thôn và đô thị.

Quá trình đô thị hóa ngày một mở rộng quy mô đang tạo ra một bức tranh đa dạng của đô thị, mà thay vì chỉ kết nối đơn giản bên trong các nút, hay đơn thuần hạn chế trong ranh giới các vùng, nó đang đan kết một cách đều đặn và ngày một dày đặc hơn dọc xuyên qua khắp hang cùng ngõ hẻm trên thế giới. Một hình dạng 14 như thế không thể nắm bắt được thích đáng nhờ vào những quan niệm truyền thống về tính thành thị (cityness), về tính thủ đô (metropolitanism), hoặc về tính chất kép thành thị - nông thôn, những gì trước đây gợi một sự chia tách mạch lạc theo khu vực của các cách định cư [140]. Trong nghiên cứu Innovation Managemnt in Local Gorernment: An Emprical Anylysis of Suburban Municipalities các tác giả Kimberly L. Wood and Gerald T.

Gabris [124] đã chỉ ra những thách thức của thành phố Chicago cần vượt qua trên cả phương diện nhân sự và cung ứng dịch vụ công. Mô hình tổ chức chính quyền đô thị là cần thiết để tăng cường năng lực quản trị đô thị, việc thiết lập mô hình phù hợp sẽ góp phần giải quyết các các vấn đề đô thị. Tuy nhiên, đây là vấn đề nan giải, các tác giả đã đưa ra yêu cầu phân cấp mạnh mẽ cho các tổ chức xã hội dân sự và doanh nghiệp trong cung ứng dịch vụ công của đô thị. Nhóm tác giả khẳng định, nếu không có sự phân cấp, ủy quyền thì sẽ vượt quá khả năng đáp ứng của chính quyền độ thị trên cả phương diện nhân sự và nguồn lực.

- Nghiên cứu CQĐT góc độ mô hình, cách thức tổ chức chính quyền Trong nghiên cứu "Forms and Structure of Municipal Government in the United States" tác giả Barnes, William R. (1991) [116] đã chỉ ra các mô hình tổ chức chính quyền đô thị. Qua khảo sát ở Mỹ, tác giả đã chỉ ra những mô hình chủ yếu như: Mô hình Giám đốc - hội đồng: Đặc điểm của mô hình này là: (1). Hội đồng thành phố giám sát hành chính tổng thể, hoạch định chính sách, lập ngân sách; (2).

Hội đồng bổ nhiệm một người quản lý thành phố chuyên nghiệp để thực hiện các hoạt động hành chính hằng ngày; (3).