Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài và tổng quan về Trường Đại học Công nghệ Sài Gòn. Chương 2: Thực trạng văn hoá giao tiếp của sinh viên Trường Đại học Công Nghệ Sài Gòn. Chương 3: Các giải pháp xây dựng văn hoá giao tiếp cho sinh viên Trường Đại học Công Nghệ Sài Gòn. `10 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI VÀ TỔNG QUAN VỀ TRƢỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ SÀI GÕN 1.1 Một số khái niệm liên quan Khái niệm văn hóa Dưới nhiều góc độ khác nhau, các nhà nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như: Ngôn ngữ học, dân tộc học, xã hội học, văn hóa học, khảo cổ học.
đã đi sâu và tìm hiểu về văn hóa. Tuy có nhiều quan niệm khác nhau, song tất cả các định nghĩa về văn hóa đều có những điểm đồng nhất khi cho rằng: Văn hóa là sản phẩm do con người tạo ra, làm nên sự khác biệt giữa con người và con vật, đưa con người ra khỏi thế giới động vật. Có thể điểm qua một số quan điểm tiêu biểu về văn hóa sau: Tổ chức UNESCO cho rằng: Văn hóa phải được xem như một tập hợp những nét khác biệt, về vật chất và tinh thần, về trí tuệ và cảm xúc, làm rõ nét một xã hội, hay một nhóm xã hội;… ngoài nghệ thuật và thơ văn, văn hóa bao hàm phong cách sống, cách chung sống, hệ thống các giá trị, truyền thống và tín ngưỡng.37] Theo Hồ Chí Minh: Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở, và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.
Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn.431] `11 Trần Ngọc Thêm thì cho rằng: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội”.10] Trong Nghị quyết Trung ương 05 (khóa VIII) của Đảng cộng sản Việt Nam, Đảng ta khẳng định: Văn hóa Việt Nam là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do cộng đồng các dân tộc Việt Nam sáng tạo ra trong quá trình dựng nước và giữ nước, là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa của nhiều nền văn minh thế giới để không ngừng hoàn thiện mình. Văn hóa Việt Nam đã hun đúc nên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử vẻ vang của dân tộc. Khái niệm văn hóa theo nghĩa rộng được nhiều nhà nghiên cứu tán thành là: Văn hóa là hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần do lao động của con người sáng tạo ra, được cộng đồng khẳng định, tích lũy, tạo nên bản sắc riêng của từng tộc người, từng xã hội. Khi xem lại các khái niệm về văn hóa, chúng ta hiểu theo nghĩa nào cũng thấy rằng: Văn hóa bao giờ cũng là một thực thể tồn tại khách quan cùng với lịch sử và hiện hữu trong chính cuộc sống con người.
Văn hóa do con người sáng tạo ra - là sản phẩm của con người. Mặt khác, con người lại là sản phẩm của chính nền văn hóa do chính mình sáng tạo nên. Suy đến cùng, chúng ta có thể hiểu: Văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần, do con người sáng tạo, tích lũy và trao truyền trong quá trình hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội, các giá trị ấy nói lên trình độ phát triển của xã hội loài người. `12 Các giá trị của văn hóa tinh thần và văn hóa vật chất gắn kết chặt chẽ với nhau, không tách rời, biệt lập.
Con người và văn hóa có mối quan hệ tương tác mật thiết với nhau. Con người là chủ thể của văn hóa, với hoạt động sống của mình, sáng tạo ra văn hóa và không ngừng làm cho văn hóa phát triển. Văn hóa làm phát huy những nhu cầu và năng lực tinh thần của con người, tạo ra các chuẩn mực, giá trị; thường xuyên tác động đến con người, thông qua giáo dục và bằng giáo dục, văn hóa điều chỉnh các khuôn mẫu ứng xử của con người trong cuộc sống. Vì vậy, xây dựng một môi trường văn hóa có tính nhân văn cũng chính là góp phần xây dựng và hoàn thiện con người theo hướng chân - thiện - mỹ, tạo nên một xã hội nhân văn và phát triển.
Giao tiếp + Khái niệm Giao tiếp là một phương thức tồn tại cơ bản của con người, do đó, những nghiên cứu về giao tiếp rất đa dạng, phong phú, bao trùm một phạm vi rộng, từ lý luận đến những nghiên cứu thực nghiệm, xuất phát từ nhiều quan điểm, quan niệm khác nhau. Theo các nhà ngôn ngữ học như Nguyễn Như Ý thì giao tiếp là “trao đổi, tiếp xúc với nhau” [63, tr. Và theo các tác giả Thùy Linh, Việt Trinh trong cuốn Văn hóa ứng xử & nghệ thuật giao tiếp nơi công sở trong các cơ quan hành chính nhà nước, doanh nghiệp, trường học, bệnh viện, khi tham gia giao thông” thì “giao tiếp là một quá trình thiết lập và thực thi mối quan hệ giữa người và người và trong quá trình đó thì con người sáng tạo lẫn nhau” [34, tr. Như vậy, bất kỳ hoạt động giao tiếp nào cũng là mối quan hệ tương tác qua lại lẫn nhau giữa các chủ thể.
Trong giao tiếp, mỗi người có động cơ riêng, thông qua các phương tiện riêng, con người nhận thức được về nhau, về thế giới xung quanh. Vì vậy, giao tiếp luôn thể hiện bản chất xã hội của mình, và suy cho cùng, động cơ, phương tiện giao tiếp đều do xã hội quy định. Trong đề tài này, chúng tôi đặc biệt quan tâm đến các khái niệm về văn hóa giao tiếp mà được các tác giả Đỗ Ngọc Anh, Đậu Thị Ánh Tuyết phân tích `13 trong “Giáo trình Văn hóa giao tiếp”, xuất bản năm 2014 dưới góc nhìn của nhiều ngành khoa học khác nhau. Theo đó, dưới góc nhìn truyền thống thì “Giao tiếp là sự tiếp xúc giữa con người với con người trong cuộc sống để trao đổi truyền đạt thông tin”.20]; dưới góc nhìn của ngôn ngữ học văn hóa thì giao tiếp là “hoạt động giao lưu, tiếp xúc, trao đổi tình cảm, tư tưởng, thông tin, liên kết hành động.
giữa hai hoặc nhiều người”.20] Hoặc theo góc nhìn của triết học – văn hóa, giao tiếp được hiểu: Là một hoạt động của con người mang tính người nhất, bởi đó là một dạng hoạt động của ý thức nhằm góp phần trao đổi, bảo lưu hoặc phát triển các giá trị văn hóa đã được sáng tạo và tích lũy trong lịch sử, để qua đó, con người có thể thỏa mãn các nhu cầu văn hóa tinh thần của mình (nhận thức, sáng tạo, giao lưu.) là điều kiện thiết yếu cho sự phát triển con người và xã hội trong bất kỳ môi trường hay hoàn cảnh nào.20, 21] Dưới góc nhìn tâm lý học, nhóm tác giả Đỗ Ngọc Anh, Đậu Thị Ánh Tuyết trong công trình của mình cũng cho rằng: Giao tiếp là hoạt động xác lập và vận hành các mối quan hệ giữa người với người trong đời sống xã hội nhằm thỏa mãn những nhu cầu nhất định. Giao tiếp nhằm trao đổi thông tin, xây dựng chiến lược hoạt động phối hợp, tri giác và tìm hiểu người khác”. 21] Như vậy, qua nhiều khái niệm khác nhau thì giao tiếp có đặc điểm: + Là một dạng hoạt động đặc biệt của con người trong xã hội. + Là đối tượng của nhiều ngành khoa học: xã hội học, ngôn ngữ học, tâm lý học xã hội, văn hóa học,.
+ Trong giao tiếp có sự tác động giữa con người với con người. Con người trong giao tiếp giữ vai trò vừa là chủ thể, vừa là khách thể. + Giao tiếp bắt nguồn từ đặc điểm và yêu cầu của quá trình hoạt động của con người, nó là nhu cầu của con người trong đời sống xã hội. 21] `14 + Các yếu tố cấu thành hoạt động giao tiếp Theo các tác giả Đỗ Ngọc Anh, Đậu Thị Ánh Tuyết trong cuốn Giáo trình Văn hóa giao tiếp thì trong bất kỳ hoạt động giao tiếp nào cũng có các yếu tố cấu thành cơ bản sau: + Người giao tiếp: là người tham gia vào quá trình giao tiếp, tạo nên quá trình giao tiếp.
Họ vừa là chủ thể, đồng thời vừa là khách thể của quá trình giao tiếp. + Hoàn cảnh giao tiếp: chính là yếu tố quy định cho tính chất hay đặc trưng của hoạt động giao tiếp, chi phối trực tiếp đến việc sử dụng phương tiện giao tiếp của các đối tượng. Hoàn cảnh giao tiếp gắn liền với không gian và thời gian cụ thể, nhưng bao giờ cũng thể hiện sự chi phối của các yếu tố khách quan: số lượng người tham gia giao tiếp, các phương tiện truyền tải thông tin, các loại nhiễu. + Sự truyền tin: là nội dung thông tin mà các chủ thể giao tiếp muốn truyền đạt bằng phương tiện giao tiếp.
+ Sự phản hồi: là nội dung thông tin mà các khách thể giao tiếp muốn phản hồi bằng các phương tiện giao tiếp. 21] Các yếu tố cấu thành hoạt động giao tiếp được mô hình hóa như sau: Truyền tin Người phát A Người phát B (chủ thể giao tiếp, Hoàn cảnh giao tiếp (chủ thể giao tiếp, khách thể giao tiếp) khách thể giao tiếp) Phản hồi Nguồn: 1, tr. 26 `15 Văn hóa giao tiếp, văn hóa giao tiếp trong nhà trường + Văn hóa giao tiếp Giao tiếp là sản phẩm đậm chất xã hội của con người. Vì vậy, giao tiếp luôn gắn liền với những giá trị văn hóa của mỗi cộng đồng nhất định.
Đó chính là cơ sở quan trọng để hình thành “văn hóa giao tiếp”. Đây là thuật ngữ có thể phân tích, bình luận từ nhiều góc độ khoa học khác nhau. Theo tác giả Nguyễn Văn Đồng trong cuốn “Tâm ký học giao tiếp”, do Nxb Chính trị - Hành chính xuất bản năm 2009 thì xét từ góc độ tâm lý học, văn hóa giao tiếp “là tổng thể nói chung những chuẩn mực về ứng xử và cách nói năng được cộng đồng dân cư xây dựng trong tiến trình lịch sử” [13, tr.