Luận Văn Về Tín Ngưỡng Của Người Hoa Triều Châu Tại Vĩnh Long: Truyền Thống Và Sự Biến Đổi

Luận văn khám phá tín ngưỡng của người Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long, từ truyền thống đến biến đổi, giúp hiểu sâu văn hóa cộng đồng này.

• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Tín Ngưỡng Người Hoa Triều Châu Ở Vĩnh Long: Truyền Thống Và Biến Đổi
• Loại tài liệu: luận văn
• Địa điểm: Vĩnh Long

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ NGƯỜI HOA TRIỀU CHÂU
• 2. TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI TÍN NGƯỠNG TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI HOA TRIỀU CHÂU Ở VĨNH LONG
• 3. TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI TÍN NGƯỠNG TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA TRIỀU CHÂU Ở VĨNH LONG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và cơ sở lý luận

Luận văn tập trung nghiên cứu tín ngưỡng của người Hoa Triều Châu tại Vĩnh Long, một tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long. Tín ngưỡng này không chỉ là một phần quan trọng trong đời sống tinh thần mà còn phản ánh sự biến đổi văn hóa qua thời gian. Người Hoa Triều Châu đã di cư đến Việt Nam từ nhiều thế kỷ trước, mang theo những truyền thống văn hóa và tín ngưỡng độc đáo. Luận văn nhấn mạnh sự cần thiết của việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa này trong bối cảnh hiện đại.

1.1. Lý do chọn đề tài

Vĩnh Long là một tỉnh có cơ cấu đa dân tộc, trong đó người Hoa chiếm một phần đáng kể. Người Hoa Triều Châu chiếm 80% dân số người Hoa tại đây. Tín ngưỡng của họ đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa và tinh thần của cộng đồng. Nghiên cứu này nhằm làm rõ sự biến đổi của tín ngưỡng truyền thống trong bối cảnh hiện đại, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn.

1.2. Mục đích nghiên cứu

Luận văn mong muốn giới thiệu sắc thái tộc người thông qua những tín ngưỡng truyền thống trong gia đình và cộng đồng của người Hoa Triều Châu tại Vĩnh Long. Nghiên cứu cũng nhằm nhận diện xu hướng và nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi của tín ngưỡng truyền thống, từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách bảo tồn văn hóa.

II. Tổng quan về người Hoa Triều Châu và tín ngưỡng

Người Hoa Triều Châu là một trong năm nhóm ngôn ngữ địa phương của người Hoa tại Việt Nam. Họ di cư từ vùng Triều Châu, Quảng Đông, Trung Quốc, và đã định cư tại nhiều tỉnh thành ở Nam Bộ, trong đó có Vĩnh Long. Tín ngưỡng của họ bao gồm nhiều hình thức thờ cúng, từ thờ tổ tiên đến thờ các vị thần bảo hộ. Những tín ngưỡng này không chỉ phản ánh đời sống tâm linh mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

2.1. Khái quát về người Hoa Triều Châu

Người Hoa Triều Châu đã di cư đến Việt Nam qua nhiều đợt, mang theo những truyền thống văn hóa và tín ngưỡng độc đáo. Họ thường có hai tên gọi: một là theo quy định chung của cộng đồng người Hoa, hai là theo nhóm ngôn ngữ địa phương. Tại Vĩnh Long, họ đã hòa nhập và phát triển cùng các dân tộc khác, tạo nên một cộng đồng đa văn hóa.

2.2. Tổng quan về tín ngưỡng

Tín ngưỡng của người Hoa Triều Châu tại Vĩnh Long bao gồm nhiều hình thức thờ cúng, từ thờ tổ tiên trong gia đình đến thờ các vị thần bảo hộ cộng đồng. Những tín ngưỡng này không chỉ phản ánh đời sống tâm linh mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp cộng đồng giữ vững bản sắc văn hóa.

III. Truyền thống và biến đổi tín ngưỡng

Tín ngưỡng của người Hoa Triều Châu tại Vĩnh Long đã trải qua nhiều biến đổi theo thời gian, đặc biệt là từ sau năm 1986 khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới. Sự biến đổi này thể hiện rõ nét trong các hình thức thờ cúng và nghi lễ, từ gia đình đến cộng đồng. Mặc dù vậy, nhiều giá trị truyền thống vẫn được bảo tồn và phát huy, tạo nên sự kết hợp hài hòa giữa cũ và mới.

3.1. Tín ngưỡng trong gia đình

Tín ngưỡng trong gia đình của người Hoa Triều Châu tại Vĩnh Long bao gồm thờ tổ tiên và các vị thần bảo mệnh. Những nghi lễ này không chỉ thể hiện lòng thành kính với tổ tiên mà còn là cách để gắn kết các thành viên trong gia đình. Tuy nhiên, sự biến đổi trong đời sống hiện đại đã làm thay đổi một số nghi lễ, nhưng cốt lõi vẫn được giữ nguyên.

3.2. Tín ngưỡng trong cộng đồng

Tín ngưỡng trong cộng đồng của người Hoa Triều Châu tại Vĩnh Long bao gồm thờ các vị thần cộng đồng và các nghi lễ liên quan đến hoạt động mưu sinh. Những tín ngưỡng này không chỉ phản ánh đời sống tâm linh mà còn là cách để gắn kết cộng đồng. Sự biến đổi trong xã hội hiện đại đã làm thay đổi một số nghi lễ, nhưng giá trị cốt lõi vẫn được bảo tồn.

IV. Phương pháp nghiên cứu và ý nghĩa

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu như phân tích tài liệu và quan sát tham dự để làm rõ sự biến đổi của tín ngưỡng truyền thống của người Hoa Triều Châu tại Vĩnh Long. Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại giá trị thực tiễn, góp phần vào việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của cộng đồng người Hoa trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu và quan sát tham dự để thu thập và phân tích dữ liệu. Các tài liệu được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các công trình nghiên cứu trước đây và tài liệu địa phương. Quan sát tham dự được thực hiện tại các hội quán và miếu thờ tiêu biểu của người Hoa Triều Châu tại Vĩnh Long.

4.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu này không chỉ góp phần làm rõ sự biến đổi của tín ngưỡng truyền thống mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách bảo tồn văn hóa. Đồng thời, nghiên cứu cũng mang lại giá trị thực tiễn, giúp cộng đồng người Hoa Triều Châu tại Vĩnh Long giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Vĩnh Long, nằm ở trung tâm đồng bằng sông Cửu Long, là nơi sinh sống của cộng đồng người Hoa Triều Châu với dân số khoảng 5.689 người tính đến năm 2015, chiếm 80% trong tổng số người Hoa tại địa phương. Người Hoa Triều Châu tại đây có lịch sử di cư lâu đời, gắn bó mật thiết với vùng đất và các dân tộc khác như Kinh và Khmer. Tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng này không chỉ là biểu hiện văn hóa tâm linh mà còn là nền tảng tinh thần giúp họ duy trì bản sắc và phát triển kinh tế xã hội trong bối cảnh đổi mới và hội nhập hiện nay.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm giới thiệu hệ thống tín ngưỡng truyền thống trong gia đình và cộng đồng người Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long, đồng thời nhận diện xu hướng biến đổi và các yếu tố tác động từ năm 1975 đến nay. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba địa điểm có cộng đồng người Hoa tập trung đông gồm Thành phố Vĩnh Long, huyện Trà Ôn và thị xã Bình Minh. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp luận cứ khoa học cho công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Hoa trong giai đoạn phát triển mới, góp phần nâng cao đời sống tinh thần và sự hòa nhập văn hóa đa dân tộc tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: thuyết đặc thù lịch sử và thuyết diễn giải – tái diễn giải văn hóa gắn với ngữ cảnh. Thuyết đặc thù lịch sử nhấn mạnh rằng văn hóa, trong đó có tín ngưỡng, phải được nghiên cứu trong bối cảnh lịch sử – xã hội cụ thể, phản ánh sự tương tác giữa truyền thống và môi trường sống hiện tại. Thuyết diễn giải của Robert P. Weller bổ sung quan điểm rằng văn hóa không phải là hệ thống giá trị cố định mà là quá trình diễn giải và tái diễn giải liên tục trong thực tiễn, cho phép nhận diện sự biến đổi và đa dạng trong cách thức thực hành tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm: tín ngưỡng (niềm tin vào cái thiêng liêng, siêu nhiên gắn với lễ nghi truyền thống), văn hóa tín ngưỡng (biểu hiện văn hóa phi vật thể phản ánh đời sống tâm linh và xã hội), và biến đổi văn hóa (quá trình thay đổi các thực hành văn hóa do tác động nội tại và ngoại tại như đô thị hóa, công nghiệp hóa).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp: nghiên cứu tài liệu, quan sát tham dự, phỏng vấn sâu và phỏng vấn hồi cố. Cỡ mẫu gồm 18 người phỏng vấn có chủ đích tại các hội quán, miếu tiêu biểu và 9 người lớn tuổi phỏng vấn hồi cố về tín ngưỡng truyền thống, cùng 30 người tham quan miếu, hội quán được chọn mẫu ngẫu nhiên để khảo sát vai trò tín ngưỡng trong cộng đồng. Nguồn dữ liệu bao gồm tài liệu công bố, tư liệu địa phương, và dữ liệu thu thập thực địa tại 6 miếu, hội quán tiêu biểu ở Thành phố Vĩnh Long, thị xã Bình Minh và huyện Trà Ôn.

Phân tích dữ liệu dựa trên so sánh thực tiễn với lý thuyết, nhận diện các biến đổi tín ngưỡng trong gia đình và cộng đồng, đồng thời đánh giá tác động của các yếu tố kinh tế – xã hội và giao lưu văn hóa đa dân tộc. Timeline nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 1975 đến nay, đặc biệt chú trọng các biến đổi sau thời kỳ đổi mới 1986 và sự phát triển đô thị hóa tại Vĩnh Long.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hệ thống tín ngưỡng truyền thống trong gia đình người Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long vẫn được duy trì mạnh mẽ, đặc biệt là tín ngưỡng thờ tổ tiên. Bàn thờ tổ tiên được đặt trang trọng trong nhà, thường ở gian giữa, với bài vị ghi rõ tên tuổi và ngày mất của tổ tiên. Khoảng 95% gia đình khảo sát vẫn giữ nghi lễ cúng giỗ tổ tiên hàng năm, thể hiện sự gắn bó chặt chẽ với truyền thống phụ hệ.

2. Tín ngưỡng thờ tổ tiên trong dòng họ có xu hướng phục hồi và củng cố, với các từ đường được duy trì tại nhà người có uy tín trong dòng họ như họ Châu, Lý, Huỳnh, Lâm. Các lễ giỗ tổ họ thu hút đông đủ con cháu từ nhiều nơi về tham dự, đồng thời là dịp tổ chức lễ khuyến học và bàn việc phát triển kinh tế. Tỷ lệ tổ chức giỗ họ tập trung tăng khoảng 30% so với thập niên trước.

3. Tín ngưỡng thờ thần bảo mệnh gia đình phổ biến với các vị thần như Quan Công (độ mạng nam giới) và Thiên Hậu Thánh Mẫu (độ mạng nữ giới). Khoảng 85% gia đình có bàn thờ thần bảo mệnh, thể hiện nhu cầu bảo vệ cá nhân khỏi rủi ro và cầu bình an trong cuộc sống. Các nghi lễ cúng bái thần bảo mệnh được tổ chức định kỳ, đặc biệt trong các dịp lễ tết.

4. Biến đổi tín ngưỡng thể hiện rõ qua sự thay đổi hình thức và mức độ thực hành, như việc cúng giỗ chuyển từ hình thức tập trung thành giỗ cá thể, bàn thờ tổ tiên được đặt linh hoạt theo kiến trúc nhà hiện đại, và một số gia đình coi lễ giỗ như dịp để thể hiện địa vị xã hội hoặc thu lợi nhuận. Khoảng 40% gia đình khảo sát có biểu hiện này, phản ánh tác động của kinh tế thị trường và đô thị hóa.

Thảo luận kết quả

Sự duy trì tín ngưỡng thờ tổ tiên trong gia đình và dòng họ cho thấy vai trò cốt lõi của tín ngưỡng trong việc kết nối các thế hệ, củng cố đạo hiếu và bản sắc văn hóa người Hoa Triều Châu. Việc phục hồi các sinh hoạt dòng họ như giỗ tổ, ghi chép gia phả phản ánh ý thức bảo tồn truyền thống trong bối cảnh xã hội hiện đại.

Tuy nhiên, biến đổi trong hình thức thực hành tín ngưỡng, như chuyển dịch từ giỗ tập trung sang giỗ cá thể, đặt bàn thờ linh hoạt, và sự thương mại hóa nghi lễ, phản ánh tác động của đô thị hóa, công nghiệp hóa và hội nhập văn hóa đa dân tộc. Những thay đổi này cũng phù hợp với các nghiên cứu về biến đổi văn hóa trong xã hội hiện đại, khi truyền thống được diễn giải lại trong bối cảnh mới.

So sánh với các nghiên cứu về người Hoa ở các địa phương khác như Thành phố Hồ Chí Minh hay Đồng Nai, tín ngưỡng người Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long có sự tương đồng về cấu trúc tín ngưỡng đa thần, phụ hệ và trọng thế tục, nhưng có sắc thái riêng biệt do đặc điểm địa phương và mức độ giao lưu văn hóa với các dân tộc lân cận.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỉ lệ gia đình giữ tín ngưỡng thờ tổ tiên, biểu đồ so sánh mức độ tổ chức giỗ họ qua các năm, và bảng phân loại các loại hình tín ngưỡng trong gia đình và cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa tín ngưỡng truyền thống nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng người Hoa Triều Châu về vai trò của tín ngưỡng trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc. Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Long; thời gian: 1-2 năm.

2. Hỗ trợ kinh phí và kỹ thuật bảo tồn, tu bổ các từ đường, hội quán, miếu thờ truyền thống để duy trì không gian tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, các tổ chức cộng đồng người Hoa; thời gian: 3 năm.

3. Khuyến khích tổ chức các lễ hội, giỗ họ tập trung có quy mô phù hợp, kết hợp với các hoạt động văn hóa – du lịch nhằm tạo điều kiện giao lưu văn hóa, phát huy giá trị tín ngưỡng truyền thống. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý di tích, Hội người Hoa; thời gian: hàng năm.

4. Xây dựng chính sách hỗ trợ nghiên cứu, lưu trữ gia phả, tư liệu tín ngưỡng và văn hóa dân tộc Hoa để bảo tồn tri thức truyền thống và phục vụ công tác quản lý văn hóa. Chủ thể thực hiện: Viện nghiên cứu văn hóa, các trường đại học; thời gian: 2-3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý văn hóa và tôn giáo địa phương: Sử dụng luận cứ khoa học để xây dựng chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa tín ngưỡng người Hoa, góp phần phát triển văn hóa đa dân tộc.

2. Các nhà nghiên cứu văn hóa, xã hội học và nhân học: Tham khảo dữ liệu thực địa và phân tích về biến đổi tín ngưỡng trong cộng đồng thiểu số, phục vụ nghiên cứu chuyên sâu.

3. Cộng đồng người Hoa Triều Châu và các tổ chức cộng đồng: Hiểu rõ giá trị truyền thống và xu hướng biến đổi để có kế hoạch gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa.

4. Người làm công tác giáo dục và truyền thông: Áp dụng nội dung nghiên cứu để xây dựng chương trình giáo dục văn hóa dân tộc, nâng cao nhận thức về tín ngưỡng truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Tín ngưỡng truyền thống của người Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long gồm những loại hình nào?
   Tín ngưỡng chủ yếu gồm thờ tổ tiên trong gia đình và dòng họ, thờ các vị thần bảo mệnh như Quan Công, Thiên Hậu Thánh Mẫu, cùng các tín ngưỡng gắn với cộng đồng như thờ thần bảo hộ, cô hồn trong bang hội.

2. Tại sao tín ngưỡng thờ tổ tiên lại giữ vị trí trung tâm trong đời sống người Hoa Triều Châu?
   Bởi tín ngưỡng này kết nối các thế hệ, củng cố đạo hiếu và bản sắc gia đình, tạo sự gắn bó trong cộng đồng, đồng thời là niềm tin mang lại bình an và phù hộ trong cuộc sống.

3. Những yếu tố nào đã tác động đến sự biến đổi tín ngưỡng của người Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long?
   Đô thị hóa, công nghiệp hóa, kinh tế thị trường, giao lưu văn hóa đa dân tộc và sự thay đổi cấu trúc gia đình – dòng họ là những yếu tố chính làm thay đổi hình thức và mức độ thực hành tín ngưỡng.

4. Làm thế nào để bảo tồn tín ngưỡng truyền thống trong bối cảnh hiện đại?
   Cần có sự phối hợp giữa chính quyền, cộng đồng và các nhà nghiên cứu trong việc tuyên truyền, hỗ trợ bảo tồn di tích, tổ chức lễ hội truyền thống và lưu trữ tư liệu văn hóa.

5. Vai trò của các hội quán và từ đường trong đời sống tín ngưỡng người Hoa Triều Châu là gì?
   Hội quán và từ đường là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, giáo dục và hỗ trợ cộng đồng, đồng thời là nơi giữ gìn ngôn ngữ, phong tục và truyền thống của người Hoa Triều Châu.

Kết luận

• Người Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long duy trì hệ thống tín ngưỡng truyền thống đa dạng, trong đó thờ tổ tiên là trung tâm.
• Tín ngưỡng dòng họ được phục hồi và củng cố, góp phần gắn kết cộng đồng và phát triển kinh tế xã hội.
• Biến đổi tín ngưỡng phản ánh tác động của đô thị hóa, kinh tế thị trường và giao lưu văn hóa đa dân tộc.
• Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học cho công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa người Hoa tại Vĩnh Long.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm duy trì và phát triển tín ngưỡng truyền thống trong bối cảnh hiện đại, hướng tới sự hòa nhập văn hóa bền vững.

Tiếp theo, cần triển khai các chương trình bảo tồn, nghiên cứu sâu hơn về các dạng thức tín ngưỡng và mở rộng khảo sát so sánh với các cộng đồng người Hoa khác trong khu vực. Mời các nhà quản lý, nghiên cứu và cộng đồng cùng đồng hành để bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa đặc sắc này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tín ngƣỡng truyền thống, cụ thể là tín ngƣỡng của ngƣời Hoa Triều Châu trong bối cảnh lịch sử, di dân, định cƣ và phát triển của cộng đồng ngƣời Hoa ở Vĩnh Long trong bối cảnh lịch sử - văn hóa cụ thể ở Tây Nam Bộ từ thời tiền hiện đại cho tới nay. Trong cách tiếp cận này, luận văn tôn trọng tính khách quan của lịch sử, coi đó là sản phẩm tất yếu của các quá trình lịch sử - xã hội ở địa phƣơng. Thứ hai là lý thuyết diễn giải và tái diễn giải văn hóa gắn với ngữ cảnh cụ thể (context-based reinterpretation) của Robert P. Weller1, không phải nền văn hóa, hiện thực văn hóa nào cũng đƣợc định hình sẵn hệ thống các giá trị bất biến để có thể soi chiếu cho mọi cá thể, nhóm cá thể qua các thời đại.

Trƣớc Robert P. Weller, Edward Sapir (1934)2 cũng từng nhận định: “Văn hóa không phải là thứ đ sẵn có mà là cái con người khám phá dần dà qua thực tiễn cuộc sống”3. Weller là ngƣời hoàn thiện dòng lý thuyết này với điểm nhấn là phải sử dụng một phƣơng thức diễn giải văn hóa chủ động (active interpretation) khi nhìn nhận, đánh giá các bình diện thực tiễn của đời sống văn hóa. Ông nói: “Hầu hết các thực hành văn hóa, tuy nhiên, đều không phải là những hệ thống đ được định chế hóa hay l tưởng hóa hoàn chỉnh.

Thay vào đó, nó tồn tại như là một quá trình diễn giải và tái diễn giải thực tế” (Robert P. Nhƣ vậy ý nghĩa của các hiện thực văn hóa chỉ tồn tại trong mối quan hệ với thực tiễn đời sống chứ không phải là những giá trị đƣợc mã hóa sẵn dƣới hào quang của các ký hiệu, biểu tƣợng hay truyền thuyết, thần thoại. Theo dòng lý thuyết này, các nhóm cộng đồng khác nhau rất có thể sẽ có cách diễn giải khác nhau về cùng một hiện tƣợng hay một truyền thống văn hóa; ngay cả cùng một cộng đồng nhƣng ở các thời điểm khác nhau thì kết quả diễn giải cũng có thể rất khác biệt nhau. Ngƣời Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long có thể sẽ khác ngƣời Hoa Triều Châu ở Sóc Trăng, Bạc Liêu hay Cà Mau trong cách nhận thức và tổ chức thực hành tín ngƣỡng, do đó, trong nghiên cứu này 1 Weller, Robert P.

(1987), Unities and Diversities in Chinese Religion. London: Macmillan/Seattle: Univ. of Washington Press [45]. 2 Edward Sapir (1934): “The emergence of the concept of personality in a study of culture”, in Edward Sapir 1949: Culture, Language and personality, Berkeley: University of California Press, tr.

3 Edward Sapir (1934): “The emergence of the concept of personality in a study of culture”, in Edward Sapir 1949: Culture, Language and personality, Berkeley: University of California Press, tr. 4 “Much culture, however, is neither strongly institutionalized nor strongly ideologized. It exists instead as a process of pragmatic interpretation and reinterpretation”. 23 chúng tôi hết sức coi trọng bối cảnh xã hội và những tác động đa chiều của bối cảnh đối với truyền thống tín ngƣỡng của ngƣời Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long.

Tuy vậy, trong khuôn khổ có hạn của tài liệu và phƣơng pháp, chúng tôi chƣa thể tiến hành nghiên cứu so sánh đồng đại giữa hai nhóm Hoa Triều Châu khác nhau ở hai địa phƣơng khác nhau để nhận diện tính chất và xu hƣớng tác động của môi trƣờng sống đến văn hóa. Tổng quan về ngƣời Hoa và tín ngƣỡng của ngƣời Hoa Triều Châu ở Vĩnh Long 1. Khái quát về người Hoa ở Vĩnh Long 1. Đặc điểm về địa lý Ngay từ buổi đầu thành lập Vĩnh Long là một vùng khá rộng lớn đƣợc đặt tên là Châu Định Viễn thuộc Long Hồ dinh.

Tuy nhiên trong quá trình hình thành và phát triển, địa giới hành chính của Vĩnh Long thƣờng xuyên thay đổi và sự thay đổi này đã làm thay đổi vị trí địa lý tƣơng ứng với từng thời kỳ lịch sử. Theo “Gia Định Thành Thông Chí” của Trịnh Hoài Đức, vào năm Kỷ Mùi 1679, trấn thủ Long Môn là Tổng binh Dƣơng Ngạn Địch, phó tƣớng Hoàng Tiến và trấn thủ Cao Lôi Liêm là Tổng binh Trần Thắng Tài (Trần Thƣợng Xuyên), phó tƣớng Trần An Bình đem quân lính và ngƣời nhà hơn 3.000 ngƣời và hơn 50 chiến thuyền đến hai cửa biển Tƣ Dung5, Đà Nẵng ở đất kinh đô, tâu lên nói là bề tôi xuôi dạt ở nhà Minh, vì nƣớc tỏ lòng trung, sức hết thế cùng, phúc nhà Minh đã hết, không chịu làm tôi nhà Đại Thanh, đến phƣơng Nam thực lòng hàng phục, xin làm tôi tớ. Mùa hạ tháng năm năm ấy họ đƣợc Chúa Nguyễn cho vào Nam. Họ chia ra làm hai nhóm, Tổng Binh Dƣơng Ngạn Địch lập Mỹ Tho Đại Phố ở Mỹ Tho, thuộc trấn Định Tƣờng, 5 Tên cửa biển ở Đông Nam huyện Phú Lộc, thừa Thiên Huế (theo chú thích của sách “Định cƣ của ngƣời Hoa trên đất Nam Bộ”.

24 Tổng Binh Trần Thƣợng Xuyên lập xã Thanh Hà và Nông Nại Đại Phố ở Trấn Biên. Họ dựng nên phố chợ, mua bán giao thƣơng với ngƣời Tây Dƣơng, Nhật Bản,. Thuyền buôn tấp nập và phong hóa Trung Quốc đã dần dần thấm thía xanh tốt khắp đất Đông Phố [39, tr. Đó là thuở ban sơ của những ngƣời Minh Hƣơng khi đến miền Nam nƣớc Việt.

Nhƣng đến năm Mậu Thìn 1688, phó tƣớng Long Môn là Huỳnh Tấn làm phản, giết chủ tƣớng của mình rồi đắp lũy, đóng tàu và cầu viện nƣớc ngoài vào giúp đỡ để chống lại Đại Việt. Chúa Nguyễn sai quân đánh dẹp vất vả. Cuối cùng lập kế giết chết Huỳnh Tấn và giao bọn làm phản này cho Tổng Binh Trần Thƣợng Xuyên quản lý. Để tiện việc, Trần Thƣợng Xuyên đã đem quân đến Doanh Châu (nay là thành phố Vĩnh Long) để lập đồn lũy.

Đó là những ngƣời Minh Hƣơng đầu tiên đến vùng đất Vĩnh Long. Vĩnh Long là một tỉnh thuộc trung tâm châu thổ đồng bằng sông Cửu Long, đƣợc xem là một cù lao nổi ở giữa sông Tiền và sông Hậu, với tọa độ địa lý từ 9052’ đến 10019’50” vĩ độ Bắc và từ 104041’25” đến 106017’00” vĩ độ Đông, có vị trí tiếp giáp ranh giới hành chính nhƣ sau: (1) Phía Bắc và Đông Bắc giáp tỉnh Tiền Giang và Bến Tre; (2) Phía Đông và Đông Nam giáp tỉnh Trà Vinh; (3) Phía Tây và Tây Nam giáp tỉnh Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng; (4) Phía Tây Bắc giáp tỉnh Đồng Tháp. Với vị trí nhƣ trên, Vĩnh Long có trục quốc lộ 1A, Quốc lộ 53, Quốc lộ 54, Quốc lộ 80 chạy ngang qua nối liền với các tỉnh nhƣ: Trà Vinh, Đồng Tháp và Quốc lộ 57 nối liền với Bến Tre. Đồng thời cùng với tuyến sông Hậu, sông Tiền, sông Cổ Chiên hợp cùng với trục sông Măng Thít, kết hợp với mạng lƣới sông, rạch khá dày tạo ra lợi thế rất lớn cho tỉnh trong việc kết hợp khai thác mạng lƣới giao thông thủy, bộ giữa Vĩnh Long với các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long nói riêng và quốc tế nói chung [35, tr.

25 Ngoài ra, với vị trí nằm cạnh thành phố Cần Thơ nên tốc độ đô thị hóa của Vĩnh Long sẽ tăng nhanh và thị xã Bình Minh sẽ là nơi trực tiếp chịu sự tác động này. Đồng thời dọc theo các tuyến Quốc lộ 54 (thuộc địa bàn thị xã Bình Minh) và Quốc lộ 1A đang phát triển và hình thành các khu vực sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp. Đặc điểm về dân cƣ Những ngày đầu di cƣ vào Việt Nam, các di dân ngƣời Hoa đã đƣợc gọi là ngƣời Minh Hƣơng (明香) với ý nghĩa là “hƣơng hỏa cho triều đại nhà Minh”. Nhƣng qua quá trình nhập cƣ và sinh sống ở Việt Nam, ngƣời Hoa đã tạo nên những làng Minh Hƣơng (明乡) với ý nghĩa là “làng của những ngƣời hậu duệ từ thời nhà Minh”.

Dƣới thời Chính quyền Ngô Đình Diệm ở Sài Gòn đã ban hành một số Sắc dụ liên quan đến các cƣ dân ngƣời Hoa đã thúc đẩy quá trình Việt hóa và hội nhập của dân tộc này. Theo Dụ số 10 đƣợc ban hành ngày 07/12/1955 quy định: Tất cả trẻ em đƣợc sinh ra từ các cặp vợ chồng ngƣời Hoa – Việt sẽ mang quốc tịch Việt Nam; theo điều 16 của Dụ số 48 đƣợc ban hành ngày 21/8/1956 cũng có quy định: Ngƣời Hoa kiều nào có cha mẹ vốn gốc Trung Hoa sinh tại Việt Nam trƣớc hay sau ngày ban hành Dụ này đều là ngƣời Việt Nam [40, tr. Sau năm 1975, việc thống kê lại dân số ngƣời Hoa đã đƣợc tiến hành và qua đó các khái niệm về ngƣời Hoa đã đƣợc xác định: Có nguồn gốc Hán hay bị Hán hóa; Sống ổn định và thƣờng xuyên ở nƣớc ngoài; đã nhập quốc tịch nƣớc sở tại; ít hoặc nhiều chƣa bị đồng hóa; tự nhận mình là ngƣời Hoa. Đây chính là một quá trình biến đổi tộc ngƣời lần thứ nhất của các cƣ dân Nam Trung Hoa khi nhập cƣ vào Việt Nam.

Hiện nay, tỉnh Vĩnh Long có 19 dân tộc cùng sống cộng cƣ trên địa bàn với 1. Ngƣời Kinh chiếm khoảng 97,3%, các dân tộc khác chiếm khoảng 2,7% dân số toàn tỉnh, trong đó ngƣời Khmer chiếm gần 2,1%, ngƣời Hoa và các dân tộc khác chiếm khoảng 0,6%. Tính đến tháng 3/2015, 26 dân số ngƣời Hoa là 5.689 ngƣời, trong đó ngƣời Hoa Triều Châu chiếm 80% dân số ngƣời Hoa trong tỉnh. Dân số ngƣời Hoa đƣợc phân bố tại thành phố và các huyện nhƣ sau: Thành phố Vĩnh Long là 3.363 ngƣời; thị xã Bình Minh là 1.198 ngƣời; huyện Trà Ôn là 595 ngƣời; huyện Vũng Liêm là 517 ngƣời và huyện Long Hồ là 16 ngƣời [35, tr.

Từ lâu, ngƣời Hoa luôn gắn bó, hòa nhập sinh sống với các dân tộc trong tỉnh. Từ khi thành lập đến nay, dân số tỉnh Vĩnh Long liên tục phát triển không ngừng, hiện nay Vĩnh Long đƣợc xem là một trong những địa phƣơng trù phú và dân cƣ đông đúc vào bật nhất trong khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Với cơ cấu dân cƣ là sự cộng cƣ của 03 dân tộc chiếm đa số là Kinh, Hoa, Khmer đã tạo cho Vĩnh Long những nét đặc trƣng cơ bản khá riêng biệt về kinh tế, xã hội, văn hóa,. Đặc điểm về văn hóa Khó có thể miêu thuật, tổng hợp hết các đặc điểm văn hóa của một cộng đồng ngƣời trong một khoảng thời gian và không gian ngắn ngủi; tuy nhiên, để có thể tạo nền tảng khoa học cơ bản nhất để tìm hiểu sâu hơn về một khía cạnh cụ thể là tín ngƣỡng truyền thống, chúng tôi tạm thời tổng hợp các đặc điểm cơ bản nhất về các mặt kiến trúc (đại diện văn hóa phi vật thể), ẩm thực và trang phục (đại diện văn hóa vật thể).

Phong tục và lễ hội dân gian do tính chất gắn liền với tín ngƣỡng, chúng tôi tập trung phân tích xuyên suốt luận văn.