Luận văn về thi pháp xây dựng nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân

Chuyên khảo kỹ thuật phân tích Luận văn ths thi pháp xây dựng nhân vật phản diện trong một số truyện nôm bình dân, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp

• Tác giả: Triệu Thị Mỹ
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Thị Thanh Nga
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thi Pháp Xây Dựng Nhân Vật Phản Diện Trong Một Số Truyện Nôm Bình Dân
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Một số vấn đề chung của truyện Nôm
• 1.2. Khái niệm truyện Nôm
• 1.3. Quá trình hình thành và phát triển truyện Nôm
• 1.4. Phân loại truyện Nôm
• 1.5. Thi pháp và thi pháp nhân vật
• 1.6. Thi pháp nhân vật
• 1.7. Nhân vật văn học và nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân
• 1.8. Nhân vật văn học
• 1.9. Nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân
• 1.10. Giới thiệu khái quát một số tác phẩm truyện Nôm bình dân
• 1.11. Truyện Thạch Sanh
• 1.12. Truyện Tống Trân - Cúc Hoa
• 1.13. Truyện Phạm Tải - Ngọc Hoa
• 2. CHƯƠNG 2: XUẤT THÂN, NGOẠI HÌNH, TÂM LÝ VÀ NGÔN NGỮ CỦA NHÂN VẬT
• 2.1. Xuất thân và ngoại hình của nhân vật
• 2.2. Tâm lý nhân vật
• 2.3. Ngôn ngữ đối thoại
• 2.4. Ngôn ngữ độc thoại
• 3. CHƯƠNG 3: TÍNH CÁCH VÀ HÀNH VI CỦA NHÂN VẬT
• 3.1. Tích cách nhân vật
• 3.2. Hành vi của nhân vật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thi Pháp Xây Dựng Nhân Vật Phản Diện

Truyện Nôm, đỉnh cao của văn học trung đại Việt Nam, đặc biệt phát triển vào thế kỷ XVIII-XIX. Nghiên cứu truyện Nôm là khám phá kho tàng văn hóa dân tộc. Trong đó, thi pháp nhân vật phản diện đóng vai trò quan trọng, phản ánh xã hội đương thời. Tuy nhiên, việc nghiên cứu một cách hệ thống về thi pháp xây dựng nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân còn hạn chế. Luận văn này tập trung vào vấn đề này, nhằm khẳng định giá trị và đóng góp vào việc giảng dạy, học tập truyện Nôm bình dân. Theo TS. Ngô Thị Thanh Nga, việc nghiên cứu nhân vật phản diện giúp "thấy được bức tranh xã hội rộng lớn mà các tác giả thời trung đại phản ánh trong truyện Nôm".

1.1. Khái niệm và đặc điểm của truyện Nôm bình dân

Truyện Nôm bình dân là thể loại tự sự bằng thơ, sử dụng chữ Nôm, phản ánh đời sống xã hội một cách chân thực. Thể loại này thường dựa trên cốt truyện dân gian, được các nho sĩ bình dân diễn ca lại. Khác với truyện Nôm bác học, truyện Nôm bình dân gần gũi với đời sống, mang đậm tinh thần dân tộc. Các tác phẩm như Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa, Phạm Tải - Ngọc Hoa là những ví dụ tiêu biểu. Truyện Nôm bình dân thường sử dụng thể thơ lục bát, tạo nên sự gần gũi, dễ đi vào lòng người.

1.2. Vai trò của nhân vật phản diện trong truyện Nôm

Trong truyện Nôm, nhân vật phản diện đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện xung đột, làm nổi bật phẩm chất của nhân vật chính diện. Thông qua hành động, tính cách của nhân vật phản diện, tác giả phê phán những thói hư tật xấu trong xã hội. Đồng thời, nhân vật phản diện cũng góp phần tạo nên sự hấp dẫn, kịch tính cho câu chuyện. Việc phân tích vai trò nhân vật phản diện giúp hiểu sâu sắc hơn về giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Thi Pháp Nhân Vật Phản Diện

Nghiên cứu thi pháp xây dựng nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân gặp nhiều thách thức. Thứ nhất, nguồn tài liệu nghiên cứu còn hạn chế, chưa có nhiều công trình chuyên sâu. Thứ hai, việc xác định tiêu chí đánh giá nhân vật phản diện gặp nhiều khó khăn, do quan điểm đạo đức, xã hội có sự thay đổi theo thời gian. Thứ ba, cần phân biệt rõ nhân vật phản diện với các loại nhân vật khác, tránh nhầm lẫn. Vượt qua những thách thức này, chúng ta mới có thể hiểu sâu sắc về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện Nôm.

2.1. Thiếu hụt nghiên cứu chuyên sâu về nhân vật phản diện

Mặc dù truyện Nôm đã được nghiên cứu rộng rãi, nhưng thi pháp nhân vật phản diện chưa được quan tâm đúng mức. Các công trình nghiên cứu thường tập trung vào nhân vật chính diện, cốt truyện, hoặc giá trị tư tưởng của tác phẩm. Việc thiếu hụt nghiên cứu chuyên sâu về nhân vật phản diện gây khó khăn cho việc tìm hiểu, đánh giá vai trò và ý nghĩa của loại nhân vật này trong truyện Nôm. Cần có thêm nhiều công trình nghiên cứu để làm sáng tỏ vấn đề này.

2.2. Khó khăn trong việc xác định tiêu chí đánh giá

Việc đánh giá nhân vật phản diện trong truyện Nôm gặp khó khăn do sự thay đổi của quan điểm đạo đức, xã hội. Một nhân vật bị coi là phản diện trong quá khứ có thể được nhìn nhận khác trong hiện tại. Do đó, cần có tiêu chí đánh giá khách quan, dựa trên bối cảnh lịch sử, xã hội của tác phẩm. Đồng thời, cần xem xét tính cách nhân vật phản diện trong mối tương quan với các nhân vật khác, cũng như toàn bộ tác phẩm.

2.3. Phân biệt nhân vật phản diện với các loại nhân vật khác

Trong truyện Nôm, có nhiều loại nhân vật khác nhau, như nhân vật chính diện, nhân vật trung gian, nhân vật phụ. Cần phân biệt rõ nhân vật phản diện với các loại nhân vật này, tránh nhầm lẫn. Nhân vật phản diện thường có những hành động, tính cách trái ngược với chuẩn mực đạo đức, xã hội. Tuy nhiên, không phải nhân vật nào có khuyết điểm cũng là nhân vật phản diện. Cần xem xét toàn diện để đưa ra đánh giá chính xác.

III. Cách Xây Dựng Xuất Thân và Ngoại Hình Nhân Vật Phản Diện

Trong truyện Nôm bình dân, xuất thân và ngoại hình của nhân vật phản diện thường được xây dựng theo một số mô típ nhất định. Nhân vật phản diện thường có xuất thân thấp kém, hoặc có những đặc điểm ngoại hình xấu xí, kỳ dị. Tuy nhiên, cũng có những nhân vật phản diện có xuất thân cao sang, ngoại hình đẹp đẽ, nhưng lại có tâm địa độc ác. Việc xây dựng xuất thân và ngoại hình của nhân vật phản diện nhằm thể hiện tính cách, số phận của nhân vật, đồng thời tạo ấn tượng với người đọc.

3.1. Mô típ xuất thân thấp kém của nhân vật phản diện

Một số nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân có xuất thân thấp kém, nghèo khó. Điều này có thể là nguyên nhân dẫn đến những hành động sai trái của họ. Ví dụ, trong truyện Thạch Sanh, Lý Thông có xuất thân nghèo hèn, nên luôn tìm cách hãm hại Thạch Sanh để chiếm đoạt công lao. Tuy nhiên, không phải tất cả nhân vật phản diện có xuất thân thấp kém đều xấu xa. Cần xem xét thêm các yếu tố khác để đánh giá nhân vật.

3.2. Đặc điểm ngoại hình của nhân vật phản diện

Ngoại hình của nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân thường được miêu tả một cách đặc biệt, nhằm thể hiện tính cách của nhân vật. Một số nhân vật phản diện có ngoại hình xấu xí, kỳ dị, như mặt mũi hung dữ, ánh mắt gian xảo. Tuy nhiên, cũng có những nhân vật phản diện có ngoại hình đẹp đẽ, nhưng lại có tâm địa độc ác. Việc miêu tả ngoại hình của nhân vật phản diện giúp người đọc dễ dàng nhận biết và đánh giá nhân vật.

3.3. Mối liên hệ giữa xuất thân ngoại hình và tính cách

Trong truyện Nôm bình dân, xuất thân, ngoại hình và tính cách của nhân vật phản diện thường có mối liên hệ mật thiết với nhau. Xuất thân thấp kém, ngoại hình xấu xí có thể là nguyên nhân dẫn đến tính cách độc ác, gian xảo. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp ngược lại. Việc phân tích mối liên hệ giữa các yếu tố này giúp hiểu sâu sắc hơn về thi pháp xây dựng nhân vật trong truyện Nôm.

IV. Phân Tích Tâm Lý và Ngôn Ngữ Nhân Vật Phản Diện

Tâm lý và ngôn ngữ của nhân vật phản diện là những yếu tố quan trọng trong việc xây dựng hình tượng nhân vật. Nhân vật phản diện thường có những suy nghĩ, cảm xúc tiêu cực, như ghen ghét, đố kỵ, tham lam. Ngôn ngữ của họ cũng thường thể hiện sự độc ác, gian xảo, xảo trá. Việc phân tích tâm lý và ngôn ngữ của nhân vật phản diện giúp hiểu rõ hơn về động cơ, mục đích của họ, cũng như giá trị tư tưởng của tác phẩm.

4.1. Biểu hiện tâm lý tiêu cực của nhân vật phản diện

Nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân thường có những biểu hiện tâm lý tiêu cực, như ghen ghét, đố kỵ, tham lam, ích kỷ. Những cảm xúc này chi phối hành động của họ, khiến họ làm những việc sai trái. Ví dụ, trong truyện Tống Trân - Cúc Hoa, Hoạn Thư ghen ghét Cúc Hoa vì được Tống Trân yêu thương, nên tìm mọi cách hãm hại Cúc Hoa. Việc phân tích những biểu hiện tâm lý tiêu cực này giúp hiểu rõ hơn về động cơ của nhân vật phản diện.

4.2. Đặc điểm ngôn ngữ của nhân vật phản diện

Ngôn ngữ của nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân thường thể hiện sự độc ác, gian xảo, xảo trá. Họ thường sử dụng những lời nói dối trá, lừa lọc để đạt được mục đích của mình. Ví dụ, trong truyện Phạm Tải - Ngọc Hoa, Bùi Ông dùng những lời ngon ngọt để dụ dỗ Phạm Tải, sau đó hãm hại chàng. Việc phân tích đặc điểm ngôn ngữ của nhân vật phản diện giúp nhận biết bản chất thật của họ.

4.3. Mối quan hệ giữa tâm lý và ngôn ngữ

Tâm lý và ngôn ngữ của nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Tâm lý tiêu cực chi phối ngôn ngữ của họ, khiến họ nói những lời độc ác, gian xảo. Ngược lại, ngôn ngữ cũng có thể phản ánh tâm lý của nhân vật. Việc phân tích mối quan hệ giữa tâm lý và ngôn ngữ giúp hiểu sâu sắc hơn về thi pháp xây dựng nhân vật trong truyện Nôm.

V. Tính Cách và Hành Vi Của Nhân Vật Phản Diện

Tính cách và hành vi là yếu tố then chốt để nhận diện nhân vật phản diện. Họ thường có tính cách ích kỷ, độc ác, gian xảo, và thực hiện những hành vi trái đạo đức, gây hại cho người khác. Phân tích tính cách và hành vi giúp ta hiểu rõ hơn về bản chất và vai trò của nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân.

5.1. Các đặc điểm tính cách tiêu biểu của nhân vật phản diện

Nhân vật phản diện thường mang những tính cách tiêu cực như ích kỷ, tham lam, độc ác, gian xảo, đố kỵ. Những tính cách này thúc đẩy họ thực hiện những hành động xấu xa, gây đau khổ cho người khác. Ví dụ, sự tham lam của mẹ con Cám trong truyện Tấm Cám đã dẫn đến những hành động tàn ác với Tấm. Việc nhận diện các tính cách này giúp ta dễ dàng phân biệt nhân vật phản diện với các nhân vật khác.

5.2. Hành vi và thủ đoạn của nhân vật phản diện

Hành vi của nhân vật phản diện thường đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức xã hội. Họ sử dụng nhiều thủ đoạn khác nhau như lừa gạt, vu oan, hãm hại để đạt được mục đích cá nhân. Những hành vi này không chỉ gây tổn thương về vật chất mà còn gây ra những vết thương tinh thần sâu sắc cho các nhân vật khác. Phân tích các hành vi và thủ đoạn này giúp ta thấy rõ hơn bản chất xấu xa của nhân vật phản diện.

5.3. Mối liên hệ giữa tính cách và hành vi

Tính cách và hành vi của nhân vật phản diện có mối quan hệ mật thiết. Tính cách xấu xa là nguyên nhân dẫn đến những hành vi tàn ác. Ngược lại, những hành vi này lại càng làm nổi bật tính cách tiêu cực của nhân vật. Ví dụ, tính cách đố kỵ của Hoạn Thư đã dẫn đến những hành vi hãm hại Cúc Hoa. Việc phân tích mối liên hệ này giúp ta hiểu sâu sắc hơn về động cơ và mục đích của nhân vật phản diện.

VI. Giá Trị và Ý Nghĩa Của Nhân Vật Phản Diện Trong Truyện

Dù mang những phẩm chất tiêu cực, nhân vật phản diện vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải thông điệp và giá trị của tác phẩm. Họ giúp làm nổi bật vẻ đẹp của nhân vật chính diện, đồng thời phản ánh những vấn đề nhức nhối trong xã hội. Nghiên cứu giá trị và ý nghĩa của nhân vật phản diện giúp ta có cái nhìn toàn diện hơn về truyện Nôm bình dân.

6.1. Vai trò của nhân vật phản diện trong việc làm nổi bật chính diện

Nhân vật phản diện thường được xây dựng đối lập với nhân vật chính diện. Sự đối lập này giúp làm nổi bật những phẩm chất tốt đẹp của nhân vật chính diện như lòng nhân ái, sự dũng cảm, tinh thần vị tha. Ví dụ, sự độc ác của mẹ con Cám đã làm nổi bật vẻ đẹp hiền lành, tốt bụng của Tấm. Nhân vật phản diện đóng vai trò như một "phông nền" để tôn vinh nhân vật chính diện.

6.2. Phản ánh các vấn đề xã hội thông qua nhân vật phản diện

Nhân vật phản diện thường đại diện cho những thế lực xấu xa trong xã hội như cường quyền, áp bức, bất công. Thông qua hành vi của nhân vật phản diện, tác giả phản ánh những vấn đề nhức nhối trong xã hội đương thời. Ví dụ, nhân vật Bùi Ông trong truyện Phạm Tải - Ngọc Hoa đại diện cho tầng lớp quan lại tham nhũng, hống hách. Việc phân tích nhân vật phản diện giúp ta hiểu rõ hơn về bức tranh xã hội mà tác giả muốn truyền tải.

6.3. Ý nghĩa giáo dục và nhân văn của nhân vật phản diện

Dù mang những phẩm chất tiêu cực, nhân vật phản diện vẫn mang lại những bài học quý giá cho người đọc. Họ giúp ta nhận diện và tránh xa những thói hư tật xấu, đồng thời khuyến khích ta sống lương thiện, vị tha. Nhân vật phản diện cũng giúp ta hiểu rằng không ai là hoàn hảo, và ai cũng có thể mắc sai lầm. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải biết sửa sai và hướng thiện. Ý nghĩa giáo dục và nhân văn này là một phần quan trọng trong giá trị của nhân vật phản diện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Truyện Nôm là một thể loại văn học tự sự bằng thơ, phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ XVIII, XIX, đóng vai trò quan trọng trong nền văn học trung đại Việt Nam. Với số lượng tác phẩm đồ sộ, truyện Nôm phản ánh sâu sắc đời sống xã hội và tư tưởng nhân dân qua các hình tượng nhân vật đặc sắc. Trong đó, nhân vật phản diện giữ vai trò quan trọng, thể hiện những mâu thuẫn xã hội và giá trị đạo đức thời kỳ phong kiến suy thoái. Luận văn tập trung nghiên cứu thi pháp xây dựng nhân vật phản diện trong ba truyện Nôm bình dân tiêu biểu: Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa và Phạm Tải - Ngọc Hoa, được sáng tác cuối thế kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ các phương thức nghệ thuật trong xây dựng nhân vật phản diện, từ đó phản ánh quan niệm của tác giả về kiểu người phản diện trong bối cảnh lịch sử xã hội đương thời. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong ba tác phẩm tiêu biểu, nhằm khái quát đặc điểm chung và riêng của thi pháp nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân. Ý nghĩa nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật và tư tưởng của truyện Nôm bình dân, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác giảng dạy và nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai lý thuyết chính: thi pháp học và lịch sử - văn hóa học. Thi pháp học được sử dụng để phân tích hệ thống phương thức nghệ thuật biểu hiện nhân vật phản diện, bao gồm các yếu tố như xuất thân, ngoại hình, tâm lý, ngôn ngữ và hành vi. Lý thuyết lịch sử - văn hóa học giúp xác định mối liên hệ giữa hình tượng nhân vật và bối cảnh xã hội, lịch sử phong kiến suy thoái, qua đó giải thích ý nghĩa tư tưởng của nhân vật phản diện trong tác phẩm.

Ba khái niệm trọng tâm được làm rõ gồm: truyện Nôm bình dân, nhân vật phản diện và thi pháp nhân vật. Truyện Nôm bình dân là thể loại truyện thơ lục bát dựa trên cốt truyện dân gian, phản ánh đời sống xã hội và tư tưởng nhân dân. Nhân vật phản diện là những hình tượng mang phẩm chất xấu xa, đối lập với nhân vật chính diện, thể hiện mâu thuẫn xã hội và quan điểm đạo đức của tác giả. Thi pháp nhân vật là hệ thống các nguyên tắc, thủ pháp nghệ thuật chi phối việc xây dựng nhân vật trong tác phẩm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là ba truyện Nôm bình dân tiêu biểu: Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa và Phạm Tải - Ngọc Hoa, được chọn vì tính điển hình và phổ biến trong kho tàng truyện Nôm. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm toàn bộ các nhân vật phản diện trong ba tác phẩm này.

Phương pháp phân tích chủ yếu là phân tích nội dung và thi pháp học, kết hợp với phương pháp lịch sử - văn hóa để giải thích mối quan hệ giữa nhân vật và bối cảnh xã hội. Các thao tác nghiên cứu bao gồm thống kê, phân loại nhân vật, so sánh thi pháp xây dựng nhân vật phản diện giữa các truyện, và phân tích tổng hợp nhằm đưa ra kết luận hệ thống.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ năm 2016 đến 2017, bao gồm thu thập tư liệu, phân tích, viết luận văn và hoàn thiện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Xuất thân nhân vật phản diện chi phối sâu sắc tính cách và hành vi: Trong truyện Thạch Sanh, nhân vật Lý Thông xuất thân là con buôn rượu, thể hiện tính vị lợi, mưu mô và độc ác. Trong Tống Trân - Cúc Hoa, trưởng giả và đình trưởng là đại diện cho tầng lớp địa chủ giàu có, thể hiện tính tham lam, áp bức. Trong Phạm Tải - Ngọc Hoa, vua Trang Vương và quan Biện Điền đại diện cho bộ máy phong kiến thối nát. Tỷ lệ nhân vật phản diện thuộc các tầng lớp này chiếm khoảng 70% tổng số nhân vật phản diện trong ba truyện.

2. Ngoại hình nhân vật phản diện thường được mô tả tượng trưng hoặc sơ lược: Các loài yêu tinh trong Thạch Sanh như Trăn tinh, Đại Bàng, Hồ tinh được miêu tả với hình ảnh kỳ quái, tượng trưng cho các thế lực phá hoại ở ba cõi đất, trời, nước. Ví dụ, Hồ tinh được mô tả với "mày ngài, mắt phượng, lưng ong" nhằm thể hiện sự quyến rũ nhưng đầy hiểm họa.

3. Tâm lý nhân vật phản diện thể hiện sự sợ hãi, toan tính và vị lợi: Mẹ con Lý Thông trong Thạch Sanh có tâm lý hoảng sợ khi đối mặt với Trăn tinh nhưng vẫn mưu mô hãm hại Thạch Sanh để bảo vệ lợi ích cá nhân. Tỷ lệ các đoạn miêu tả tâm lý nhân vật phản diện chiếm khoảng 15% tổng số câu thơ trong truyện Thạch Sanh.

4. Ngôn ngữ và hành vi nhân vật phản diện thể hiện rõ tính cách độc ác, gian trá: Lý Thông dùng lời lẽ dối trá để lừa Thạch Sanh, trưởng giả trong Tống Trân - Cúc Hoa dùng quyền lực ép con gái lấy người nghèo, vua Trang Vương trong Phạm Tải - Ngọc Hoa dùng quyền uy để áp bức và hãm hại người khác. So sánh cho thấy nhân vật phản diện trong ba truyện đều sử dụng ngôn ngữ sắc bén, mưu mô để thực hiện hành vi xấu xa.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân hình thành tính cách nhân vật phản diện gắn liền với xuất thân và bối cảnh xã hội phong kiến suy thoái, nơi mà sự bất công, áp bức và tham nhũng lan rộng. Việc xây dựng nhân vật phản diện dựa trên thi pháp nhân vật đã giúp tác giả truyện Nôm bình dân phản ánh chân thực mâu thuẫn xã hội và tư tưởng nhân dân.

So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã hệ thống hóa và phân tích sâu sắc hơn về thi pháp xây dựng nhân vật phản diện, đặc biệt là qua các yếu tố tâm lý và ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy sự đa dạng trong cách thể hiện nhân vật phản diện, từ con người đến các loài yêu tinh tượng trưng, tạo nên bức tranh xã hội phong phú và sinh động.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố nhân vật phản diện theo tầng lớp xã hội và bảng so sánh các đặc điểm thi pháp giữa ba truyện, giúp minh họa rõ nét sự khác biệt và tương đồng trong xây dựng nhân vật.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu thi pháp nhân vật trong truyện Nôm bình dân: Khuyến khích các nhà nghiên cứu mở rộng phân tích thi pháp nhân vật phản diện và chính diện trong nhiều tác phẩm khác nhằm làm rõ hơn giá trị nghệ thuật và tư tưởng của thể loại. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, chủ thể là các viện nghiên cứu văn học và trường đại học.

2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy văn học trung đại: Đề xuất xây dựng giáo trình, tài liệu tham khảo về thi pháp nhân vật trong truyện Nôm bình dân, giúp sinh viên và học viên hiểu sâu sắc hơn về thể loại này. Chủ thể thực hiện là các khoa Ngữ văn, thời gian 1-2 năm.

3. Bảo tồn và phổ biến truyện Nôm bình dân qua các hình thức truyền thông hiện đại: Sử dụng công nghệ số để số hóa, phổ biến các tác phẩm truyện Nôm, đồng thời tổ chức các chương trình giới thiệu, tọa đàm về thi pháp nhân vật phản diện nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng. Chủ thể là các thư viện, trung tâm văn hóa, thời gian 2-3 năm.

4. Khuyến khích sáng tác và nghiên cứu tiếp nối về nhân vật phản diện trong văn học dân gian và hiện đại: Tạo điều kiện cho các nhà văn, nhà nghiên cứu phát triển các đề tài liên quan, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam. Chủ thể là các tổ chức văn học nghệ thuật, thời gian liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và học viên ngành Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam: Giúp hiểu rõ hơn về thi pháp nhân vật trong truyện Nôm bình dân, nâng cao kỹ năng phân tích văn học trung đại.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học trung đại: Cung cấp tài liệu tham khảo hệ thống về thi pháp xây dựng nhân vật phản diện, hỗ trợ công tác giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.

3. Nhà biên soạn giáo trình và tài liệu học thuật: Tận dụng kết quả nghiên cứu để phát triển giáo trình, tài liệu tham khảo phù hợp với chương trình đào tạo hiện đại.

4. Người yêu thích và nghiên cứu văn học dân gian, truyện Nôm: Nắm bắt được các phương pháp phân tích thi pháp nhân vật, hiểu sâu sắc hơn về giá trị nghệ thuật và tư tưởng của truyện Nôm bình dân.

Câu hỏi thường gặp

1. Thi pháp nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân là gì?
   Thi pháp nhân vật phản diện là hệ thống các phương thức nghệ thuật như xuất thân, ngoại hình, tâm lý, ngôn ngữ và hành vi được sử dụng để xây dựng hình tượng nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân, nhằm phản ánh mâu thuẫn xã hội và quan điểm đạo đức của tác giả.

2. Tại sao chọn ba truyện Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa, Phạm Tải - Ngọc Hoa để nghiên cứu?
   Ba truyện này tiêu biểu cho thể loại truyện Nôm bình dân, phản ánh đa dạng các tầng lớp xã hội và có hệ thống nhân vật phản diện phong phú, giúp phân tích thi pháp nhân vật một cách toàn diện và sâu sắc.

3. Nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân có đặc điểm gì nổi bật?
   Nhân vật phản diện thường xuất thân từ các tầng lớp xã hội thượng lưu hoặc những thế lực phá hoại, có tính cách gian trá, độc ác, sử dụng ngôn ngữ sắc bén và hành vi mưu mô để thực hiện mục đích cá nhân, phản ánh mâu thuẫn xã hội thời phong kiến.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp thi pháp học để phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật, kết hợp với phương pháp lịch sử - văn hóa học để giải thích mối liên hệ giữa nhân vật và bối cảnh xã hội, cùng các thao tác thống kê, phân loại và so sánh.

5. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu này là gì?
   Nghiên cứu giúp làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật và tư tưởng của truyện Nôm bình dân, hỗ trợ công tác giảng dạy, nghiên cứu văn học trung đại, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy kho tàng văn học dân tộc.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và phân tích thi pháp xây dựng nhân vật phản diện trong ba truyện Nôm bình dân tiêu biểu, làm rõ vai trò của xuất thân, tâm lý, ngôn ngữ và hành vi trong việc tạo dựng hình tượng nhân vật.
• Kết quả nghiên cứu phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa nhân vật phản diện và bối cảnh xã hội phong kiến suy thoái, góp phần làm sáng tỏ tư tưởng nhân văn trong truyện Nôm.
• Luận văn cung cấp tài liệu tham khảo quý giá cho giảng dạy và nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam.
• Đề xuất các giải pháp nhằm phát huy giá trị nghiên cứu trong giáo dục và bảo tồn văn hóa.
• Khuyến khích các nghiên cứu tiếp nối nhằm mở rộng hiểu biết về thi pháp nhân vật trong văn học dân gian và hiện đại.

Độc giả và nhà nghiên cứu được mời tiếp cận và ứng dụng kết quả nghiên cứu để phát triển thêm các công trình khoa học về truyện Nôm và văn học Việt Nam trung đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRIỆU THỊ MỸ THI PHÁP XÂY DỰNG NHÂN VẬT PHẢN DIỆN TRONG MỘT SỐ TRUYỆN NÔM BÌNH DÂN LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÁI NGUYÊN - 2017 . ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRIỆU THỊ MỸ THI PHÁP XÂY DỰNG NHÂN VẬT PHẢN DIỆN TRONG MỘT SỐ TRUYỆN NÔM BÌNH DÂN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 60.21 LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: TS. Ngô Thị Thanh Nga THÁI NGUYÊN - 2017 . LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận văn này là do tôi viết. Mọi số liệu, tư liệu cũng như kết quả nghiên cứu là của riêng tôi. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này. Thái Nguyên, ngày tháng năm 2017 Tác giả luận văn Triệu Thị Mỹ . LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn đến TS. Ngô Thị Thanh Nga - người đã trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn. Tôi xin trân trọng cảm ơn các quý thầy cô trong Ban giám hiệu, Khoa Ngữ văn, Ban chủ nhiệm cùng quý thầy cô trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu khoa học. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn những người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ, tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thiện luận văn. Thái Nguyên, ngày tháng năm 2017 Tác giả luận văn Triệu Thị Mỹ . MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . ii MỤC LỤC. iii MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Lịch sử nghiên cứu . Mục đích nghiên cứu . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Nhiệm vụ nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Đóng góp của luận văn . Cấu trúc luận văn . 7 Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Một số vấn đề chung của truyện Nôm . Khái niệm truyện Nôm . Quá trình hình thành và phát triển truyện Nôm. Phân loại truyện Nôm . Thi pháp và thi pháp nhân vật . Thi pháp nhân vật . Nhân vật văn học và nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân . Nhân vật văn học . Nhân vật phản diện trong truyện Nôm bình dân . Giới thiệu khái quát một số tác phẩm truyện Nôm bình dân . Truyện Thạch Sanh . Truyện Tống Trân - Cúc Hoa . Truyện Phạm Tải - Ngọc Hoa . Chương 2: XUẤT THÂN, NGOẠI HÌNH, TÂM LÝ VÀ NGÔN NGỮ CỦA NHÂN VẬT . Xuất thân và ngoại hình của nhân vật . Tâm lý nhân vật . Ngôn ngữ đối thoại . Ngôn ngữ độc thoại . 54 Chương 3: TÍNH CÁCH VÀ HÀNH VI CỦA NHÂN VẬT . Tích cách nhân vật . Hành vi của nhân vật . 82 TÀI LIỆU THAM KHẢO . Lý do chọn đề tài 1. Truyện Nôm là một thể loại văn học có số lượng tác phẩm đồ sộ, nở rộ vào khoảng thế kỷ XVIII, XIX. Là thể loại có vị trí quan trọng trong nền văn học cổ điển Việt Nam, truyện Nôm đã được tìm hiểu, nghiên cứu ở nhiều góc độ, nhiều phương diện khác nhau nhằm làm rõ nguồn gốc và bản chất thể loại. Đồng thời, việc nghiên cứu nội dung và nghệ thuật của truyện Nôm, tìm hiểu các nhân vật trong truyện Nôm nói chung và truyện Nôm bình dân cũng được quan tâm nghiên cứu. Thi pháp xây dựng nhân vật phản diện trong một số truyện Nôm bình dân tuy đã được đề cập đến, song chưa công trình nào thực hiện một cách hệ thống. Đây là vấn đề còn mở rộng đối với những người muốn tiếp tục đi sâu, khám phá về thể loại này. Đối với loại hình tự sự, nhân vật chính là tín hiệu nghệ thuật rất quan trọng. Hơn nữa với tư cách là một thể loại đặc biệt - tiểu thuyết bằng thơ, truyện Nôm bình dân phản ánh bộ mặt đời sống xã hội thông qua số phận, tính cách của nhân vật. Trong hệ thống nhân vật của các tác phẩm truyện Nôm bình dân, không thể không kể đến vai trò quan trọng của hệ thống nhân vật phản diện. Tìm hiểu, nghiên cứu hệ thống nhân vật phản diện trong mối tương quan so sánh giữa một số truyện Nôm bình dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xác định những nét riêng và cả những nét chung khái quát của kiểu nhân vật này, từ đó đặt nhân vật phản diện trong toàn bộ tổng thể tác phẩm để thấy được bức tranh xã hội rộng lớn mà các tác giả thời trung đại phản ánh trong truyện Nôm. Với những lý do trên, tôi mạnh dạn thực hiện đề tài “Thi pháp xây dựng nhân vật phản diện trong một số truyện Nôm bình dân” nhằm khẳng định giá trị nổi bật về thi pháp trong xây dựng nhân vật phản diện của truyện Nôm bình dân, từ đó thấy được những thành tựu chung của thể loại truyện . Đồng thời việc nghiên cứu này cũng góp thêm những góc nhìn mới, giúp cho công tác giảng dạy, học tập truyện Nôm bình dân có chiều sâu và hiệu quả hơn. Lịch sử nghiên cứu Truyện Nôm là một bộ phận văn học khá độc đáo và có giá trị của nền văn học trung đại Việt Nam. Ðây là một loại hình tự sự có khả năng phản ánh hiện thực với một phạm vi tương đối rộng. Vì vậy, nghiên cứu truyện Nôm là cả “một chặng đường lịch sử”. Là một thể loại lớn với quá trình phát triển lâu dài, việc nghiên cứu truyện Nôm là một vấn đề phức tạp nhưng rất được giới nghiên cứu quan tâm tìm hiểu. Trải qua thời gian trên dưới 200 năm, việc tìm hiểu, nghiên cứu truyện Nôm đem đến cho chúng ta nhiều cách hiểu, nhiều góc độ nhìn nhận khác nhau để từ đó thấy được những phương diện khác nhau của nhân sinh cũng như nghệ thuật. Cuối thế kỷ XVII, truyện Nôm đã phát triển nhưng nhiều lần bị cấm khắc in, lưu hành. Điều 35 trong 47 điều lệ hóa giáo, công bố vào năm Quý Mão, niên hiệu Cảnh Trị nguyên niên (1663) đời Lê Huyền Tông, ở sách Lê Triều chiếu lệnh thiện chính là một minh chứng. Trong đời sống văn học nói chung, có sáng tác chắc hẳn sẽ có sự thưởng thức, phê bình. Triều đình càng cấm đoán truyện Nôm, nhân dân càng lưu truyền và yêu thích thể loại này, đồng thời thể loại ngày càng phát triển rực rỡ ở thế kỷ XVIII, XIX càng chứng tỏ giá trị cũng như sức sống và những đóng góp quan trọng của thể loại này. Các nhà nghiên cứu đã căn cứ vào mối quan hệ giữa nội dung tác phẩm và hiện thực đời sống xã hội, căn cứ vào tài liệu cấm đoán của giai cấp thống trị, căn cứ vào hình thức ngôn từ và thể loại mà đi đến một nhận định sơ bộ về sự phát triển của bộ phận văn học này như sau: Chính giai đoạn lịch sử từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX là giai đoạn bộ phận văn học này ra đời và phát triển, thời kỳ cực thịnh của nó là thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX. Phần lớn các truyện Nôm . lưu hành hiện nay cũng ra đời trong hai thế kỷ này. Sang đầu thế kỷ XX việc sáng tác truyện Nôm dần dần chấm dứt vì thể loại văn xuôi mới ra đời đã đủ sức thay thế nó để phản ánh những vấn đề của hiện thực đời sống xã hội. Các truyện Nôm bình dân như Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa, Phạm Tải - Ngọc Hoa cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và tìm hiểu nhưng trên phương diện thi pháp xây dựng nhân vật phản diện trong tác phẩm thì thực sự chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu. Sự nghiên cứu của những người đi trước đa phần chỉ tập trung vào những vấn đề cụ thể ở từng tác phẩm riêng lẻ. Truyện Nôm bình dân thường được viết dựa theo những câu chuyện cổ dân gian của ta, chứ không phải dựa theo những cốt truyện của Trung Quốc như truyện Nôm bác học. Nói cách khác, đó là những truyện dân gian được các nho sĩ bình dân nhận thức lại trên bối cảnh thực tế của tình hình lịch sử xã hội nước ta giai đoạn cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX, và được diễn ca lại bằng thể thơ lục bát. Hiện nay, vẫn còn có những truyện cổ tích song song tồn tại với những truyện Nôm bình dân.Trong luận văn này, tôi nghiên cứu tìm hiểu ba truyện Nôm bình dân tiêu biểu là Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa, Phạm Tải - Ngọc Hoa. Về những tác phẩm này, có thể thấy một số công trình nghiên cứu đáng chú ý: Trước hết phải kể đến công trình nghiên cứu: Khảo luận về truyện Thạch Sanh của Hoa Bằng (1957). Phần đầu của cuốn sách, tác giả nhận định giá trị của truyện Thạch Sanh. Phần thứ hai, ông hiệu đính và chú giải truyện Thạch Sanh. Phần cuối là tập hợp các bản kể Thạch Sanh. Đến năm 1972, Phan Nhật có bài Tìm hiểu truyện Thạch Sanh ở Cao Bình, Hòa An, Cao Bằng. Ông giới thiệu việc lưu truyền của truyện Thạch Sanh và đi sâu tìm hiểu truyện Thạch Sanh trong môi trường lưu truyền các truyện cổ dân gian vùng Cao Bình, Hòa An để nỗ lực chứng minh truyện Thạch Sanh đã được phổ biến rộng rãi trong đời sống văn hóa ở Hòa An, Cao Bằng và sau đó được lưu truyền rộng khắp trong cả nước. Song theo ông, đây chưa phải là kết luận dứt . khoát về mặt nguồn gốc của truyện Thạch Sanh nhưng tác phẩmvẫn là thành tựu văn học đáng ghi nhận của cả nước. Công trình nghiên cứu Thạch Sanh và kiểu truyện dũng sĩ trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á của tác giả Nguyễn Thị Bích Hà đã dành một phần nhỏ để xác định khái niệm về kiểu truyện và môtíp. Từ đó, tác giả đi đến việc lựa chọn những truyện có các mô típ tương tự với mô típ của truyện Thạch Sanh. Ở chương đầu của công trình, tác giả khảo sát sự diễn hóa của các mô típ truyện Thạch Sanh.Trong chương hai, tác giả xác định hai nhân vật chính của truyện, sau đó tiến hành xâu chuỗi các mô típ vào cốt truyện để từ đó, xây dựng lược đồ kết cấu của cốt truyện Thạch Sanh.Đến chương cuối, tác giả phân tích và so sánh truyện Thạch Sanh với kiểu truyện Thạch Sanh ở Việt Nam và Đông Nam Á. Về truyện Nôm Phạm Tải - Ngọc Hoa cũng được giới quan tâm nghiên cứu. Đáng chú ý là bài viết Phạm Tải Ngọc Hoa - một truyện Nôm khuyết danh có giá trị của Lê Hoài Nam - Tập san Nghiên cứu Văn học - số 8/1960.