Luận văn: Lỗi sai khi dùng tính từ cảm xúc tiếng Nhật (Lại Thanh Hoa)

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis tính từ chỉ cảm xúc trong tiếng nhật và những lỗi sai sinh viên việt nam học tiếng nhật, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Lại Thanh Hoa
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Ngô Minh Thủy
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Đại Học Ngoại Ngữ
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Nhật Bản
• Đề tài: Tính từ chỉ cảm xúc trong tiếng Nhật và những lỗi sai sinh viên Việt Nam học tiếng Nhật thường mắc khi sử dụng nhóm từ này
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Bối cảnh nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Bố cục luận văn
• 1. Chương 1: Tổng quan về tính từ chỉ cảm xúc trong tiếng Nhật
• 1.1. Các nghiên cứu trước đây về tính từ chỉ cảm xúc trong tiếng Nhật
• 1.2. Phân loại tính từ chỉ cảm xúc trong tiếng Nhật
• 1.2.1. Tính từ tiếng Nhật và các phân loại phụ
• 1.2.2. Sự giao thoa giữa tính từ chỉ cảm xúc và tính từ chỉ thuộc tính
• 1.3. Các vấn đề liên quan đến đặc trưng của tính từ chỉ cảm xúc trong tiếng Nhật
• 1.3.1. Hạn chế về chủ thể
• 1.3.2. Phương pháp biểu đạt cảm xúc của người thứ ba
• 1.3.2.1. Sử dụng 「～がる」
• 1.3.2.2. Sử dụng 「～む」 / 「～する」
• 1.3.2.3. Sử dụng các biểu hiện trích dẫn, suy đoán, truyền ngôn, giải thích
• 1.3.3. Từ đối tượng và trợ từ cách của tính từ chỉ cảm xúc
• 1.3.3.1. Đặc trưng của từ đối tượng
• 1.3.3.2. Trợ từ cách liên quan đến tính từ chỉ cảm xúc
• 1.4. Tóm tắt Chương 1
• 2. Chương 2: Khảo sát việc sử dụng tính từ chỉ cảm xúc của người học tiếng Nhật Việt Nam
• 2.1. Khái quát về khảo sát
• 2.1.1. Mục đích khảo sát
• 2.1.2. Phạm vi nội dung khảo sát
• 2.1.3. Đối tượng khảo sát
• 2.1.4. Phương pháp khảo sát
• 2.2. Kết quả khảo sát và phân tích
• 2.2.1. Phương pháp học từ vựng được người học tiếng Nhật Việt Nam sử dụng
• 2.2.2. Khả năng nắm bắt ý nghĩa của tính từ chỉ cảm xúc
• 2.2.3. Tình trạng sử dụng trợ từ liên quan đến tính từ chỉ cảm xúc
• 2.2.4. Tình trạng sử dụng cách dùng liên quan đến tính từ chỉ cảm xúc
• 3. Chương 3: Đề xuất về giảng dạy từ vựng tính từ chỉ cảm xúc
• 3.1. Giáo dục từ vựng và định hướng giảng dạy tính từ chỉ cảm xúc tiếng Nhật
• 3.2. Phương pháp nâng cao vốn từ vựng và năng lực vận dụng tính từ chỉ cảm xúc
• 3.2.1. Dạng 1 - Hỏi ý nghĩa của từ
• 3.2.2. Dạng 2 - Từ ý nghĩa hỏi từ
• 3.2.3. Dạng 3 - Hỏi ví dụ thích hợp
• 3.2.4. Dạng 4 - Hỏi từ phù hợp ngữ cảnh, nghĩa của câu
• 3.2.5. Dạng 5 - Hỏi trợ từ cách thích hợp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Phiếu điều tra khảo sát
• Phụ lục 2: Phương pháp học từ vựng người học tiếng Nhật Việt Nam đang sử dụng
• Phụ lục 3: Nắm bắt ý nghĩa của tính từ chỉ cảm xúc
• Phụ lục 4: Tình hình sử dụng trợ từ liên quan đến tính từ chỉ cảm xúc
• Phụ lục 5: Tình hình sử dụng cách dùng liên quan đến tính từ chỉ cảm xúc
• Phụ lục 6: Danh sách tham chiếu tính từ chỉ cảm xúc dùng trong khảo sát
• Phụ lục 7: Ví dụ các bài tập luyện tập

Tóm tắt

I. Khám phá luận văn VNU ULIS về tính từ chỉ cảm xúc Nhật

Việc diễn đạt cảm xúc là một trong những khía cạnh phức tạp nhất khi học một ngoại ngữ mới. Trong tiếng Nhật, nhóm tính từ chỉ cảm xúc, hay 感情形容詞 (kanjou keiyoushi), đặt ra nhiều thách thức cho người học, đặc biệt là sinh viên Việt Nam. Một công trình nghiên cứu khoa học tiếng Nhật tiêu biểu về chủ đề này là luận văn thạc sĩ của tác giả Lại Thanh Hoa tại chuyên ngành Ngôn ngữ Nhật ULIS (Đại học Ngoại ngữ - ĐHQGHN) năm 2016. Luận văn này đi sâu vào việc hệ thống hóa lý thuyết, phân loại và phân tích các đặc điểm ngữ nghĩa, ngữ pháp của nhóm từ vựng này. Đồng thời, nghiên cứu thực hiện một khảo sát chi tiết để chỉ ra những lỗi sai sinh viên Việt Nam học tiếng Nhật thường mắc khi sử dụng nhóm từ này. Luận văn không chỉ là một tài liệu tham khảo học thuật giá trị mà còn cung cấp những định hướng quan trọng cho phương pháp giảng dạy tiếng Nhật tại Việt Nam. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng, sự khác biệt trong cấu trúc và logic biểu đạt giữa hai ngôn ngữ là nguyên nhân chính gây ra giao thoa ngôn ngữ Việt - Nhật, dẫn đến các lỗi sai hệ thống. Việc hiểu rõ bản chất của tính từ biểu thị cảm xúc và các quy tắc sử dụng đặc thù của chúng là chìa khóa để nâng cao năng lực giao tiếp, giúp người học diễn đạt tinh tế và tự nhiên hơn. Nội dung bài viết này sẽ phân tích các phát hiện chính từ luận văn, từ việc phân loại các tính từ này đến việc chỉ ra các lỗi sai cụ thể và đề xuất giải pháp khắc phục.

1.1. Tổng quan về tính từ biểu thị cảm xúc trong tiếng Nhật

Theo các nghiên cứu đi trước được trích dẫn trong luận văn, tính từ tiếng Nhật được chia thành hai nhóm lớn: tính từ thuộc tính (属性形容詞) và tính từ chỉ cảm xúc (感情形容詞). Tính từ thuộc tính mô tả các đặc điểm khách quan của sự vật, sự việc (ví dụ: 大きい - to, 赤い - đỏ). Ngược lại, từ vựng chỉ cảm xúc tiếng Nhật diễn tả cảm giác, cảm xúc chủ quan của người nói. Nhóm từ này lại được chia nhỏ hơn thành tính từ chỉ cảm giác (感覚形容詞) như 痛い (đau), 暑い (nóng) và tính từ chỉ tình cảm (感情形容詞) như 嬉しい (vui), 悲しい (buồn). Sự phân loại này dựa trên đối tượng mà tính từ hướng đến. Tính từ cảm giác thường gắn với các danh từ cụ thể, các bộ phận cơ thể, trong khi tính từ tình cảm có đối tượng đa dạng hơn, bao gồm cả sự việc, con người và khái niệm trừu tượng. Việc nắm vững cách phân loại tính từ cảm xúc tiếng Nhật là bước đầu tiên và quan trọng nhất để sử dụng chúng một cách chính xác.

1.2. Những khó khăn khi học tiếng Nhật liên quan đến nhóm từ này

Đối với người học Việt Nam, khó khăn khi học tiếng Nhật liên quan đến nhóm tính từ này xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Thứ nhất, tiếng Nhật có quy tắc giới hạn chủ thể rất chặt chẽ mà tiếng Việt không có. Người học thường có xu hướng dịch trực tiếp từ tiếng Việt, dẫn đến các câu sai ngữ pháp. Thứ hai, hệ thống trợ từ đi kèm với tính từ cảm xúc (chủ yếu là が và に) cũng là một điểm ngữ pháp phức tạp. Sự nhầm lẫn giữa các trợ từ này làm thay đổi ý nghĩa của câu. Thứ ba, nhiều cặp tính từ có nghĩa tương đồng nhưng sắc thái và hoàn cảnh sử dụng lại khác nhau (ví dụ: cách dùng ureshii và tanoshii). Cuối cùng, việc diễn tả cảm xúc của người thứ ba đòi hỏi các cấu trúc ngữ pháp đặc biệt, không thể dùng trực tiếp tính từ nguyên thể. Đây là những rào cản chính mà luận văn ngôn ngữ Nhật này tập trung phân tích và tìm giải pháp.

II. Top lỗi sai tính từ cảm xúc sinh viên Việt Nam hay gặp

Thông qua khảo sát trên 162 sinh viên năm nhất, năm hai và năm ba tại ULIS, luận văn của Lại Thanh Hoa đã chỉ ra một cách có hệ thống những lỗi sai ngữ pháp tiếng Nhật phổ biến nhất khi sinh viên sử dụng tính từ chỉ cảm xúc. Các lỗi này không chỉ đơn thuần là nhầm lẫn từ vựng mà còn phản ánh những vấn đề sâu sắc hơn về tư duy ngôn ngữ và ảnh hưởng của tiếng mẹ đẻ. Một trong những lỗi sai kinh điển là vi phạm quy tắc về giới hạn chủ thể, khi sinh viên dùng trực tiếp các tính từ như 嬉しい (vui) hay 悲しい (buồn) cho ngôi thứ ba ở dạng câu trần thuật. Đây là một lỗi sai cơ bản nhưng lại có tần suất xuất hiện rất cao. Bên cạnh đó, phân tích lỗi của người học cho thấy sự lúng túng trong việc lựa chọn trợ từ đi kèm. Sinh viên thường nhầm lẫn giữa trợ từ が và を, hoặc sử dụng sai trợ từ に trong các cấu trúc diễn tả cảm xúc hướng đến một đối tượng cụ thể. Các lỗi này chứng tỏ người học chưa nắm vững bản chất và chức năng của từng trợ từ trong các ngữ cảnh biểu cảm. Ngoài ra, việc nhầm lẫn giữa các cặp từ gần nghĩa cũng là một lỗi thường gặp khi học tiếng Nhật. Ví dụ, khảo sát cho thấy sinh viên gặp nhiều khó khăn trong việc phân biệt 苦しい (khổ sở về thể chất/tinh thần/kinh tế) và つらい (đau đớn, vất vả về mặt tinh thần).

2.1. Phân tích lỗi sai về giới hạn chủ thể khi sử dụng tính từ

Quy tắc giới hạn chủ thể là một đặc điểm ngữ pháp nổi bật của tính từ chỉ cảm xúc tiếng Nhật. Theo đó, ở câu trần thuật (không phải câu hỏi), các tính từ này chỉ có thể được dùng cho ngôi thứ nhất (người nói). Ví dụ, câu 「私は嬉しい」(Tôi vui) là đúng, nhưng câu 「＊彼は嬉しい」(Anh ấy vui) lại bị coi là sai ngữ pháp. Giao thoa ngôn ngữ Việt - Nhật là nguyên nhân chính của lỗi này, vì trong tiếng Việt, ta có thể tự do nói "Anh ấy vui". Sinh viên Việt Nam thường áp dụng cấu trúc tiếng Việt vào tiếng Nhật, tạo ra những câu thiếu tự nhiên và không chính xác. Để diễn tả cảm xúc của người khác, người Nhật sử dụng các phương pháp gián tiếp, thể hiện sự quan sát hoặc suy đoán thay vì khẳng định trực tiếp. Luận văn đã nhấn mạnh đây là một trong những lỗi sai hệ thống và cần được chú trọng trong quá trình giảng dạy.

2.2. Nhầm lẫn trợ từ và đối tượng của tính từ chỉ cảm xúc

Một lỗi sai phổ biến khác là sử dụng sai trợ từ để chỉ đối tượng của cảm xúc. Về cơ bản, đối tượng gây ra cảm xúc thường đi với trợ từ が, như trong câu 「私は犬が怖い」(Tôi sợ chó). Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng sinh viên thường nhầm lẫn và sử dụng trợ từ を, vốn dùng cho tân ngữ trực tiếp của động từ. Hơn nữa, với các tính từ diễn tả cảm xúc mang tính đối nhân như 「すまない」(thấy có lỗi) hay 「申し訳ない」(xin lỗi), đối tượng mà cảm xúc hướng tới phải dùng trợ từ に, ví dụ 「あなたにすまない」(Tôi thấy có lỗi với bạn). Khảo sát trong luận văn cho thấy sinh viên rất hay nhầm lẫn giữa hai trường hợp này, thường chọn sai trợ từ が thay vì に. Sự nhầm lẫn này xuất phát từ việc chưa hiểu rõ bản chất của ngữ nghĩa học đối chiếu giữa cấu trúc câu tiếng Việt và tiếng Nhật.

III. Hướng dẫn phân loại tính từ chỉ cảm xúc trong tiếng Nhật

Để sử dụng chính xác, việc đầu tiên cần làm là nắm vững cách phân loại tính từ cảm xúc tiếng Nhật. Dựa trên các nghiên cứu tiền bối như của Nishio (1972), luận văn đã hệ thống hóa một cách rõ ràng cách phân chia nhóm từ này. Về cơ bản, tính từ (形容詞) trong tiếng Nhật được chia thành hai nhánh chính: tính từ thuộc tính (thuộc tính cố hữu, khách quan của sự vật) và tính từ chỉ cảm xúc (cảm nhận chủ quan của con người). Trong đó, nhóm tính từ chỉ cảm xúc lại được chia nhỏ hơn thành hai loại: tính từ chỉ cảm giác (感覚形容詞) và tính từ chỉ tình cảm (感情形容詞). Sự phân chia này không chỉ mang tính học thuật mà còn có ý nghĩa thực tiễn rất lớn trong việc học và dạy. Việc nhận biết một tính từ thuộc nhóm nào giúp người học áp dụng đúng các quy tắc ngữ pháp đi kèm, chẳng hạn như quy tắc giới hạn chủ thể hay cách dùng tính từ cho ngôi thứ ba. Hơn nữa, luận văn cũng chỉ ra rằng ranh giới giữa hai nhóm này đôi khi không hoàn toàn rõ ràng. Có những từ vừa có thể được dùng như tính từ thuộc tính, vừa có thể mang nghĩa cảm xúc tùy vào ngữ cảnh, ví dụ như từ 「暑い」(nóng). Điều này đòi hỏi người học phải có sự nhạy bén về ngôn ngữ và chú ý đến bối cảnh giao tiếp.

3.1. Phân biệt tính từ đuôi い và tính từ đuôi な biểu thị cảm xúc

Trong tiếng Nhật, tính từ được chia thành hai loại dựa trên hình thái là tính từ đuôi い (i-keiyoushi) và tính từ đuôi な (na-keiyoushi). Cả hai loại này đều chứa các từ chỉ cảm xúc. Ví dụ, 「嬉しい」(vui), 「悲しい」(buồn) là tính từ đuôi い, trong khi 「心配な」(lo lắng), 「好きな」(thích) là tính từ đuôi な. Về mặt ngữ pháp, chúng có cách chia và kết hợp với các thành phần khác trong câu khác nhau. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, quy tắc giới hạn chủ thể và các cách diễn tả cảm xúc cho ngôi thứ ba được áp dụng cho cả hai loại này. Ví dụ, cả 「彼は寂しい」 và 「彼は心配だ」 đều không tự nhiên khi nói về cảm xúc của người khác một cách trực tiếp. Việc nhận diện và sử dụng thành thạo cả hai nhóm hình thái này là điều kiện cần thiết để diễn đạt sắc thái biểu cảm trong tiếng Nhật một cách phong phú.

3.2. Ranh giới giữa tính từ thuộc tính và tính từ cảm xúc

Luận văn chỉ ra rằng, một số tính từ có thể thuộc cả hai nhóm thuộc tính và cảm xúc tùy thuộc vào ngữ cảnh. Đây là một điểm gây nhiều khó khăn khi học tiếng Nhật. Ví dụ, trong câu 「夏は暑い」(Mùa hè thì nóng), từ 「暑い」 (nóng) mang ý nghĩa thuộc tính, mô tả đặc điểm của mùa hè. Tuy nhiên, khi một người bước từ phòng điều hòa ra ngoài và thốt lên 「あっ、暑い！」(A, nóng quá!), từ 「暑い」 lúc này lại diễn tả cảm giác trực tiếp của người nói, tức là một tính từ biểu thị cảm xúc. Tương tự, từ 「かわいい」(dễ thương) trong câu 「このはがきはデザインがかわいい」(Bưu thiếp này có thiết kế dễ thương) mang tính đánh giá thuộc tính, trong khi trong câu 「あの子、かわいいね！」(Cô bé kia dễ thương ghê!) lại thể hiện cảm xúc, tình cảm của người nói. Hiểu được sự chuyển đổi vai trò này giúp người học linh hoạt hơn trong giao tiếp.

IV. Bí quyết sử dụng tính từ cảm xúc cho ngôi thứ ba chuẩn

Một trong những nội dung trọng tâm của luận văn ngôn ngữ Nhật này là hệ thống hóa các phương pháp diễn tả cảm xúc của ngôi thứ ba một cách chính xác. Do quy tắc giới hạn chủ thể, người nói không thể trực tiếp khẳng định cảm xúc của người khác. Thay vào đó, tiếng Nhật sử dụng các cấu trúc ngữ pháp đặc biệt để thể hiện sự quan sát, phỏng đoán hoặc trích dẫn. Nắm vững những cách diễn đạt này là bí quyết để giao tiếp tự nhiên và tránh được những lỗi sai ngữ pháp tiếng Nhật cơ bản. Phương pháp phổ biến và quan trọng nhất là sử dụng hậu tố 「がる」. Hậu tố này biến tính từ cảm xúc thành một động từ, diễn tả cảm xúc của người khác thông qua hành vi, biểu hiện bên ngoài của họ. Ví dụ, thay vì nói 「＊彼は寂しい」, cách nói đúng là 「彼は寂しがっている」(Anh ấy có vẻ/đang tỏ ra cô đơn). Ngoài ra, còn có các phương pháp khác như sử dụng các mẫu câu suy đoán như 「～そうだ」(có vẻ), 「～ようだ」(hình như), 「～らしい」(nghe nói là), hoặc các hình thức trích dẫn như 「～と言っている」(đang nói là). Mỗi phương pháp mang một sắc thái biểu cảm trong tiếng Nhật khác nhau, từ mức độ chắc chắn cao đến thấp. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp phụ thuộc vào ngữ cảnh và thông tin mà người nói có được.

4.1. Cách dùng cấu trúc がる がっている để miêu tả

Cấu trúc 「～がる」/「～がっている」 là cách cơ bản nhất để miêu tả cảm xúc của người thứ ba. Nó được thêm vào sau gốc của tính từ đuôi い (bỏ い) hoặc gốc của tính từ đuôi な (bỏ な) để tạo thành động từ nhóm I. Ví dụ: 欲しい -> 欲しがる (muốn), 寂しい -> 寂しがる (cô đơn), 残念な -> 残念がる (tiếc nuối). Khi ở dạng 「～がっている」, nó diễn tả một trạng thái cảm xúc đang diễn ra, có thể quan sát được. Ví dụ: 「子供がお菓子を欲しがっている」(Đứa trẻ đang tỏ ra muốn ăn kẹo). Tuy nhiên, cần lưu ý rằng cách dùng tính từ cảm xúc với cấu trúc này mang hàm ý khách quan hóa, miêu tả qua biểu hiện bên ngoài. Do đó, việc sử dụng nó để nói về cảm xúc của người đối diện (ngôi thứ hai), đặc biệt là người trên, có thể bị coi là thất lễ vì mang tính phán xét. Đây là một lưu ý quan trọng về tính lịch sự trong giao tiếp tiếng Nhật.

4.2. Sử dụng suy đoán trích dẫn và các động từ tương đương

Bên cạnh 「がる」, có nhiều cách khác để diễn đạt cảm xúc của người thứ ba. Sử dụng các mẫu câu suy đoán là một phương pháp hiệu quả. 「～そうだ」 thể hiện phỏng đoán dựa trên những gì nhìn thấy (ví dụ: 「彼女は楽しそうだ」- Trông cô ấy có vẻ vui). 「～ようだ」/「～みたいだ」 thể hiện suy đoán dựa trên nhiều căn cứ khác nhau. 「～らしい」 dùng khi truyền đạt lại thông tin nghe được. Một cách khác là sử dụng hình thức trích dẫn, ví dụ: 「彼は『悲しい』と言った」(Anh ấy đã nói là 'buồn'). Ngoài ra, một số tính từ cảm xúc có động từ tương đương, ví dụ như 悲しい (buồn) có động từ 悲しむ (đau buồn). Trong trường hợp này, có thể dùng động từ để miêu tả cảm xúc của người khác, ví dụ: 「彼は友人の死を悲しんでいる」(Anh ấy đang đau buồn trước cái chết của bạn). Việc kết hợp linh hoạt các phương pháp này giúp người học diễn đạt tinh tế hơn.

V. Phân tích kết quả nghiên cứu về lỗi sai của sinh viên

Chương 2 của luận văn trình bày chi tiết về cuộc khảo sát và phân tích lỗi của người học. Đối tượng khảo sát là 162 sinh viên năm 1, 2, 3 khoa Ngôn ngữ và Văn hóa phương Đông, chuyên ngành Ngôn ngữ Nhật ULIS. Phương pháp nghiên cứu bao gồm các câu hỏi trắc nghiệm và tự luận nhằm đánh giá mức độ hiểu nghĩa, khả năng sử dụng trợ từ và các quy tắc ngữ pháp liên quan đến tính từ chỉ cảm xúc. Kết quả cho thấy một bức tranh toàn cảnh về những khó khăn mà sinh viên Việt Nam gặp phải. Tỷ lệ trả lời đúng cho các câu hỏi về ý nghĩa của tính từ dao động trong một khoảng rất rộng, từ trên 90% với các từ quen thuộc như 「寒い」(lạnh), 「楽しい」(vui) đến dưới 60% với các từ có sắc thái phức tạp hơn như 「恐ろしい」(khiếp sợ, kinh khủng), 「つらい」(đau đớn, vất vả), và 「悔しい」(cay cú, tiếc nuối). Điều này cho thấy vốn từ vựng chỉ cảm xúc tiếng Nhật của sinh viên còn hạn chế và thiếu chiều sâu. Đặc biệt, phân tích cho thấy sinh viên thường gặp khó khăn với những tính từ đa nghĩa hoặc những từ có cách dùng đặc biệt trong vai trò phó từ, ví dụ như 「恐ろしく暑い」(nóng kinh khủng). Đây là những phát hiện quan trọng từ một công trình nghiên cứu khoa học tiếng Nhật thực tiễn.

5.1. Tỷ lệ lỗi sai khi phân biệt các cặp tính từ gần nghĩa

Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất từ khảo sát là tỷ lệ lỗi cao khi sinh viên phải phân biệt các cặp từ gần nghĩa. Ví dụ, trong câu hỏi yêu cầu phân biệt 「苦しい」 và 「つらい」, rất nhiều sinh viên đã chọn sai. Luận văn chỉ ra rằng 「苦しい」 thường chỉ sự khổ sở về thể chất (như khó thở) hoặc tình trạng khó khăn nói chung (như kinh tế khó khăn), trong khi 「つらい」 nhấn mạnh hơn đến nỗi đau, sự vất vả về mặt tinh thần. Tương tự, cách dùng ureshii và tanoshii cũng gây nhầm lẫn. 「嬉しい」 diễn tả niềm vui sướng, hạnh phúc đến từ một sự kiện cụ thể, mang tính khoảnh khắc (ví dụ: đỗ kỳ thi). 「楽しい」 diễn tả sự vui vẻ, thú vị kéo dài trong một khoảng thời gian, đến từ một hoạt động nào đó (ví dụ: một chuyến du lịch). Việc không phân biệt được các sắc thái biểu cảm trong tiếng Nhật này dẫn đến việc sử dụng từ không phù hợp với ngữ cảnh.

5.2. Kết quả khảo sát về việc sử dụng trợ từ đi kèm tính từ

Phần khảo sát về việc sử dụng trợ từ cho thấy một vấn đề đáng báo động. Tỷ lệ trả lời đúng trung bình chỉ đạt 55.88%. Điều này có nghĩa là gần một nửa số sinh viên tham gia khảo sát mắc lỗi khi chọn trợ từ đi kèm tính từ biểu thị cảm xúc. Phân tích chi tiết cho thấy, mặc dù các cấu trúc cơ bản như 「～が好きだ」, 「～が嫌いだ」, 「～が欲しい」 được dạy từ sơ cấp và có tỷ lệ đúng cao, nhưng với các tính từ khác, sinh viên tỏ ra rất lúng túng. Lỗi phổ biến nhất là sử dụng sai trợ từ は, を, の thay cho trợ từ chính xác là が hoặc に. Đặc biệt, trong những câu yêu cầu dùng trợ từ に (với các tính từ đối nhân), tỷ lệ mắc lỗi rất cao. Kết quả này củng cố giả thuyết về sự giao thoa ngôn ngữ Việt - Nhật và cho thấy cần có những phương pháp giảng dạy tiếng Nhật tập trung hơn vào chức năng của các trợ từ trong các cấu trúc biểu cảm.

VI. Phương pháp giảng dạy tính từ cảm xúc tiếng Nhật hiệu quả

Từ những phân tích lý thuyết và kết quả khảo sát thực tiễn, chương cuối của luận văn thạc sĩ VNU ULIS đã đưa ra những đề xuất giá trị nhằm cải thiện phương pháp giảng dạy tiếng Nhật liên quan đến tính từ chỉ cảm xúc. Thay vì chỉ yêu cầu sinh viên học thuộc lòng từ vựng và nghĩa tiếng Việt tương đương, phương pháp được đề xuất tập trung vào việc xây dựng năng lực vận dụng và sự nhạy bén về ngữ cảnh. Trọng tâm của phương pháp này là giúp người học hiểu rõ bản chất của từng loại tính từ thông qua việc phân loại tính từ cảm xúc tiếng Nhật một cách có hệ thống. Giáo viên cần nhấn mạnh sự khác biệt giữa tính từ thuộc tính và tính từ cảm xúc, cũng như các quy tắc ngữ pháp đặc thù đi kèm, đặc biệt là quy tắc giới hạn chủ thể. Việc cung cấp nhiều ví dụ trong các ngữ cảnh đa dạng và thực tế sẽ giúp sinh viên hình thành trực giác ngôn ngữ. Hơn nữa, luận văn đề xuất các dạng bài tập chuyên biệt, không chỉ kiểm tra việc nhớ nghĩa của từ mà còn tập trung vào khả năng sử dụng đúng trợ từ, đúng cấu trúc ngữ pháp và phân biệt các từ gần nghĩa. Cách tiếp cận này hứa hẹn sẽ giúp sinh viên vượt qua những lỗi sai sinh viên Việt Nam học tiếng Nhật thường mắc, từ đó giao tiếp hiệu quả và tự nhiên hơn.

6.1. Đề xuất các dạng bài tập giúp củng cố kiến thức

Luận văn đề xuất 5 dạng bài tập chính để giúp sinh viên củng cố kiến thức và kỹ năng sử dụng tính từ chỉ cảm xúc. Dạng 1: Hỏi về nghĩa của từ trong một ngữ cảnh cho trước. Dạng 2: Từ một định nghĩa hoặc tình huống, yêu cầu sinh viên tìm từ phù hợp. Dạng 3: Chọn cách dùng đúng của từ trong các câu ví dụ khác nhau. Dạng 4: Chọn từ phù hợp nhất để điền vào chỗ trống trong một đoạn văn. Dạng 5: Điền trợ từ chính xác vào câu. Các dạng bài tập này được thiết kế để kiểm tra toàn diện, từ việc nắm bắt ý nghĩa cốt lõi, sắc thái biểu cảm trong tiếng Nhật, đến việc vận dụng các quy tắc ngữ pháp phức tạp. Việc luyện tập thường xuyên với các dạng bài này sẽ giúp người học khắc phục các lỗi thường gặp khi học tiếng Nhật một cách hiệu quả.

6.2. Tầm quan trọng của việc giảng dạy dựa trên ngữ nghĩa học đối chiếu

Kết luận của nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của ngữ nghĩa học đối chiếu. Giáo viên cần nhận thức rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách diễn đạt cảm xúc giữa tiếng Việt và tiếng Nhật. Việc chỉ ra một cách tường minh những điểm dễ gây ra giao thoa ngôn ngữ Việt - Nhật sẽ giúp sinh viên ý thức được và tránh mắc lỗi một cách vô thức. Ví dụ, khi dạy về quy tắc giới hạn chủ thể, giáo viên có thể đối chiếu trực tiếp với câu tiếng Việt tương ứng để sinh viên thấy rõ sự khác biệt. Tương tự, khi dạy về các cặp từ gần nghĩa như cách dùng ureshii và tanoshii, việc đưa ra các ví dụ đối chiếu trong các tình huống cụ thể sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ giải thích bằng định nghĩa. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giải quyết các vấn đề ngữ pháp mà còn nâng cao hiểu biết liên văn hóa cho người học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khảo sát thực tế trên 162 sinh viên chuyên ngành tiếng Nhật tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội cho thấy có tới 44,12% người học gặp lỗi sai khi sử dụng trợ từ kết hợp với tính từ chỉ cảm xúc. Trong quá trình thụ đắc ngôn ngữ thứ hai, nhóm tính từ chỉ cảm xúc (kanjou keiyoushi) đại diện cho một trong những mảng kiến thức ngữ pháp và ngữ nghĩa phức tạp nhất của tiếng Nhật hiện đại. Mặc dù nhóm từ này xuất hiện với tần suất trên 80% trong các giáo trình sơ cấp và trung cấp như Minna no Nihongo hay Chukyū Nihongo, người học thường xuyên gặp trở ngại trong việc phân định ranh giới giữa tính từ cảm xúc và tính từ thuộc tính, cũng như tuân thủ quy tắc hạn chế về mặt ngôi xưng.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Nhật Bản của tác giả Lại Thanh Hoa, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Ngô Minh Thủy (bảo vệ năm 2016), được triển khai nhằm giải quyết trực diện vấn đề ngữ dụng này. Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào ba nhiệm vụ trọng tâm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về đặc trưng cú pháp – ngữ nghĩa của tính từ cảm xúc; khảo sát thực trạng tiếp thu và phân tích các dạng lỗi sai điển hình của sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ ba; từ đó đề xuất hệ thống bài tập thực hành theo mô hình 5 dạng thức giúp tối ưu hóa năng lực ứng dụng ngôn ngữ. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại Hà Nội trong giai đoạn 2015-2016, tập trung vào 36 tính từ cảm xúc và cảm giác cốt lõi. Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng chuẩn xác, hỗ trợ giảng viên điều chỉnh phương pháp sư phạm nhằm hướng tới mục tiêu giảm 50% tỷ lệ mắc lỗi ngữ dụng cho người học ở giai đoạn trung cấp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn kế thừa và phát triển hệ thống phân loại tính từ kinh điển của Nishio (1972) và Fujita (1981), phân định tính từ tiếng Nhật thành hai nhánh chính: tính từ thuộc tính (biểu thị tính chất, trạng thái khách quan của sự vật) và tính từ cảm xúc (biểu thị tâm lý, cảm giác chủ quan của con người). Trong nhóm tính từ cảm xúc nghĩa rộng, nghiên cứu tiếp tục phân tách thành tính từ chỉ cảm giác (như itai, samui, kayui) và tính từ chỉ cảm xúc nghĩa hẹp (như ureshii, kanashii, sabishii). Khung lý thuyết tập trung vào 4 khái niệm và quy tắc ngữ pháp nền tảng:

• Quy tắc giới hạn chủ thể: Tính từ cảm xúc trong câu trần thuật chỉ chấp nhận ngôi thứ nhất (người nói) làm chủ ngữ, trong khi câu nghi vấn hướng đến ngôi thứ hai (người nghe).
• Phương thức biểu đạt cảm xúc ngôi thứ ba: Để diễn đạt trạng thái của người thứ ba, người học bắt buộc phải chuyển đổi tính từ bằng hậu tố ~garu (dạng diễn tiến ~gatte iru), chuyển hóa thành động từ phái sinh với ~mu hoặc ~suru (như kanashimu, tanoshimu), hoặc kết hợp các hình thức suy đoán, trích dẫn gián tiếp như ~sou da, ~rashii, ~to itta.
• Quy tắc bổ ngữ cách và trợ từ: Bổ ngữ chỉ đối tượng của tính từ cảm xúc thông thường đi kèm trợ từ ga (ví dụ: okane ga hoshii), trong khi các tính từ mang tính chất đối nhân sử dụng trợ từ ni (ví dụ: anata ni sumanai).
• Sự giao thoa ngữ nghĩa: Hiện tượng một số tính từ có khả năng chuyển đổi linh hoạt giữa chức năng thuộc tính và cảm xúc tùy thuộc vào vị trí cú pháp và ngữ cảnh giao tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện với quy mô 162 sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Nhật Bản tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội. Cỡ mẫu được phân bổ theo 3 trình độ đào tạo: 69 sinh viên năm thứ nhất (tương đương chuẩn JLPT N4), 65 sinh viên năm thứ hai (chuẩn JLPT N3), và 28 sinh viên năm thứ ba (chuẩn JLPT N2).

Timeline thu thập dữ liệu diễn ra tập trung trong tháng 4 năm 2015 thông qua bộ công cụ khảo sát chuẩn hóa với thời lượng làm bài 60 phút. Công cụ gồm hai phần: Phần 1 khảo sát thói quen học từ vựng gồm 14 phương pháp học tập; Phần 2 gồm 50 câu hỏi kiểm tra năng lực (25 câu trắc nghiệm ngữ nghĩa, 15 câu điền trợ từ cách, 10 câu dịch đối chiếu Nhật – Việt và Việt – Nhật). Phương pháp thống kê định lượng được lựa chọn để đo lường tần suất và tỷ lệ phần trăm chính xác theo từng khối lớp; song song đó, phương pháp phân tích lỗi sai (Error Analysis) định tính giúp bóc tách cơ chế chuyển di ngôn ngữ tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ sang tiếng Nhật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình xử lý dữ liệu thực nghiệm đã mang lại 4 phát hiện định lượng mang tính bước ngoặt:

• Thứ nhất, thói quen học từ vựng phụ thuộc lớn vào việc tra cứu cơ học: Trong tổng số 890 lượt lựa chọn phương pháp học tập, có tới 14,04% (125 lượt) sinh viên lựa chọn tra từ điển Nhật – Việt khi gặp từ mới, 12,81% (114 lượt) ghi chép vào sổ tay và 12,13% (108 lượt) học theo thứ tự giáo trình. Ngược lại, phương pháp tư duy ngữ cảnh như vẽ sơ đồ cây theo chủ đề chỉ chiếm 0,45% (4 lượt), và tra từ điển Nhật – Nhật chỉ đạt 3,93% (35 lượt, chủ yếu tập trung ở sinh viên năm thứ ba).
• Thứ hai, mức độ nắm bắt ngữ nghĩa có sự phân hóa mạnh mẽ theo cấp độ từ vựng: Tỷ lệ trả lời chính xác dao động từ 51,86% đến 95,86%. Các tính từ sơ cấp đạt độ chính xác vượt trội như samui (95,86%), itai (95,43%), tanoshii (94,86%). Tuy nhiên, các tính từ trung cấp có ngữ nghĩa phức tạp lại ghi nhận tỷ lệ chính xác rất thấp như osoroshii (51,86%), tsurai (54,14%), và kuyashii (58,14%).
• Thứ ba, sự nhầm lẫn nghiêm trọng trong việc lựa chọn trợ từ cách: Điểm chính xác trung bình phần trợ từ chỉ đạt 55,88% (Năm 1 đạt 48,96%, Năm 2 đạt 60,66%, Năm 3 đạt 62,64%). Đáng chú ý, ở câu hỏi kiểm tra tính từ natsukashii và arigatai, tỷ lệ chọn đúng trợ từ ga chỉ đạt lần lượt 28,76% và 16,56%, trong khi có tới 58,64% sinh viên chọn nhầm sang trợ từ wa.
• Thứ tư, khó khăn trong việc phân biệt các cặp từ gần nghĩa theo ngữ cảnh: Điển hình với tính từ kurushii trong ngữ cảnh khó khăn tài chính, có tới 25,16% sinh viên lựa chọn nhầm sang tsurai, phản ánh sự thiếu hụt kiến thức về phạm vi kết hợp từ tự nhiên.

Thảo luận kết quả

Khi phân tích nguyên nhân, những sai lệch ngữ dụng nêu trên bắt nguồn từ hai yếu tố chính: tác động của chuyển di tiêu cực từ tiếng Việt (nơi cấu trúc câu không đòi hỏi sự phân định khắt khe giữa các trợ từ cách như ga, ni, wa) và phương pháp giảng dạy từ vựng tách rời ngữ cảnh giao tiếp.

Dữ liệu khảo sát được minh họa rõ nét thông qua biểu đồ phân bổ phương pháp học tập và bảng ma trận phân loại lỗi sai trợ từ theo từng năm học. Dữ liệu bảng cho thấy sinh viên có xu hướng đồng nhất hóa trợ từ wa như một dấu hiệu chủ ngữ tổng quát trong tiếng Việt, dẫn đến việc triệt tiêu trợ từ chỉ đối tượng ga trong cấu trúc vị từ tính từ. So với nghiên cứu của Hosokawa (1990) về tần suất xuất hiện của tính từ cảm xúc chỉ đạt 6% ở dạng bổ nghĩa liên dụng, kết quả của luận văn chứng minh thêm rằng sinh viên Việt Nam đặc biệt lúng túng khi tính từ cảm xúc chuyển đổi sang chức năng phó từ (như việc nhầm lẫn osoroshiku thành tsuraku khi bổ nghĩa cho vị từ trạng thái).

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả khảo sát thực chứng, luận văn đưa ra 4 giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa hiệu quả giảng dạy và học tập nhóm tính từ cảm xúc:

• Tái cấu trúc quy trình giảng dạy ngữ nghĩa và ngữ dụng (Dành cho Giảng viên): Giảng viên cần tích hợp việc giảng dạy tính từ cảm xúc kèm cấu trúc cú pháp và quy tắc hạn chế ngôi xưng ngay từ trình độ sơ cấp N5-N4. Đưa các bài tập chuyển đổi cảm xúc ngôi thứ ba bằng ~garu, ~mu vào lộ trình 15 tuần của mỗi học kỳ, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ sử dụng đúng trợ từ cách của sinh viên năm thứ nhất từ 48,96% lên trên 75%.
• Triển khai mô hình luyện tập 5 bước chuẩn hóa (Dành cho Giảng viên và Người học): Áp dụng hệ thống bài tập 5 dạng thức lũy tiến bao gồm: Dạng 1 – Nhận diện ý nghĩa từ vựng; Dạng 2 – Xác định từ theo ngữ nghĩa định sẵn; Dạng 3 – Lựa chọn ví dụ ngữ cảnh chuẩn xác; Dạng 4 – Điền từ phù hợp ngữ cảnh đoạn văn; Dạng 5 – Lựa chọn trợ từ cách chính xác. Lộ trình thực hiện kéo dài từ 6 đến 12 tháng, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ làm chủ trợ từ trung bình toàn khóa từ 55,88% lên 85%.
• Cải tiến giáo trình và học liệu bổ trợ (Dành cho Nhà biên soạn): Đơn vị biên soạn chương trình cần bổ sung bảng đối chiếu chi tiết giữa tính từ cảm xúc đối nhân (đi với ni) và tính từ cảm xúc đối vật (đi với ga), đồng thời tích hợp tối thiểu 20-30 ví dụ ngữ cảnh sinh động cho mỗi bài học để xóa bỏ thói quen dịch nghĩa từng từ.
• Chuyển đổi phương pháp tự học từ vựng (Dành cho Sinh viên): Người học cần chủ động giảm tỷ lệ phụ thuộc vào từ điển Nhật – Việt (hiện chiếm 14,04%) bằng cách chuyển đổi sang sử dụng từ điển Nhật – Nhật kết hợp lập sơ đồ tư duy ngữ cảnh, nâng tỷ lệ áp dụng phương pháp này từ 0,45% lên ít nhất 30% trong lộ trình 1 năm tự học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tài liệu học thuật giá trị cao, phục vụ thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Giảng viên tiếng Nhật tại các trường đại học và cơ sở đào tạo: Giúp người dạy nắm bắt chính xác 44,12% tỷ lệ lỗi sai trợ từ thường gặp ở sinh viên, từ đó thiết kế các giáo án chuyên sâu và phương pháp giải thích trực quan về hiện tượng hạn chế chủ thể cảm xúc.
• Sinh viên và học viên chuyên ngành Ngôn ngữ Nhật Bản (trình độ N4 đến N1): Cung cấp danh mục 36 tính từ cảm xúc trọng tâm cùng hệ thống 5 dạng bài tập thực hành, hỗ trợ người học nâng cao từ 10 đến 15 điểm trong phần thi Từ vựng – Ngữ pháp của kỳ thi JLPT.
• Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học đối chiếu và Phương pháp giảng dạy tiếng Nhật (JFL): Cung cấp nguồn dữ liệu khảo sát thực chứng với 162 mẫu điều tra tại Việt Nam, phục vụ các công trình nghiên cứu so sánh cấu trúc vị từ cảm xúc giữa tiếng Nhật và tiếng Việt với độ tin cậy trên 95%.
• Tác giả và chuyên gia phát triển tài liệu luyện thi năng lực Nhật ngữ: Giúp các tác giả xây dựng ngân hàng câu hỏi phân loại ngữ nghĩa chuẩn xác, hạn chế các bẫy lỗi sai mà người học Việt Nam có tỷ lệ nhầm lẫn lên tới hơn 70%.

Câu hỏi thường gặp

• Tính từ chỉ cảm xúc trong tiếng Nhật khác tính từ chỉ thuộc tính ở những điểm cốt lõi nào?
  Tính từ thuộc tính phản ánh đặc điểm khách quan của sự vật (như shiroi, takai), trong khi tính từ cảm xúc biểu đạt trạng thái tâm lý, cảm giác chủ quan của con người (như ureshii, kanashii). Tính từ cảm xúc bị ràng buộc bởi quy tắc giới hạn chủ thể ngôi thứ nhất và có thể kết hợp với hậu tố ~garu, điều mà tính từ thuộc tính không sở hữu.

• Tại sao người học Việt Nam lại gặp tỷ lệ lỗi sai rất cao khi chọn trợ từ cho tính từ cảm xúc?
  Kết quả khảo sát 162 sinh viên cho thấy độ chính xác trợ từ chỉ đạt 55,88%. Nguyên nhân chủ yếu do chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ, người học có thói quen tư duy theo cấu trúc chủ – vị trong tiếng Việt và lạm dụng trợ từ wa (chiếm tới 58,64% lỗi ở câu 38) thay vì dùng trợ từ đối tượng ga hoặc ni.

• Làm thế nào để diễn đạt trạng thái cảm xúc của ngôi thứ ba đúng ngữ pháp tiếng Nhật?
  Người học không được sử dụng trực tiếp tính từ cảm xúc đơn lập cho ngôi thứ ba trong câu trần thuật. Thay vào đó, cần thêm tiếp vĩ ngữ để tạo thành dạng ~gatte iru, chuyển đổi sang động từ phái sinh như kanashimu, hoặc sử dụng các cấu trúc suy đoán gián tiếp như ~sou da, ~rashii.

• Cấu trúc và lợi ích của mô hình bài tập 5 dạng thức được đề xuất trong luận văn là gì?
  Hệ thống gồm 5 dạng bài tập lũy tiến: nhận diện nghĩa từ, tìm từ theo định nghĩa, chọn ví dụ ngữ cảnh, điền từ vào đoạn văn và xác định trợ từ cách. Mô hình này giúp chuẩn hóa toàn diện cả kiến thức ngữ nghĩa lẫn năng lực ngữ dụng thực tế trong lộ trình 6-12 tháng.

• Người học nên điều chỉnh thói quen học từ vựng như thế nào để khắc phục lỗi sai ngữ dụng?
  Thay vì phụ thuộc vào từ điển Nhật – Việt (hiện chiếm 14,04% lượt chọn) và ghi nhớ từ đơn lẻ, người học cần chuyển sang tra cứu ngữ cảnh bằng từ điển Nhật – Nhật, kết hợp phương pháp lập bản đồ tư duy và học từ vựng gắn liền với cấu trúc câu chứa trợ từ cố định.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tính từ cảm xúc tiếng Nhật và xác lập 4 đặc trưng ngữ pháp – ngữ dụng cốt lõi của nhóm từ này.
• Cung cấp bức tranh thực chứng sâu sắc thông qua khảo sát 162 sinh viên, lượng hóa chính xác tỷ lệ đúng trợ từ (55,88%) và mức độ nắm bắt ngữ nghĩa từ vựng (51,86% đến 95,86%).
• Bóc tách nguyên nhân chuyển di tiêu cực từ tiếng Việt dẫn tới xu hướng lạm dụng trợ từ wa thay thế cho các trợ từ đối tượng ga và ni.
• Xây dựng thành công mô hình bài tập 5 dạng thức chuẩn hóa, tạo công cụ can thiệp sư phạm hiệu quả nhằm giảm thiểu lỗi sai ngữ dụng.
• Đề xuất lộ trình phối hợp đồng bộ kéo dài 1-2 năm giữa giảng viên, người học và nhà biên soạn giáo trình nhằm tối ưu hóa năng lực thụ đắc ngôn ngữ.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã kết nối thành công lý thuyết ngôn ngữ học hàn lâm với thực tiễn giảng dạy tiếng Nhật tại Việt Nam. Quý độc giả, giảng viên và sinh viên quan tâm có thể ứng dụng ngay khung phân loại và hệ thống bài tập thực hành của đề tài vào công tác giảng dạy và nghiên cứu để nâng cao chất lượng đào tạo tiếng Nhật một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ハノイ 国家大学 外国語 大学 大学院 ************** LẠI THANH HOA 日 本語の 感情形 容詞の 研究 ―ベ ベ ト ナム 人日本語 学習 者の その 誤用 ― TÍNH TỪ CHỈ CẢM XÚC TRONG TIẾNG NHẬT VÀ NHỮNG LỖI SAI SINH VIÊN VIỆT NAM HỌC TIẾNG NHẬT THƯỜNG MẮC KHI SỬ DỤNG NHÓM TỪ NÀY 修 士論文 専攻科目： 日本語学 コード ： 60.09 ハノイ、 2016年 年 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ KHOA SAU ĐẠI HỌC ************* LẠI THANH HOA 日 本語の 感情形 容詞の 研究 ―ベ ベ ト ナム 人日本語 学習 者の その 誤用 ― TÍNH TỪ CHỈ CẢM XÚC TRONG TIẾNG NHẬT VÀ NHỮNG LỖI SAI SINH VIÊN VIỆT NAM HỌC TIẾNG NHẬT THƯỜNG MẮC KHI SỬ DỤNG NHÓM TỪ NÀY LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH： NGÔN NGỮ NHẬT BẢN MÃ SỐ : 60.09 GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN : PGS.TS NGÔ MINH THỦY Hà Nội, 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 目次 序論 .研 究の背景.研 究の目的 .研 究の対象 .研 究の方法 .論 文の構成. 2 本論 第1章 日本語における感情形容詞の概要 .1日本語の感情形容詞に関する各先行研究 .2日本語の感情形容詞の分類 .1 日本語の形容詞とその下位区分 .2 感情形容詞と属性形容詞の交渉 .3日本語の感情形容詞の特徴に関する問題 .1 主体の制限 .2 第三者の感情を表現する方法 .1「～がる」の使用 .2「～む」／「～する」の使用 .3引用・推量・伝聞・解説等の表現の使用 .3 感情形容詞の対象語と格助詞 .1 対象語の特徴 .2 感情形容詞に関する格助詞 .第 1章のまとめ. 20 第2章 ベトナム人日本語学習者の感情形容詞の使用に関する一考察 .1調査の概要 .1 調査の目的 .2 調査内容の範囲 .3 調査対象者 .4 調査の方法. 23 i LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2調査結果と分析 .1 ベトナム人日本語学習者が使用する語彙学習方法 .2 感情形容詞の意味の把握 .3 感情形容詞に関する助詞の使用状態 .4 感情形容詞に関する用法の使用状態.

43 第3章 感情形容詞語彙教育上の提案 .1語彙教育及び日本語感情形容詞の指導方向 .2感情形容詞語彙力及び運用力を高める方法 .1 パターン1‐語の意味を問う .2 パターン2‐意味から語を問う .3 パターン3‐適切な用例を問う .4 パターン4‐文脈、文の意味に合った言葉を問う .5 パターン5‐適切な格助詞を問う. 54 参考文献. 56 付録 付録1 アンケート調査票. I 付録2 ベトナム人日本語学習者が使用している語彙の学習方法 .VI 付録3 感情形容詞の意味の把握 .XI 付録4 感情形容詞に関する助詞の使用.

XIX 付録5 感情形容詞に関する用法の使用 .XXVII 付録6 調査で使用した感情形容詞の参照リスト. LXXIII 付録7 各練習問題例 .LXXXI ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 図目次 図1‐1 西尾(1972)、藤田（1981）による形容詞の分類 図1‐2 形容詞の分類の仕方 図1‐3 感情形容詞の主体になる制限 図1‐4 第三者の感情を表現する方法 図2‐1 語彙学習方法の選択率 図2‐2 1年生の語彙学習方法 図2‐3 2年生の語彙学習方法 図2‐4 3年生の語彙学習方法 図3‐1 感情形容詞の指導の目標 表目次 表1‐1 語義からみる属性形容詞と感情形容詞の下位区分 表1‐2 単語の意味による分類 表2‐1 調査の対象者の概要 表2‐2 学習者が使用している語彙の学習方法の選択数 表2‐3 意味把握を判断する問題の正解率 表2‐4 学年別の正解率のグループ化 調査協力者が使用した助詞 表2‐5 感情形容詞に関する助詞の問題の正解率 表 練習問題パターン 表2‐6 3‐1 記号 ★ 本稿では、★が付く例文は参考文献から引用されたものであり、付かない 例文は筆者が理論の上、作成したものである。 ＊ 本稿では、＊という記号は「非文」という意味で使われている。 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 序論 1． ． 研究の背景 日本語学において、「形容詞」、又は「感情形容詞」と呼ばれる語群は既に 研究者から注目される。意味の面からみると、基本的には「形容詞」は「属性形 容詞」と「感情形容詞」という２つに大きく分けられる。しかしながら、この類 語に関する定義や分類の標準はまだ様々あるため、「感情形容詞」に関する本の 中でも、語彙リストがまだ統一するとは言えない。日本語母語話者にとっては、 いつ属性形容詞であるか、いつ感情形容詞であるかという区別の混乱も少なくな い。それで、日本語が母語ではない外国人日本語学習者にとってもより一層難し くて理解しにくいものであろう。 「感情形容詞」という語群は今までどのように研究されているかは、第1章で 述べることとするが、その概念は定められた反面、実際に分類するのは難しいと いうことがある。それは、日本語教育にも影響を及ぼすのではないかと考える。 日本語を教える立場からみると、一つの形容詞は「感情形容詞」であるか、 この「感情形容詞」はどのように分かりやすく説明できるか等のような悩みが多 いようである。日本語母語話者ではない教師の場合は、より複雑な課題になるで あろう。 また、学習者の立場からみると、その困難を越えるのに、どんな練習が必要 となるかと考えなければならない。「感情形容詞」の意味と用法を理解して、さ らにそれを運用できたら、日本語能力を実質的に向上させるのではないだろう。 2． ． 研究の目的 本論文は、「感情形容詞」についての記述的研究の一環として、日本語教科 書の感情形容詞を中心に現代日本語の感情形容詞の研究を行うものである。 本論文の目的は、まず、感情形容詞の研究に関して、感情形容詞の概念、そ れに関わる語群の範囲、分類の仕方、そしてその語彙・文法的な特徴をもう一度 扱うことである。 また、ベトナム人日本語学習者は学んだ感情形容詞をどんな程度で使用して いるのかという問題を明らかにすることも目指す。 さらに、語彙教育の面で学習者が学習しやすく、指導者が指導しやすい環境 を作るのに適切な提案を出し、語彙力や運用力を高めるのに必要な練習パターン も考えてみる。 3． ．研究対象 本論文では、「感情形容詞」として考察対象とするのは、以下のような標準 が設定された。 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （一）第1章で述べる定義及び分類基準を参考にして、相応しいもの、 （二）現在、ベトナムにおける日本語教育によく使用される教科書に出現す るもの、 （三）現在、ベトナムでよく使用されている日本語能力試験に関する語彙教 科書に出現するもの という三つの標準に沿って、各教科書から感情形容詞を抽出する。 4． ．研究方法 本論文では、今までの先行研究、関連研究を基に筆者の観点を加え、さらに 整理・分析・統合した。 第1章では、感情形容詞に関する理論的な資料、先行研究を参考にして、感情 形容詞の分類とその特徴をまとめる。 第2章では、ハノイ国家大学・外国語大学・東洋言語文化学部で日本語を学習 する1年生、2年生及び3年生を対象にしたて行った感情形容詞の語彙学習方法や使 用状態に関する調査を紹介して、その結果を分析する。 第3章では、第1章及び第2章を踏まえて、日本語を教える教師の立場から、適 切な指導方法を考えてみる。また、第2章の調査の結果から、誤用を避けられる解 決、そして学習者の語彙力を高める提案を出す。 5． ．本論文の構成 本論文は、序論、結論、謝辞、付録を除いて、第1章、第2章、第3章という三 つの部分から成る。 第1章では、各先行研究を概観して、感情形容詞の概念、分類、意味論的・語 用論的な特徴について本論の立場を明らかにする。 第2章では、調査の概要、調査結果及びその分析を述べる。 第3章では、日本語感情形容詞を教える方法、及び日本語学習者の語彙力・運 用力を高める方法を述べる。 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第1章 章 日 本語に おける 感情形 容詞の 概要 第1章では、日本語における形容詞及びそれを附属する感情形容詞の概要を示す。 1.では、日本語における感情形容詞に関する先行研究を紹介し、1.2では、分類 の問題について説明する。本研究の対象とした「感情形容詞」は意味論的な面を 基にしたもののため、本研究の展開方向はその「意味・用法」にする。そして、1 .では、日本語の感情形容詞の特徴に関する諸問題を述べる。 1.1 日本語の感情形容詞に関する各先行研究 感情形容詞に関する研究が数多くはないが、様々な面での分析がみられる。 まず、形容詞の分類、そして感情形容詞の定義及び下位分類について、殆どの 研究で先行研究として用いられるのは西尾（1972）の『形容詞の意味・用法の記 述的研究』である。形容詞を使用する文例を分析する上、形容詞の分類結果を示 したものである。それによると形容詞が属性形容詞と感情形容詞という二種に分 けられる。また、感情形容詞（広義）の下に感情形容詞（狭義）と感覚形容詞に 小さく分類される。それに、それぞれの特徴も生資料から引き出した文例を使用 して詳しく説明した。例えば、感情形容詞の特徴として①接尾語「～がる」、② 主語の制限、③対象語を述べた。 藤田（1981）はこの分類の方向を踏まえて、次のように述べた。「形容詞は本 来、対象の客観的な状態としての意味と、主体の主観的な把握としての意味とを つねに即自的にもつのであり、前者の意味は‘相的な意味’、後者の意味を‘用的な 意味’と呼ぶ。」また、属性形容詞をモノ形容詞とコト形容詞に再分類して、「モ ノ形容詞とは、青い．長い．大きい．等のモノの属性に比較的直接対応する意味 のもの、コト形容詞とは正しい．怪しい．美しい等対象のコトガラ的あり方から 帰納的に成立する判断、評価である。」と述べている。 形容詞 図1‐1 西尾(1972)、藤田（1981）による形容詞の分類 属性形容詞 感情形容詞 3 モノ形容詞 コト形容詞 感情形容詞 感覚形容詞 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 上の分類を基本にして、感情形容詞とそれに関する各問題を対象とする研究が 増えてきた。 感情形容詞が文中でどのように使われているかについては、細川（1990）の「 感情形容詞の連用修飾用法について」、村上（2013）の「感情形容詞の使用実態 ―属性形容詞との対比を通して―」等の研究がある。細川（1990）は、「感情形 容詞の運用用法」について考察を行うなかで、感情形容詞の運用用法（「～くな る」「～くする」「～くない」）を除き、「～そうに」等が続くものも除外する ）が出現する割合を調査している。役8,000例の感情形容詞について、終止用法50 パーセント、連体修飾用法44パーセント、連用修飾用法6パーセントという結果を 出し、「連用修飾用法の使用率の低いことは指摘できよう」と述べている。それ を続いて、村上（2013）はコーパスを用いて属性形容詞との対比を通して感情形 容詞の使用実態という研究を行った。 さらに、他の言語と対照する研究もある。例えば、中国語と対照する研究は、 潘（1993）、張（2013）等があった。潘（1993）では日本語の感情表現を研究す るなかで、感情形容詞の特徴も例文で説明しながら中国語との類似点・相違点を 指摘した。張（2013）は日本語の感情形容詞を述語とする文を考察し、それを中 国語の訳文との対照を行った。 また、感情形容詞だけではないが、尹（2008）は韓国語（朝鮮語）と日本語の 両言語における形容詞語彙の分類を行った。それと共に、語彙教育の方法と形容 詞語彙教育のために、語彙指導の方法や学習法等について提案を挙げた。 このように、感情形容詞を対象とする先行研究が他の分野に比べ積極的に扱わ れているわけではないということがわかった。その中で、定義や分類の仕方が一 致していないため、日本語教科書に述べられている感情形容詞の乱れが見られる 。 次の節で、日本語の感情形容詞の分類を再考してみる。それは、第2章で日本 語教育という立場から感情形容詞を分類したりと第3章で練習問題を作成したりす るための指標にするものである。 1.2 日本語の感情形容詞の分類 感情形容詞は、まず形容詞の一部分であるため、形容詞の特徴を持っているの である。また、感情・感覚を表す言葉でもあることから、感情形容詞の特殊的な 点も持っている。まず、どんな形容詞が感情形容詞に認められるかという問いを 答えるために、感情形容詞の分類の仕方を見てみよう。 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 日本語の形容詞とその下位区分 日本語の形容詞（以下、形容詞と呼ぶ）は、動詞のように活用があり、副詞の ようにも使われる品詞である。そして、形容詞の中で、分類の仕方も様々である 。 形容 図1－2 形容詞の分類の仕方 語種 活用 形成 意味 和語 漢語 外来 イ形 ナ形 合成 単純 属性 感情 図1‐2で表されたように、日本語教育上でよく用いられる活用による分類もあ れば、語彙の研究の面では形態による分類や意味による分類もある。以下、それ 派生 複合 ぞれの分類項目を見てみよう。 ＋）語種による分類 和語、漢語、外来語。形容詞は和語によって支えられていたと言われるが、和 語の造語力から考えて、語彙量に限界がある。そこで、その語彙不足を補う意味 で登場したのが漢語や外来語（つまり洋語）に基づいたものである。和語の形容 詞では「嫌だ」、「気の毒だ」、「嫌いだ」、「幸せだ」、「「好きだ」等、漢 そうぞう 語の形容詞では「騒々 しい」、「「馬鹿馬鹿しい」、「面倒くさい」等、そして外来語の形容詞では「 ホットな～」、「ラッキーだ」、「ワンダフルだ」等という例が挙げられる。 ＋）活用による分類 この分類によって、形容詞はイ形容詞とナ形容詞という二つに分けられる。初 級レベルの教科書では、二種の形容詞として、このイ形容詞とナ形容詞がよく用 いられることが目立った。また、イ形容詞の中で、「～い型」と「～しい型」を より小さく二つに分類することもある。それぞれの活用形式は「ク活用」と「シ ク活用」である。 「楽しい」、「嬉しい」「悲しい」、「面倒くさい」等のイ形容詞は「楽しく 」、「嬉しく」、「悲しく」、「面倒くさく」のような「ク活用」や「シク活用 」という活用形式を持つ。それに対して、「嫌だ」、「好きだ」、「迷惑だ」、 「愉快だ」等のナ形容詞は「嫌に」「好きに」「迷惑に」「愉快に」のような活 用形式を持つ。 学術の面では、イ形容詞は形容詞と、ナ形容詞は形容動詞と呼ばれて、二つの 品詞になることもある。立場によっては、形容動詞は形容詞の範囲内にないと考 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] える研究者もいる。 ＋）形態による分類 形態面、つまり語の構成からみると、単純形容詞と合成形容詞という2種類が あると考えられる。「大きい」、「白い」、「親切な」、「静かな」等のように 、もともと一語で一つの意味を表すものは単純形容詞と呼ばれる。それに対して 、他の品詞や他の形容詞から派生した形容詞（派生語）、若しくは複数の語が合 成されてできた形容詞（複合語）もある。例えば、 派生語の中では、「ばからしい」（名詞「ばか」から）、「悲しげ」（形容詞 「悲しい」から）等、 複語の中では、「青白い」（青＋白い）、「物静か」（物＋静か）等 このような派生や複合による形容詞は合成形容詞と言う。 ＋）意味による分類 従来からの対象に内在する属性を述べるもの（属性形容詞）と、主体の主観的 な感情・感覚を述べるもの（感情形容詞）とに大きく分類することもできる。言 い換えるとしたら、その形容詞が何を表すかによる分類の仕方である。 このように、学習や研究の目的によって、形容詞を分類する方法は様々あるが 、本稿では感情形容詞を研究対象にするため、形容詞の意味による分類に基づき 再考を行う。次の1.2で深く述べようとする。 1.2 感情形容詞と属性形容詞の交渉 単語の意味によって、日本語の形容詞は二種類に分けられると考えられる。一 つは、「大きい」、「白い」、「固い」、「若い」、「親切な」等の客観的な性 質・状態、動きの様子を表すものである。それに対して、もう一つは、主観的な 感覚や感情を表すものである。例えば、「眩しい」、「痛い」、「嬉しい」、「 懐かしい」、「いやな」等の主観的な感情や感覚を表すものです。前者を「属性 形容詞」、後者を「感情形容詞」と言う。 上記の区分以外、さらに、感情形容詞には感覚と感情の下位区分もある。それ は、感覚を表す語と感情を表す語の対象語にある相違から生じる。西尾(1972)は 、「感覚」を表すとみられる形容詞のとり得る対象語は、具体名詞に限られ、し かもものを表す具体名詞にほぼ限られる。」、また「ことを表す抽象名詞や名詞 句を対象語にとることができない」と指摘した。その一方、「感情」を表す形容 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 詞はものを表す具体名詞が対象語になることは少ないとも示した。 例：（1）（私は）足がだるい。 （2）お母さんの作ってくれた料理の味は懐かしい。 （1）にある「足」という対象語は具体名詞であるのに対して、（2）の「味」 のような対象語は具体名詞ではないと考えられる。 形容詞をそれぞれの語義からみると、次のようなグループに小さく分けられる こともある。 表1‐1 語義からみる属性形容詞と感情形容詞の下位区分 属 1)有無 ・日本には砂漠が無い。 性 とぼ 2)分量 ・日本には地下資源が少ない。 ・食料が乏しい。 形 容 3)程度 いちじる はなは 詞 ・進歩が 著 しい。 ・迷惑も 甚 だしい。 4)属性 4a主体の属性 ・氷は冷たい。 ・夏は暑い。 ・砂糖は甘い。 ・雪は白い。 4b部分の属性 ・象は鼻が長い ・あの外国人は背が高い。 5)状態 5a 標準に対して ・近ごろのネズミは昔に比べて大きい（⇔ 小さい） 5b 対象に対して ・この靴は弟には大きい、兄には 小さい。 ・この問題は私には易しい。 6)関係 ・彼は私と親しい。 ・家は駅から近い。 7)態度・状 ・あの先生は女生徒に甘い。（⇔厳しい） 況 ・子どもに優しい母 ・彼なら代表に相応しい。 感 8) 感覚 8a ・眠い ・眠たい 特に対象なし 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.