Đặt vấn đề Thành ngữ là một đơn vị đặc biệt có mặt trong mọi ngôn ngữ nên ta có thể bắt gặp rất nhiều những định nghĩa về thành ngữ. Cách định nghĩa và nhận diện thành ngữ của các ngôn ngữ khác nhau có những điểm tương đồng và khác biệt. Đó là điều tất yếu vì cấu trúc của thành ngữ trong mỗi ngôn ngữ không giống nhau. Ngoài ra, các định nghĩa về thành ngữ còn đa dạng vì mỗi định nghĩa xuất phát từ một góc nhìn khác nhau.
Người thì xét nó trên phương diện cấu trúc, người thì nhìn vào các đặc điểm chức năng hay cách sử dụng. Có thể tham khảo một số quan điểm của các nhà ngôn ngữ trong nước và nước ngoài như sau: 1. Những quan điểm về thành ngữ trong tiếng Việt và tiếng Anh: Thành ngữ là gì? Đó là một câu hỏi mà chúng tôi sẽ từng bước làm sáng tỏ dựa trên những nghiên cứu, đúc kết của những nhà nghiên cứu đi trước. Các định nghĩa: Theo Jenniffer Seidl 42;13 “Một thành ngữ có thể được định nghĩa là một nhóm từ khi xuất hiện cùng nhau mang một ý nghĩa khác những nghĩa của mỗi từ đơn”.
Đây là một định nghĩa hết sức dễ hiểu hay nói một cách khác là một cách giải thích nôm na đã đưa ra những nét cơ bản về hình thức 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng như nội dung của thành ngữ. “Nhóm từ”(number of words) là để chỉ hình thức của thành ngữ, không phải là một từ. Ta có thể hiểu “khi xuất hiện cùng nhau mang nghĩa khác nghĩa của mỗi từ đơn” có nghĩa là “nhóm từ” ấy khi đi cùng nhau sẽ làm xuất hiện một nghĩa mới không phải là phép cộng đơn thuần nghĩa của từng từ. Sự kết hợp của các từ ấy (theo chúng tôi hiểu chính là tính cố định) đã tạo nên nghĩa mới, nghĩa tổng thể (tính hoàn chỉnh về nghĩa).
Về cơ bản cách định nghĩa này đã giúp chúng ta hình dung được thành ngữ là gì và cách định nghĩa này gần như tương đương với định nghĩa của Nguyễn Thiện Giáp 16; 77: “Thành ngữ là những cụm từ cố định vừa có tính hoàn chỉnh về nghĩa, vừa có tính gợi cảm”. Chúng tôi nói gần tương đương vì ở đây, Nguyễn Thiện Giáp có nói đến tính gợi cảm. Đây là một đặc điểm mà chúng tôi cho rằng không thể thiếu được khi nói tới thành ngữ (chúng tôi sẽ nói kỹ về đặc điểm này phần sau). Một định nghĩa khác nữa của Rosalind Ferguson giải thích rõ như sau: “Một thành ngữ có thể được định nghĩa là một “cụm từ” hoặc ngữ mà nghĩa của nó không thể hiểu ngay được từ nghĩa những thành tố cấu tạo nó.
Cấp độ (tính chất) thành ngữ của những ngữ này rất khác nhau. Ví dụ tính thành ngữ thể hiện trong câu tục ngữ “too many cooks spoil the broth” (nhiều đầu bếp sẽ làm hỏng món canh) mà cách hiểu nó hoàn toàn ẩn dụ và nghĩa sử dụng của nó chẳng hề liên quan đến việc nấu canh và để hiểu nó thì phải thông qua những yếu tố có chứa tính thành ngữ cũng như không chứa tính thành ngữ. Ví dụ “dead duck”, rõ ràng đề cập đến một cái gì đó không còn chức năng, hỏng mặc dù không nhất thiết phải là một con vịt, hay 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động ngữ “to pick up”, tính thành ngữ của nó nằm trong sự kết hợp của hai yếu tố. Tính thành ngữ: Như vậy là khi nói đến thành ngữ, Rosalind Fergusson, người đã tập hợp thành ngữ cho quyển từ điển thành ngữ (mà chúng tôi sử dụng để thu thập tư liệu) đã nhắc tới tính thành ngữ.
Vậy tính thành ngữ là gì? Theo cách hiểu thông thường, một tổ hợp được coi là có tính thành ngữ khi ý nghĩa chung của nó là một cái gì mới, khác với tổng số ý nghĩa của những bộ phận tạo thành. Vì các khái niệm nghĩa và ý nghĩa chưa được làm sáng tỏ nên có thể sử dụng yếu tố tương đương khi dịch để định nghĩa tính thành ngữ “Một tổ hợp đựơc coi là có tính thành ngữ nếu trong đó có ít nhất một từ khi dịch toàn bộ tổ hợp người ta phải dịch từ ấy bằng một yếu tố mà yếu tố đó chỉ tương đương với từ ấy khi từ ấy xuất hiện đồng thời với tất cả các yếu tố còn lại của tổ hợp (trong trật tự nhất định). Thêm vào đó, từ này có thể được gặp cả khi không có các yếu tố còn lại và khi ấy nó được dịch bằng một yếu tố khác” 15;74 Trong định nghĩa trên có 3 nhân tố cần lưu ý: 1. Trong tổ hợp thành ngữ tính phải có ít nhất một từ có khả năng dịch duy nhất, tức là khả năng dịch chỉ có thể có được khi tồn tại đồng thời một hoặc một số từ nào đó.
Vd: Mẹ tròn con vuông/ kỉ luật sắt; dead duck (đồ vô dụng), donkey‟s year (rất lâu). 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong tổ hợp thành ngữ tính, từ có cách dịch duy nhất chỉ có được cách dịch đó khi xuất hiện đồng thời với tất cả những yếu tố còn lại. Ví dụ: donkey‟s year: rất lâu (chỉ khi xuất hiện trong tổ hợp này thì từ donkey mới có cách dịch như vậy).
Điều kiện này là cần thiết để tách tổ hợp thành ngữ tính ra khỏi những đơn vị phức tạp hơn mà tổ hợp đó là một thành phần. Ví dụ: từ như trong như nước đổ lá khoai 3. Từ có cách dịch duy nhất nằm trong tổ hợp thành ngữ tính phải được gặp ở ngoài tổ hợp đó, và khi ấy nó có cách dịch khác. Ví dụ: donkey‟s year (donkey khi kết hợp với year có ý nghĩa là lâu, còn với các kết hợp khác, nó không có nghĩa này.
Ví dụ: Jane‟s donkey (con lừa của Jane). Tính hình tƣợng: Ngoài những đặc điểm về tính cố định, tính thành ngữ (hay tính nhất thể về nghĩa), hầu hết các định nghĩa đều nhấn mạnh thành ngữ là những cụm từ (ngữ) có tính gợi tả, giàu hình ảnh, màu sắc. Có thể nói thành ngữ là những cụm từ đã được tu từ và thường có hình ảnh dùng để thay thế những từ ngữ thông thường nhằm làm tăng hiệu quả diễn đạt của câu văn, lời nói. Nguyễn Xuân Hoà trong luận án của mình có nhấn mạnh lại quan điểm của Nguyễn Thiện Giáp “Thực ra nói đến thành ngữ là nói tới đơn vị định danh hình tượng.
Cần phải dựa vào tính hình tượng để xác định thành ngữ” 18;16. Tính hình tượng là đặc trưng cơ bản của thành ngữ. Thành ngữ biểu thị khái niệm nào đó dựa trên những hình ảnh, những biểu tượng cụ thể. Tính hình tượng của thành ngữ được xây dựng trên cơ sở của hiện tượng so sánh 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và ẩn dụ.
Để hiểu rõ hơn tính hình tượng của thành ngữ ta phải phân biệt thành ngữ với ngữ định danh. Về mặt nội dung, thành ngữ khác ngữ định danh ở các điểm sau đây: a1) Ngữ định danh là tên gọi thuần tuý của sự vật, còn thành ngữ là tên gọi gợi cảm của hiện tượng nào đó. Giá trị gợi cảm của thành ngữ được tạo ra nhờ sự tồn tại song song của hai phương diện nghĩa: nghĩa từ nguyên, là nghĩa hình thành từ nghĩa riêng của các thành tố theo quy tắc cú pháp và nghĩa thực tại của thành ngữ. Ví dụ : Nước đổ lá khoai là thành ngữ có ý nghĩa từ nguyên “nước đổ vào lá khoai”; còn ý nghĩa thực tại của nó là “phí công, vô ích”.
Ở ngữ định danh, hình thái bên trong chủ yếu đóng vai trò cấu tạo ý nghĩa chung của cả đơn vị. Còn ở thành ngữ thì hình thái bên trong chẳng những chỉ cấu thành ý nghĩa chung mà còn tạo cho thành ngữ giá trị biểu cảm nữa. Vì thế, sau khi một ngữ định danh được hình thành thì vai trò của hình thái bên trong sẽ chấm dứt. Trong giao tiếp, người nói và người nghe đều không cần chú ý đến hình thái bên trong của đơn vị mà chỉ cần chú ý đến nghĩa thực tại của nó mà thôi.
Hình thái bên trong của đơn vị đó mà càng xa mờ đi bao nhiêu thì càng có lợi cho việc nhận thức ý nghĩa thực tại của nó bấy nhiêu. Trong các thành ngữ, hình thái bên trong là ý nghĩa hoàn toàn độc lập tồn tại bên cạnh ý nghĩa thực tại của chúng. Hình thái bên trong quy định ý nghĩa thực tại và sắc thái biểu cảm của ý nghĩa đó. Nếu ở ngữ định danh, hình thái bên trong và ý nghĩa thực tại thống nhất với nhau thì ở thành ngữ, hình thái bên trong và ý nghĩa thực tại tách rời nhau, thậm chí đối lập nhau.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chính sự đối lập của hai diện ý nghĩa như thế đã tạo nên tính hình tượng của thành ngữ. a2) Do có tính hình tượng cho nên ý nghĩa của thành ngữ luôn có tính cụ thể. Nó không có khả năng diễn đạt đồng thời quan hệ chủng và loại, không có cả diện chung lẫn diện riêng của ý nghĩa như ngữ định danh. So sánh: xe đạp là một ngữ định danh.
Nó vừa có thể biểu thị “tổng loại xe đạp nói chung” (diện chung của ý nghĩa) lại vừa có thể biểu thị “một hoặc vài cái xe đạp cụ thể” (diện riêng của ý nghĩa). Thành ngữ “chạy long tóc gáy” không biểu thị một khái niệm “chạy” nói chung mà biểu thị trạng thái “chạy tíu tít, bận rộn, khẩn cấp”. Do đó thành ngữ không thể dùng cho bất kỳ tình huống nào có đặc điểm mà nó biểu thị. a3) Thành ngữ chỉ hình thành ở những phạm vi mà sự phản ánh đòi hỏi cần có sự bình giá và biểu cảm.
Phân biệt thành ngữ và cụm từ tự do Chúng tôi hoàn toàn đồng ý với nhận xét của ThS. Lâm Thị Hoà Bình về sự khác biệt giữa cụm từ tự do và thành ngữ. “Cụm từ tự do được hình thành trong từng bối cảnh giao tiếp phục vụ một mục đích biểu đạt nhất định, hay nói đúng hơn là do nhu cầu diễn tả một ý tưởng nào đó hơn mức bình thường. Cụm từ tự do tuy có thể tạo ra nghĩa biểu cảm không phải là phép cộng đơn thuần của các nghĩa đơn lẻ nhưng chỉ có thể hiểu trong một bối cảnh, tình huống phát ngôn nhất định.
Nếu đặt trong bối cảnh khác, rất có thể nghĩa của nó sẽ biến đổi hay được phân tích như đối với một cụm từ vựng- 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngữ pháp thông thường.