Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP Trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ, hội nhập KTQT nói chung và tham gia WTO nói riêng đã trở thành đòi hỏi khách quan đối với sự phát triển của các nền kinh tế, các quốc gia. Do vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tổ chức, các học giả kinh tế nghiên cứu về tác động của hội nhập KTQT và gia nhập WTO, tìm các biện pháp khắc phục hạn chế và thách thức, phát huy thời cơ và ưu thế làm lợi cho quốc gia, doanh nghiệp trong quá trình hội nhập. Đặc biệt Việt Nam là một trong nhóm các nước đang phát triển và chậm phát triển, để tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) chủ yếu dựa trên phát triển nông nghiệp,. Do vậy luận án đề cập đến các công trình nghiên cứu có liên quan đến phát triển nông nghiệp và ảnh hưởng của hội nhập KTQT đến phát triển nông nghiệp.
Có thể phân các công trình nghiên cứu thành hai nhóm: (i) Các nghiên cứu đi sâu về những lý thuyết phát triển nông nghiệp, CNH, HĐH. (ii) Các nghiên cứu đi sâu về ảnh hưởng của hội nhập KTQT, những thời cơ và thách thức, cũng như tìm giải pháp để hạn chế các khó khăn phát huy lợi thế để nâng cao hiệu quả trong quá trình hội nhập KTQT và tham gia WTO. Những lý thuyết và nghiên cứu về phát triển nông nghiệp Nông nghiệp là lĩnh vực sản xuất có những nét đặc thù, là ngành sản xuất gắn với sinh vật, bị chi phối bởi quy luật sinh học, các điều kiện ngoại cảnh (đất đai, thời tiết - khí hậu) và là ngành sản xuất ra sản phẩm tất yếu để xã hội tồn tại và phát triển, vì thế từ lâu rất được các nhà kinh tế quan tâm và được đề cập nhiều trong các lý thuyết kinh tế, nhất là trong các mô hình phát triển kinh tế của các nước chậm phát triển hiện đang tiến hành CNH, HĐH. Để thấy rõ các thuyết về phát triển nông nghiệp theo các trường phái chính sau: 6 - Trường phái đề cao vai trò của nông nghiệp, coi nông nghiệp là cơ sở hay tiền đề cho quá trình công nghiệp hoá.
Đại diện cho trường phái lý thuyết này có thể kể đến Mellor và Johnston, và sau nữa là nhà kinh tế học nổi tiếng người Mỹ Simon Kuznets. Trong nghiên cứu “The Role of Agriculture in Economic Development” (Vai trò của nông nghiệp trong phát triển kinh tế) vào năm 1961, Johnston và Mellor cho rằng, việc xây dựng một nền nông nghiệp vững mạnh và năng động sẽ là một nhân tố quan trọng thúc đẩy công nghiệp phát triển và sự tăng trưởng của toàn bộ nền kinh tế. Theo hai học giả này, nông nghiệp có 5 vai trò quan trọng: 1) cung cấp lương thực, thực phẩm cho nhu cầu trong nước; 2) xuất khẩu nông sản để thu ngoại tệ; 3) tạo nguồn lao động cho khu vực công nghiệp; 4) mở rộng thị trường nội địa cho sản phẩm công nghiệp và 5) tăng nguồn tiết kiệm ở trong nước để tạo vốn cho phát triển công nghiệp. [88] Cùng với quan điểm của Johnston và Mellor, năm 1965, Kuznets đã tiếp tục khẳng định sự đóng góp của nông nghiệp vào tăng trưởng kinh tế thông qua trao đổi buôn bán sản phẩm với các khu vực khác nhau ở trong và ngoài nước, cung cấp lương thực, thực phẩm, nguyên liệu, vốn, thị trường cho quá trình CNH, HĐH.
Tất cả những điều này được ông thể hiện trong tác phẩm “Economic Growth and Structure” (Tăng trưởng kinh tế và cơ cấu) [84]. Các tác giả thuộc trường phái đề cao vai trò của nông nghiệp trong quá trình phát triển. Họ cho rằng, nông nghiệp đóng vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế. Ở đây, nông nghiệp được đề cao, nhưng xét về thực chất đó là sự khai thác cạn kiệt các nguồn lực của nông nghiệp để chuẩn bị tiền đề phục vụ cho sự phát triển công nghiệp hoá, đô thị hoá (CNH, ĐTH).
Theo chúng tôi, hiện tại và trong giai đoạn tới, nông nghiệp có vị trí và vai trò nhất định. Bởi vì, với xu thế toàn cầu hoá, nếu dựa quá nhiều vào sản xuất nông nghiệp theo thuyết này sẽ khó đảm bảo cho việc phân bổ nguồn lực 7 một cách hiệu quả. Mặc dù vậy, ở một mức độ nhất định nào đó, thuyết này vẫn còn có giá trị đối với những nước đang trên con đường tiến tới CNH, HĐH mà có xuất phát điểm là nông nghiệp. - Trường phái phát triển hài hoà giữa nông nghiệp và công nghiệp.
Đại diện cho trường phái này là E. Schumacher và một số học giả người Mỹ như Colander, Roy Cohn, Mark Morlock và Robert Stonebreaker. Trong tác phẩm “Small is beautiful” (nhỏ là đẹp), E. Schumacher cho rằng, phải chú ý thoả đáng tới phát triển nông nghiệp, nhất là đối với những nước đang phát triển.
Schumacher đề xuất một quan điểm sâu rộng hơn: đảm bảo cho con người tiếp xúc với thiên nhiên sinh động; nhân bản hoá và nâng cao chất lượng của nơi sinh sống rộng lớn hơn dành cho con người; cung cấp lương thực, thực phẩm và các nguyên liệu cần thiết khác cho việc đảm bảo một cuộc sống đầy đủ và hợp lý. Về cơ bản, Schumacher đồng tình với quan điểm công nghiệp hoá, song ông không tán thành thực hiện công nghiệp hoá bằng cách “bóp nặn” mọi nguồn lực của nông nghiệp; cần kết hợp hài hoà và phát triển cân đối giữa công nghiệp và nông nghiệp, phải dùng những thành quả của công nghiệp để phục vụ lại nông nghiệp làm cho nông nghiệp phát triển bền vững hơn. Quan điểm phát triển cân đối và hài hoà giữa nông nghiệp và công nghiệp còn cho rằng, phát triển nông nghiệp cần phải đặt trong xu thế hội nhập kinh tế toàn cầu; yếu tố cạnh tranh cần được chú trọng và tăng cường trên cơ sở nâng cao năng suất lao động; nâng cao tính tự chủ của nông dân trong quá trình ra quyết định sản xuất; đảm bảo chuyển dần nông nghiệp truyền thống sang nông nghiệp hiện đại; kết hợp phát triển công nghiệp gắn với nông nghiệp và các ngành công nghiệp khác, nâng cao nguồn lực con người,. Quan điểm này coi trọng đầu tư cho nông nghiệp và đầu tư vào nguồn nhân lực.
Thuyết này nhấn mạnh tới phát triển bền vững của nền kinh tế, nhất là việc sản xuất nhiều 8 hay ít hàng hoá không quan trọng bằng mục tiêu làm cách nào để sản xuất có hiệu quả nhất xét cả về lơị ích xã hội lâu dàì. [89] Như vậy có thể thấy, các quan điểm hay các chủ thuyết về nông nghiệp, thường thay đổi theo thời gian và phù hợp với từng giai đoạn phát triển của mỗi quốc gia. Trường phái thứ hai quan tâm và đề cập nhiều hơn đến môi trường cũng như sự phát triển nông nghiệp bền vững. Có thể nói rằng hầu hết các lý thuyết của các nhà kinh tế học trước đây đều không thuần túy tập trung nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp, mà đều đặt nông nghiệp trong mối quan hệ với các ngành, các lĩnh vực khác, trước hết là với công nghiệp.
- Lý thuyết về phát triển bền vững: Thuật ngữ “phát triển bền vững” hay “phát triển bền lâu” được xuất hiện vào những năm 70 của thế kỷ XX nhưng mãi đến đầu thập niên 80 “phát triển bền vững” mới được Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thế giới (IUCN), Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UPEP) và Quỹ bảo vệ động vật hoang dã quốc tế (WWF) đã được sử dụng trong “Chiến lược bảo tồn thế giới” đã đề xuất nội dung “phát triển bền vững” là: “Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái”. Trong báo cáo Brundland: “Phát triển bền vững là sự phát triển thỏa mãn những nhu cầu của hiện tại và không phương hại tới khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai”. Từ đây, khái niệm “Phát triển bền vững” trở thành khái niệm chìa khóa giúp các quốc gia xây dựng quan điểm, định hướng, giải pháp tháo gỡ trong các vấn đề phát triển, chủ động điều chỉnh (tái cơ cấu) nền kinh tế trong đó có nông nghiệp. Đó là sự phát triển kinh tế dựa vào nguồn tài nguyên được tái tạo tôn trọng những quá trình sinh thái cơ bản, sự đa dạng sinh học và hệ thống trợ giúp của tự nhiên đối với cuộc sống con người, động vật và thực vật.
Qua thời gian khái niệm này không chỉ dừng lại ở nhân tố sinh thái mà còn mở rộng thêm nội hàm vào nhân tố xã hội, con 9 người, đặc biệt là bình đẳng xã hội. Như vậy phát triển bền vững là sự kết hợp hài hòa giữa mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường. Năm 2002, Hội nghị thượng đỉnh của Liên hợp quốc về môi và phát triển bền vững họp tại Johannesburg, Nam Phi, trong các văn kiện nêu: Phát triển bền vững là sự phát triển không những chỉ đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà còn không làm ảnh hưởng xấu, cản trở đến sự phát triển của các thế hệ tương lai, là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý, hài hòa giữa ba mặt của sự phát triển, gồm: tăng trưởng kinh tế, cải thiện các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường. Như vậy đã xác định ba trụ cột của phát triển bền vững đó là: bền vững về kinh tế, bền vững về mặt xã hội và bền vững về môi trường sinh thái.
Các tiêu chí chủ yếu đánh giá sự bền vững là tăng trưởng kinh tế ổn định; thực hiện tốt tiến bộ và công bằng xã hội; khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên; nâng cao đời sống và chất lượng môi trường sống. Trong hội nhập KTQT các vấn đề phát triển bền vững cũng phải được quan tâm nhằm giải quyết những khía cạnh mang tính toàn cầu của phát triển bền vững như vấn đề nghèo đói và khoảng cách giầu nghèo, khí thải và biến đổi khí hậu… [82] 1.