Đặt vấn đề Lịch sử hình thành và phát triển xã hội loài người gắn liền với tự nhiên nói chung và lâm sản ngoài gỗ ( LSNG) nói riêng. LSNG không những góp phần qua trọng về kinh tế xã hội mà còn có giá trị lớn đối với sự giàu có của hệ sinh thái và sự đa dạng sinh học của rừng. Đã từ rất lâu LSNG được sử dụng đa mục đích trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội như làm dược liệu, đồ trang sức, đồ gia dụng, hàng thủ công mỹ nghệ, thực phẩm …, do vậy chúng đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống của nhân dân. Cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến.
Đây là nguồn tài nguyên có giá trị thiết thực cho cộng đồng các địa phương trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra còn có giá trị trong việc bảo tồn nguồn gen cung cấp cho lĩnh vực dược học. Cho đến nay Việt Nam vẫn được đánh giá là nước có nguồn tài nguyên đa dạng và phong phú, trong đó có tài nguyên cây thuốc. Thêm đó nước ta có 54 dân tộc anh em trong đó có tới 53 dân tộc anh em sống ở những vùng sâu vùng xa từ hàng ngàn năm trước đây, trong quá trình đấu tranh sinh tồn mỗi dân tộc đã tích lũy được những kinh nghiệm trong việc sử dụng cây cỏ quanh nơi sinh sống để chăm sóc sức khỏe và làm thuốc cho cộng đồng, đó là một trong những ưu thế lớn trong việc sử dụng tài nguyên thực vật trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc góp phần nâng cao đời sống và sức khỏe con người. Việt nam được coi là một trong những trung tâm đa dạng sinh học của thế giới, có tiềm năng phát triển LSNG ở khu vực châu Á, hiện có 1,6 triệu ha rừng đặc sản; các nhà khoa học đã phát hiện ra hơn 7000 loài thực vật thì có n 2 tới hơn 1/2 là LSNG, trong đó có 3830 loài cây thuốc, 500 loài có tinh dầu, 620 loài nấm, 820 loài tảo, 186 loài thục vật đặc hữu chỉ có ở Việt Nam, 823 loài thục vật đặc hữu chỉ có ở Đông Dương và với 3/4 diện tích đất tự nhiên là đồi núi nên nước ta có nhiều tiềm năng về rừng (Viện Dược Liệu, 2002)[12].
Trước đây, khi sống trong điều kiện giao thông đi lại khó khăn và cộng đồng dân tộc Sán Chí tại huyện Phú Lương sống phụ thuộc chủ yếu vào rừng, vì vậy họ đã có những kinh nghiệm, kiến thức quý báu trong việc sử dụng các loài cây rừng để tạo nên các bài thuốc nhằm chưa bệnh tật thường ngày mà họ gặp phải. Ngày nay, giao thông đi lại thuận tiện sự giao lưu với cộng đồng người bên ngoài thuận tiện hơn, đời sống người dân nơi đây dần được cải thiện, sức khỏe người dân được y tế xã huyện chăm sóc, họ chuyển dần sang sử dụng thuốc Tây từ trạm xá nên việc sử dụng cây thuốc ít đi, mặt khác kinh nghiệm sử dụng cây thuốc tập trung chủ yếu ở người già, người lớn tuổi vì vậy những bài thuốc này có thể bị lãng quên. Hiện nay, nguồn tài nguyên rừng đang bị suy giảm nghiêm trọng, kéo theo đa dạng sinh học cũng bị giảm nghiêm trọng trong đó có cả cây thuốc bản địa có giá trị chưa kịp nghiên cứu cũng đã mất dần, vì vậy việc nghiên cứu phát hiện và bảo tồn tiến đến sử dụng bền vũng tài nguyên cây thuốc bản địa là một vấn đề rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để ghi nhận và gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng cây thuốc, bài thuốc của cộng đồng dân tộc Sán chí tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, tôi tiến hành đề tài: “Tìm hiểu kiến thức bản địa trong sử dụng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc của dân tộc Sán chí tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên”.Mục tiêu nghiên cứu 1.Mục tiêu chung Nghiên cứu kiến thức bản địa trong việc sử dụng một số cây LSNG để làm thuốc của dân tộc Sán chí tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.Mục tiêu cụ thể - Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội. - Điều tra thành phần loài cây sử dụng làm thuốc. - Mức độ khai thác và sử dụng các loài cây để làm thuốc. - Kiến thức bản địa trong việc sử dụng các loài LSNG làm thuốc - Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao công tác bảo tồn các loài LSNG và các bài thuốc của đồng bào dân tộc Sán Chí trong địa bàn nghiên cứu.
Ý nghĩa của đề tài. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Giúp cho sinh viên : - Biết cách vận dụng kiến thức đã học vào rèn luyện về kĩ năng điều tra, tổng hợp và phân tích số liệu, tiếp thu và học hỏi những kinh nghiệm từ thực tế. - Củng cố kiến thức cơ sở cũng như kiến thức chuyên nghành, tạo điều kiện tốt hơn để phục vụ công tác bảo vệ môi trường. - Sự thành công của đề tài là cơ sở để nâng cao được phương pháp làm việc có khoa học có cơ sở, giúp cho sinh viên nâng cao kỹ năng tổng hợp, bố tri thời gian hợp lý trong công việc.
- Đề tài sau khi hoàn thành có thể làm tài liệu tham khảo cho nhưng nghiên cứu sau đó và là cơ sở cho việc sử dụng bền vững nguồn cây thuốc của cộng đồng. Ý nghĩa trong thực tiễn - Kết quả của đề tài sẽ góp phần nâng cao được sự quan tâm của người dân đến các vấn đề liên quan đến các loài thực vật để làm thuốc nhằm bảo tồn nguồn kiến thức bản địa. n 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Trên thế giới 2.
Lịch sử sử dụng cây cỏ làm thuốc của các dân tộc trên thế giới Từ lâu các loài cây cỏ đã chiếm thành phần chính trong các loại thuốc ở các nước đang phát triển và dần dần lan rộng khắp thế giới. Vì con người đã đấu tranh để bảo vệ sức khỏe trên các lĩnh vực ô nhiễm môi trường và giảm thiểu căng thẳng, chữa bệnh bằng các loại thuốc phối hợp với hệ thống phòng vệ của cơ thể. Một cuộc cách mạng đã diễn ra, hiện nay khoảng 10 triệu người đã sử dụng các loài dược thảo giúp duy trì sự khỏe mạnh cho tinh thần và thể lực. Số người đến tham khảo ý kiến các chuyên viên dược thảo và các nhà áp dụng liệu pháp thiên nhiên ngày càng gia tăng.
Ngày càng nhiều các chứng minh khoa học cho thấy các loại thuốc dược thảo có thể dùng để chữa bệnh có hiệu quả tương đương với các loại thuốc chính thống, nhưng lại có ít tác dụng phụ hơn. Tính chất đa dạng và hoàn hảo của một số cây cỏ kết hợp với các liệu pháp chữa trị mang lại kết quả thật đáng ngạc nhiên.000 loài cây cỏ từ địa y đến các loài cây cao chót vót, từ thực vật bậc thấp đến bậc cao vào lúc này hay lúc khác đều được sd vào mục đích y học. Ngày nay, các loại thuốc dược thảo của phương tây vẫn còn sử dụng hàng trăm loài cây cỏ có nguồn gốc từ châu Âu và các châu lục khác trên thế giới. Trong y học Ayurveda (y học cổ truyền Ấn Độ) có khoảng 2.000 loài cây cỏ có công dụng làm thuốc, và trong danh mục dược phẩm của người Trung Quốc có hơn 5.700 loại thuốc cổ truyền, hầu hết đều có nguồn gốc từ cây cỏ.
Có khoảng 500 loài dược thảo được dùng trong y học chính thống, tuy nhiên chúng rất ít khi được sử dụng. Nói chung, cây cỏ thường là những vật n 6 liệu khởi đầu của quá trình tách chiết hoặc tổng hợp các loại thuốc của y học chính thống. Ví dụ: Digoxin, thuốc dùng chữa bệnh tim được tách chiết từ loại cây Mao địa hoàng thường và loại thuốc viên ngừa thai được tổng hợp từ các phần tử có trong cây khoai mỡ dại. Trong một số trường hợp khi nghiên cứu về dược thảo, lĩnh vực khoa học đã dễ dàng bỏ quên khá nhiều về các phần tử hoạt tính của chúng, tác dụng và các ứng dụng tiềm năng mới của chúng, vì hiện tại chúng ta chỉ biết về công dụng đặc hiệu của một loại cây thông qua cách sử dụng cổ truyền.
Hơn thế nữa, ngay cả khi một loại cây đã được nghiên cứu kĩ, các phương thuốc thảo dược cũng quá phức tạp và đa dạng đến nỗi hiện nay hầu như ko xác định được đó là loại thuốc chữa bệnh gì để có thể đưa ra lời khuyên cũng như cách sử dụng chúng. Đôi khi trong lĩnh vực cổ truyền, mặc dù chỉ dựa vào kinh nghiệm của các chuyên viên nhưng đã đưa ra những kiến thức sâu sắc về cách sử dụng tốt nhất cho các loài dược thảo, những điều mà các nhà khoa học đã bỏ quên. Tóm lại, dược thảo là một lĩnh vực khoa học và nghệ thuật. Từ thời xa xưa, các loại thảo mộc đã được đánh giá cao do chúng có khả năng làm giảm đau các vết thương và chữa bệnh, ngày nay chúng ta vẫn còn dựa vào những đặc tính chữa bênh của các loài thảo mộc để bào chế khoảng 75% các loại thuốc.
Trải qua hàng thế kỉ, các cộng đồng người trên khắp thế giới đã phát triển những phương thuốc cổ truyền của họ làm cho các cây thuốc và công dụng của chúng trở nên có ý nghĩa. Một số phương thuốc và cách chữa bệnh có vẻ lạ lung và thần bí, một số phong tục khác có vẻ duy lí và có thể hiểu được. nhưng tất cả những phong tục này đều thể hiện sự nỗ lực để vượt qua bệnh tật, khổ đau và nâng cao chất lượng cuộc sống. Hàng ngàn loại cây sinh trưởng trên khắp thế giới đều có nhiều công dụng y học, chúng chứa những thành phần hoạt chất có tác động trực tiếp lên n 7 cơ thể, được dùng trong việc bào chế cả dược thảo lẫn các loại thuốc thông thường.
Chúng có những lợi ích mà Tây y thường ko có, giúp con người chống lại bệnh tật và hỗ trợ cho cơ thể phục hồi sức khỏe. Hiện trạng tài nguyên thuốc trên thế giới.Arsimovich… đã nghiên cứu thành công công trình “ phương pháp nghiên cứu hóa inh – sinh lý cây thuốc”. Công trình này là cơ sở cho việc sử dụng và chế biến cây thuốc đạt hiệu quả tối ưu nhất, tận dụng tói da công dụng của các loại cây thuốc. Yátsenko đã đưa ra giá trị của từng cây thuốc trong tập sách “ giá trị cây thuốc”.