Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Viên chức trong các đơn vị sự nghiệp giáo dục nói chung, trong khối các trường đại học nói riêng là lực lượng lao động chính, nhân tố quan trọng tác động, thúc đẩy và quyết định chất lượng giáo dục. Chính vì thế, việc thực hiện, hoàn thiện pháp luật đối về viên chức trong lĩnh vực này không chỉ là cơ sở, điều kiện để phát huy nhân tố con người trong lĩnh vực giáo dục mà còn là nhiệm vụ thường xuyên của quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam là một bộ phận của quá trình thực hiện pháp luật nói chung, có liên quan chặt chẽ với pháp luật về viên chức và pháp luật về giáo dục đại học. Do ý nghĩa và tầm quan trọng của nó, trong thời gian qua, các vấn đề liên quan đến pháp luật về viên chức trong trường đại học đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
Trong chương này, Luận án rà soát, phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu về đề tài mà đã được thực hiện bởi các tác giả trong nước và trên thế giới. Trên cơ sở đó, Luận án tìm ra những khoảng trống về mặt học thuật cần tiếp tục nghiên cứu và khẳng định tính cấp thiết, đóng góp của Luận án. Để phân tích, đánh giá được toàn diện các công trình nghiên cứu hiện có liên quan tới thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học, Luận án đã xem xét ba khía cạnh: tình hình nghiên cứu về thực hiện pháp luật (mục 1.), nghiên cứu về cán bộ, công chức, viên chức (mục 1.) và nghiên cứu về giáo dục, giáo dục đại học (mục 1. Các nghiên cứu về thực hiện pháp luật Nghiên cứu về thực hiện pháp luật là một trong những nội dung quan trọng của lý luận về pháp luật, xuất hiện trong rất nhiều công trình có tính chất giáo khoa ở các cơ sở đào tạo trong và ngoài nước.
Các công trình nhiên cứu này đều dành một chương để giải quyết những khía cạnh cơ bản về thực hiện pháp luật: đưa ra 7 z quan niệm về thực hiện pháp luật, các hình thức thực hiện pháp luật và tập trung luận giải về áp dụng pháp luật - một hình thức thực hiện pháp luật. Trước hết cần kể tới các công trình như: Lý luận Nhà nước và pháp luật. Học viện Công vụ Nga. 2003 [53]; Giáo trình Lý luận Nhà nước và pháp luật, NXB.
Sách tiếng Nga [100]; Giáo trình Lý luận về nhà nước và pháp luật của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005-2007 [72]; Lý luận Nhà nước và pháp luật của tác giả Phạm Hồng Thái, Đinh Văn Mậu, NXB Giao thông Vận tải, 2009 [105] và Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật của Trường đại học Luật Hà Nội, NXB Công an nhân dân, 2010 [126]. Những năm gần đây, các công trình nghiên cứu của các tác giả Việt Nam về thực hiện pháp luật được công bố nhiều hơn và có chiều sâu hơn, tập trung làm rõ hơn những vấn đề lý luận cơ bản về thực hiện pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật trong một số lĩnh vực cụ thể như hình sự, dân sự, hành chính, đất đai. ở Việt Nam nhưng chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt về thực hiện pháp luật đối với viên chức trong trường đại học như: các công trình nghiên cứu của PGS. Nguyễn Minh Đoan từ năm 2009 đến năm 2013: “Thực hiện và áp dụng pháp luật ở Việt Nam”, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, “Thực hiện pháp luật và văn hoá pháp lý trong đời sống xã hội”, NXB.
Cũng có đề tài luận án tiến sĩ liên quan tới thực hiện pháp luật trong các lĩnh vực cụ thể đã được các tác giả bảo vệ thành công. Có thể kể đến luận án tiến sĩ luật học “Thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Vũ Thị Hồng Vân (bảo vệ thành công năm 2014) đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học như: xây dựng khái niệm thực hiện pháp luật về giáo dục, thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học, các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học. Đồng thời, trên cơ sở đánh giá những kết quả đạt được cũng như những tồn tại, hạn chế, nguyên nhân của hạn chế của thực 8 z trạng thực hiện pháp luật về giáo dục, và pháp luật về giáo dục đại học trong các giai đoạn khác nhau, tác giả đã đề xuất được hệ thống đồng bộ các giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học ở nước ta: nâng cao nhận thức, hoàn thiện pháp luật về giáo dục, kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý nhà nước, bảo đảm điều kiện vật chất cho việc thực hiện pháp luật về giáo dục… Đề tài luận án tiến sĩ luật học: “Thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính của cơ quan nhà nước cấp tỉnh ở Việt Nam hiện nay” được tác giả Nguyễn Văn Linh (bảo vệ thành công năm 2015) đã phân tích, làm nổi bật những vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật nói chung, về thực hiện pháp luật giải quyết thủ tục hành chính của các cơ quan hành chính nhà nước cấp tỉnh như: khái niệm pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính, đặc điểm, nội dung, các hình thức văn bản pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính, khái niệm thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính, những đặc điểm, yêu cầu và điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật này của các cơ quan nhà nước cấp tỉnh hiện nay. Trên cơ sở tìm hiểu pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính của một số nước đồng thời khái quát thực trạng, rút ra những ưu điểm, hạn chế trong thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa, một cửa liên thông tại cơ quan nhà nước cấp tỉnh trong tiến trình cải cách hành chính, trong cải cách nền hành chính nhà nước ở địa phương, tác giả đưa ra những quan điểm, giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính tại cơ quan nhà nước cấp tỉnh ở Việt Nam hiện nay.
Trên các tạp chí, nhiều bài viết xuất hiện đã thể hiện vấn đề thực hiện pháp luật luôn nhận được sự quan tâm đáng kể của các tác giả và được nghiên cứu dưới nhiều khía cạnh khác nhau. Đó là bài: “Thực hiện tốt Luật Viên chức để tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý và nâng cao chất lượng phục vụ của khu vực sự nghiệp công lập” trên Tạp chí Tổ chức nhà nước, số 1, trang 4-9; [109] của tác giả Trần Văn Tuấn; Bài “Khắc phục tình trạng “hỗn loạn” của văn bản quy phạm pháp luật” đăng trên tạp chí Luật sư số 05 (tháng 7 năm 2014) của PGS.LS Chu Hồng Thanh [118]. Các nghiên cứu về cán bộ, công chức, viên chức Nghiên cứu về cán bộ, công chức, viên chức nhìn chung đã phong phú hơn, đa chiều hơn (dưới góc độ pháp lý, quản lý và tâm lý học). Giai đoạn trước năm 9 z 2010 (trước khi có Luật Viên chức ra đời), công chức và viên chức đều được điều chỉnh chung trong các văn bản pháp luật của nhà nước và các văn bản pháp lý của những cơ quan hữu quan, chưa có sự phân tách rõ ràng về các đối tượng làm việc trong các cơ quan hành chính với cơ quan sự nghiệp, dịch vụ công.
Tuy nhiên, do nhu cầu của hoạt động áp dụng pháp luật đòi hỏi phải có sự xác định và phân biệt, so sánh, nhận dạng giữa công chức và viên chức nên bước đầu đã có một số đề tài khoa học cấp bộ được triển khai. Đầu tiên phải kể đến đề tài cấp bộ “Luận cứ khoa học phân định ngạch công chức, ngạch viên chức” nghiệm thu năm 2005 do TS.Nguyễn Minh Phương - Bộ Nội vụ chủ nhiệm đề tài. Tiếp theo, năm 2007, Bộ Nội vụ tiến hành nghiệm thu đề tài: “Cơ sở khoa học của đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức hành chính theo nhu cầu công việc” do TS. Nguyễn Ngọc Vân làm chủ nhiệm [16].
Năm 2008, tác giả Lương Thanh Cường bảo vệ thành công Luận án tiến sỹ với đề tài: “Hoàn thiện chế định về pháp luật công vụ, công chức ở Việt Nam hiện nay” [23]. Mặc dù các tác giả đã cố gắng giải quyết những vấn đề rất quan trọng, cấp thiết của khoa học pháp lý và thực tiễn áp dụng pháp luật yêu cầu là chỉ rõ tiêu chí để phân biệt công chức và viên chức, cơ sở khoa học của đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức hành chính theo nhu cầu công việc nhưng chủ yếu chỉ xem xét vấn đề theo phương diện lý luận. Về phía các nhà khoa học, nhà quản lý và cả các nhà tâm lý xã hội cũng đã dựa trên cơ sở các văn bản pháp luật điều chỉnh đối với cán bộ, công chức, viên chức cũng như thực trạng việc áp dụng các văn bản này trong thực tiễn để hướng đến nghiên cứu về việc thực hiện, áp dụng pháp luật về công chức, viên chức. Phần lớn các công trình khoa học đều chú ý đề cập, khai thác nghiên cứu việc xây dựng, quản lý, phát triển đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong điều kiện thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Trong đó, các tác giả đã nhấn mạnh đến việc phải chú ý bảo đảm, điều chỉnh về mặt quy chế pháp lý và điều kiện vật chất, tinh thần một cách phù hợp, tương xứng với sự đóng góp của cán bộ, công chức, viên chức. Có thể kể đến các công trình như: Tác giả Chu Văn Đức nghiên cứu về “Vấn đề động viên viên chức”, đăng trên Tạp chí Tâm lý học, số 2, năm 2004 trang 41 - 45 [40]; Tác giả Thang Văn Phúc và Nguyễn Minh Phương 10 z năm 2005 đồng chủ biên cuốn sách: “Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng đội ngũ cán bộ công chức” do NXB Chính trị Quốc gia phát hành [91]; Tác giả Nguyễn Trọng Điều có bài: “Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức đáp ứng yêu cầu hội nhập” đăng trên Tạp chí Cộng sản, số 13, trang 19 - 22, năm 2006, [34] và tác giả PGS. Phạm Hồng Thái có bài “Sự điều chỉnh của pháp luật về viên chức” đăng trên Tạp chí tổ chức Nhà nước, số 1, trang 27-29, năm 2009 [115].