CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Văn hóa Văn hóa là một khái niệm có ngoại điên rất rộng lớn bao gồm nhiều đối tượng, tinh chất và hình thức biểu hiện. Theo nguyên nghĩa gốc, văn hóa xuất phát từ tiếng Latinh - Cultura có nghĩa là sự khai hoang, trồng trọt, chăm sóc cây trồng, sau đó được hiểu theo nghĩa mở rộng ở phương Tây, văn hóa dùng trong lĩnh vực xã hội có nghĩa là sự giáo dục, đào tạo, phát triển các khả năng của con người.
Ở phương Đông, trong tiếng Hán cổ, từ văn hóa bao hàm ý nghĩa “ văn” là vẻ đẹp của nhân tính, cái đẹp của tri thức, trí tuệ con người có thé đạt được bằng sự tu dưỡng của bản thân và cách thức cai trị đúng đắn của nhà cầm quyền. Còn “hóa” là đem cái văn (cái đẹp, cái tốt, cái đúng) để cảm hóa, giáo dục và hiện thực hóa trong thực tiễn, đời sống. Như vậy, văn hóa trong từ nguyên của cả phương Đông và phương Tây đều có một nghĩa chung căn bản là sự giáo hóa, vun trong nhân cách con người (bao gồm cá nhân, cộng đồng và xã hội loài người), cũng có nghĩa là làm cho con người và cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn. Theo phạm vi xem xét, nghiên cứu, văn hóa được coi là toàn bộ những hoạt động vật chất và tinh thần mà loài người đã tạo ra trong lịch sử của mình từ mối quan hệ với con người, với tự nhiên và với xã hội.
Văn hóa, đúng như Edouard Herriot nhận xét, “là cái còn lại, khi người ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn thiếu khi người ta đã học được tất cả”. Hay theo định nghĩa của Unesco thì: “Van hóa phản ánh và thể hiện một cách tông quát sống động mọi mặt của của cuộc sống con người đã diễn ra trong quá khứ và cũng đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao nhiêu thế kỷ, nó đã cấu thành nên một hệ thông các giá tri, truyền thông thâm mỹ và lôi sông mà dựa trên 1] đó từng dân tộc tự khang định bản sắc riêng của mình” (F.29] Với quan niệm xem văn hoá là nên tang tinh thần của xã hội, khái niệm văn hoá được mở rộng hơn. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như vì mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương tiện, phương thức sử dụng toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá. Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”.
Đỗ Minh Cương: “Văn hóa là nguồn lực nội sinh của con người, là kiểu sống và bang giá trị của các tổ chức, cộng đồng người, trung tâm là các giá trị chân — thiện — mỹ” [1,tr. Bùi Xuân Phong: “Văn hóa là toàn bộ những hoạt động vật chất và tinh thần mà loài người đã sáng tạo ra trong lịch sử của mình trong quan hệ với con người, với tự nhiên và với xã hội, được đúc kết lại thành hệ giá tri va chuẩn mực xã hội. Nói tới văn hóa là nói tới con người, nói tới việc phát huy những năng lực bản chất của con người, nhăm hoàn thiện con người, hoàn thiện xã hội. Có thé nói văn hóa là tất cả những gi gắn liền với con người, ý thức con người dé rồi lại trở về với chính nó” [4.
Trần Ngọc Thêm: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tỉnh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [6,tr. Một cách khái quát thì văn hóa là toàn bộ những hoạt động vật chất và tinh than mà loại người đã sáng tạo ra trong lịch sử của minh trong quan hệ 12 với con người, với tự nhiên và với xã hội, được đúc kết lại thành hệ gia tri va chuẩn mực xã hội. Nói tới văn hóa là nói tới con người, nói tới việc phát huy những năng lực bản chất của con nguoi, nham hoan thién con người, hoàn thiện xã hội. Có thê nói văn hóa là tất cả những gì gắn liền với con người, ý thức con người dé rồi lại trở về với chính nó.
Văn hóa doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp như là các giá trị tinh thần, vật chất và tri thức. được xây dựng trong suốt quá trình tồn tại và phát triển, trở thành quan niệm, tập quán, truyền thống của doanh nghiệp đó. Ông Georges de Saite Marie, chuyên gia người Pháp về doanh nghiệp vừa và nhỏ, đã đưa ra định nghĩa sau: “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hop các giá trị, các biểu tượng, huyén thoại, nghỉ thức, các điều cam ky, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nên móng sâu xa của doanh nghiệp”.18] Trong phạm vi nghiên cứu luận văn nay, văn hóa doanh nghiệp có nội hàm là: “Van hóa doanh nghiệp là một hệ thong các ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, cách nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên trong doanh nghiệp cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của từng thành viên trong hoạt động kinh doanh, tạo nên bản sắc kinh doanh của doanh nghiệp đó ``.19] Nếu xét trong hoạt động doanh nghiệp thì “văn hoá doanh nhân” là thuộc dạng văn hoá cá nhân, còn “Văn hoá doanh nghiệp” là thuộc dạng văn hoá cộng đồng. Doanh nghiệp với sứ mạng tồn tại là để sản xuất của cải vật chất và làm dịch vụ.
Mọi hoạt động sản xuất đều gắn liền với một dây chuyền công nghệ nhất định. Để vận hành được các khâu của dây chuyền này, trong doanh nghiệp phải có hệ thống tổ chức, quan lý thật chặt chẽ từ khâu đầu đến 13 khâu cuối. Điều này có nghĩa là trong các hoạt động của doanh nghiệp, mọi người đều phải tuân theo những giá trị — chuan mực cụ thé nào đó và thực hiện theo những “khuôn mẫu văn hoá” nhất định. Từ đó, văn hoá doanh nghiệp có thể được hiểu là toàn bộ các giá trị văn hoá được gây dựng nên trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp, trở thành các giá trị, các quan niệm và tập quán, truyền thống ăn sâu vào hoạt động của doanh nghiệp ay và chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của mọi thành viên của doanh nghiệp trong việc theo đuôi và thực hiện các mục đích chung.
Văn hóa doanh nghiệp được thể hiện ở nhiều cấp độ khác nhau, từ dé nhận biết đến ấn sâu trong tiềm thức của tập thé mà phải qua thời gian dài mới hình dung ra được. Cấu trúc của văn hóa doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp không phải là yếu tố vô hình, khó nhận biết mà thê hiện rõ một cách vật chất, trong hành vi kinh doanh giao tiếp của công nhân, cán bộ trong doanh nghiệp (với nhau và với công chúng bên ngoai), va cả trong hàng hoá, dịch vụ, các thông điệp của doanh nghiệp, từ mẫu mã, kiểu đáng đến nội dung và chất lượng. Có thé tổng kết lại, văn hóa doanh nghiệp bao gồm năm yếu tố: - Hệ thống ý niệm; - Hệ thống giá trị liên quan đến các chuẩn mực cho phép phân biệt thực giả, đánh giá tốt xấu, nhận định đúng sai trong những tình huống hoạt động cụ thể; - Hệ thống biểu hiện; - Hệ thống hoạt động, gồm hệ thống các tri thức công nghệ học; - Nhân cách văn hóa doanh nghiệp (văn hoá doanh nhân).Schein, văn hóa doanh nghiệp có thể chia thành 3 cấp độ khác nhau: 14 Cấp độ thứ nhất là những quá trình và cấu trúc hữu hình của doanh nghiệp bao gồm tat cả những hiện tượng và sự vật mà một người có thé nhìn, nghe va cảm nhận khi tiếp xúc với một tổ chức có nền văn hoá xa lạ như: Kiến trúc, cách bài trí, công nghệ, sản phẩm; Các văn bản quy định nguyên tắc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp; Lễ nghi và lễ hội hàng năm; Các biểu tượng, logo, khẩu hiệu, tài liệu quảng cáo của doanh nghiệp; Ngôn ngữ, cách ăn mặc, phương tiện đi lại, chức danh, cách bộc lộ cảm xúc, hành vi ứng xử thường thấy của các thành viên và các nhóm làm việc trong doanh nghiệp; Những câu chuyện và huyền thoại về tổ chức; Hình thức mẫu mã của sản phẩm; Thái độ và cung cách ứng xử của các thành viên doanh nghiệp. Cấp độ thứ hai là những giá trị được tuyên bố bao gồm các chiến lược, mục tiêu, triết lý của doanh nghiệp.
Nó còn là các gia tri được thé hiện, đó là giá trị xác định những gì mình nghĩ là phải làm, nó xác định những gì mình cho là đúng hay sai. Gia tri này gồm: Giá trị tồn tại khách quan, hình thành tự phát và giá trị mà lãnh đạo mong muốn, phải xây dựng từng bước. Cấp độ thứ ba là các ngầm định, những quan niệm chung bao gồm những ý nghĩa, niềm tin, nhận thức, suy nghĩ và tình cảm có tính vô thức mặc nhiên được công nhận trong doanh nghiệp; nó được coi là đương nhiên ăn sâu trong tiềm thức mỗi cá nhân trong doanh nghiệp. Các ngầm định này là nền tang cho các giá trị và hành động của mỗi doanh nghiệp.
Đặc điểm của văn hóa doanh nghiệp - Văn hóa doanh nghiệp bắt nguồn từ những giá trị Cốt lõi của văn hóa doanh nghiệp là tinh thần doanh nghiệp và quan điểm giá trị của doanh nghiệp. Giải thích một cách đơn giản, giá trị là một cái gì đó mà người ta cảm thấy quan trọng, có lợi ích. Cụm từ “ Quan trọng” và “Có lợi ích” là rất đáng lưu tâm trong xây dựng văn hóa doanh nghiệp. Bởi lẽ lãnh đạo công ty sẽ rất khó xây dựng văn hóa doanh nghiệp nếu không truyền 15 đạt được những ích lợi mà văn hóa doanh nghiệp đem lại.
Nhân viên cần được giáo dục nhận thức rằng việc đeo thẻ nhân viên, mặc đồng phục là thể hiện sự tự hào là thành viên của công ty và có ích cho công việc chứ không phải họ mang những thứ đó dé quảng cáo. Rất nhiều lãnh đạo đã mắc lỗi khi áp đặt văn hóa mà không khơi gợi nhận thức của nhân viên mình với các giá trị văn hóa.