Chương 1 Luật Xuất bản năm 1993 nêu rõ: “HĐXB là một ngành thuộc lĩnh vực văn hóa - tư tưởng thông qua việc sản xuất, phổ biến những XBP đến nhiều người, không phải là hoạt động kinh doanh đơn thuần. HĐXB nhằm mục đích phổ biến những tác phẩm về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, khoa học, công nghệ, văn học, nghệ thuật; giới thiệu di sản văn hoá dân tộc, tinh hoa văn hoá thế giới” [30, tr. Như vậy, HĐXB vừa là hoạt động sáng tạo ra tri thức, vừa là hoạt động sản xuất vật chất. Đây là quá trình vật chất hóa các giá trị tinh thần thành sản phẩm hàng hóa cụ thể.
Quá trình này được thực hiện với sự hỗ trợ của các phương tiện, kỹ thuật của công nghệ in. Đặc điểm hoạt động xuất bản Thứ nhất, HĐXB vừa là hoạt động văn hoá - tư tưởng vừa là hoạt động kinh tế. Là một bộ phận của văn hoá, HĐXB chịu sự chi phối của các quy luật phát triển văn hoá. HĐXB trong đó trọng tâm là công tác biên tập là một loại lao 10 động khoa học.
Biên tập viên, công cụ lao động của họ là tư duy, đối tượng lao động của họ cũng là tư duy, sản phẩm lao động của họ mang lại là kết quả của quá trình tư duy. Đó là bản thảo của những tác phẩm đạt yêu cầu về giá trị tư tưởng, khoa học và nghệ thuật. Xét về phương diện mục đích và hiệu quả thì xuất bản hướng tới việc cảm hoá con người, cải tạo con người, để cải tạo thiên nhiên và xã hội vì mục đích của con người. Nó là một hoạt động tinh thần, hoạt động trí tuệ và vì trí tuệ.
Song khi các sản phẩm của trí tuệ là sách đã “thấm sâu” vào con người thì nó không thể chỉ là dạng tinh thần, mà đến “cái ngưỡng” nhất định nó sẽ chuyển hoá thành lực lượng vật chất. Nhưng hoạt động văn hoá – tư tưởng không thể xã hội hoá, không thể chuyển tải các ý tưởng của mình tới công chúng khi không có các điều kiện vật chất nhất định, không thông qua hoạt động xuất bản. Vì vậy, HĐXB còn là hoạt động sản xuất vật chất, hoạt động kinh tế. Từ sự phân tích trên, chính lao động của biên tập viên đã là lao động vật chất.
Họ đã vật chất hoá các ý tưởng của NXB, của các tác giả thành các bản thảo với công cụ, đối tượng lao động đặc thù. Nó phải qua quá trình vật chất hoá các giá trị tinh thần thành các XBP cụ thể. Quá trình này được thực hiện với sự hỗ trợ của các phương tiện và kỹ thuật của công nghiệp in. Tác phẩm văn học, nghệ thuật, công trình nghiên cứu khoa học, sau khi được NXB hoàn chỉnh, được đưa in thành hàng loạt.
Các tiêu hao về lao động sống, lao động quá khứ thể hiện khá rõ ở công đoạn này. Khi đó nó trở thành XBP. Khi qua lưu thông, tiêu dùng, để thực hiện mục đích cuối cùng của XBP và của sản xuất vật chất thì XBP trở thành hàng hoá. Chịu sự tác động của các quy luật giá trị, giá cả, cung cầu,… Như vậy, người sản xuất - xuất bản - là “người bán” và “người mua” - bạn đọc - là người tiêu dùng đã gặp nhau.
Quá trình sản xuất lưu thông đã được thực hiện. NXB đã thu được những cái cần thu đó là hiệu quả chính trị, hiệu quả xã hội và hiệu quả kinh tế. Bạn đọc đã tìm thấy cái mình cần qua tiêu dùng sách. Thứ hai, HĐXB là quá trình lao động trí óc với quá trình sản xuất đặc thù.
Xuất bản là một ngành nghề, và nó trở thành một ngành kinh tế - kỹ thuật đạt lợi nhuận cao ở các nước phát triển. Hoạt động của nó là dạng hoạt động sản 11 xuất vật chất đặc biệt. Tính đặc biệt do đòi hỏi của sản phẩm sách quy định. Toàn bộ quy trình sản xuất hàng hoá là một quá trình lao động tư duy, lao động trí óc.
Đây là nhu cầu khách quan của việc sản xuất sản phẩm văn hoá tinh thần. Bởi vì chỉ có tư duy sáng tạo mới sinh ra những đứa con tinh thần. Từ đó, thông qua một quy trình sản xuất đặc thù, giá trị tinh thần do tư duy mang lại được vật chất hoá thành XBP. Tác giả của XBP nói chung, sách nói riêng, bằng lao động của mình, họ đã sáng tạo ra tác phẩm và công bố dưới hình thức xuất bản.
Tác giả của XBP bao gồm: người nghiên cứu, sáng tác ra các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học; người dịch tác phẩm từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác; người phóng tác, cải biên, chuyển thể từ loại hình nghệ thuật này sang loại hình nghệ thuật khác; người biên soạn, chú giải, tuyển chọn. Các loại hình tác phẩm do lao động của họ sáng tạo ra rất đa dạng và phong phú, được công bố dưới hình thức xuất bản. Nó bao gồm bài giảng, bài phát biểu; tác phẩm sân khấu; điện ảnh, nhiếp ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, kiến trúc, phần mềm máy tính, các tác phẩm dịch, biên soạn, phóng tác, cải biên, chuyển thể, tuyển tập và hợp tác. Quá trình lao động của họ là quá trình nhận thức và phản ánh thế giới.
Các sự vật và hiện tượng của tự nhiên và xã hội, thông qua các giác quan và tư duy của nhà văn, nhà khoa học, nó trở thành những cái điển hình, những hình tượng của nghệ thuật, các quy luật của sự phát triển. Quá trình lao động đó là quá trình huy động chất xám đã được tích luỹ, bổ sung chất xám mới để sáng tạo ra tác phẩm. Giá trị tư tưởng, khoa học, nghệ thuật của tác phẩm là sản phẩm của trí tuệ. Thứ ba, HĐXB tạo ra sản phẩm là một loại hàng hoá đặc biệt.
Là một loại sản phẩm của quá trình sản xuất vật chất, XBP nói chung, sách nói riêng cũng như mọi sản phẩm khác, nó là kết quả của lao động sống và lao động quá khứ được vật chất hoá, Vì vậy, XBP cũng có giá trị và giá trị tự sử dụng. Khi vào lưu thông nó trở thành hàng hoá. Và, chính từ thị trường trao đổi, mới có thể thực hiện giá trị của nó. Nhưng sách là một loại hàng hoá đặc biệt.
Tính đặc biệt ở đây, là do tính đặc biệt của giá trị và giá trị sử dụng của sách quy định. 12 XBP nói chung, sách nói riêng là sản phẩm được kết tinh từ lao động xuất bản, bao gồm lao động sống và lao động quá khứ. Các tiêu hao về chất xám, về lao động trí óc được lượng hoá và cụ thể hoá thông qua các đơn vị đo lường như mọi sản phẩm vật chất thuần tuý khác. Nhưng dù việc lượng hoá, cụ thể hoá đạt tới cấp độ cao mấy đi chăng nữa, dù thước đo hiện đại và chính xác cao thì vẫn không thể phản ánh được những hao phí của lao động sáng tạo ra các giá trị tinh thần.
Mà chính nó lại là giá trị đích thực của XBP. Giá trị lao động xuất bản khác lao động sản xuất khác ở phương diện đặc trưng này. Nếu tính trong cơ cấu chi phí xuất bản, nó chỉ chiếm trên dưới 30%, song có thể coi nó là 100% giá trị XBP, bởi vì nếu bên trong không chứa đựng nội dung tư tưởng, khoa học và nghệ thuật thì dù là giấy tốt, in đẹp cũng vô nghĩa. Vì vậy, khi nói đến giá trị của XBP là nói đến giá trị nội dung, tinh thần mà nó chuyển tải.
Tuy vậy, lao động xuất bản còn là lao động vật chất hoá cái vỏ bên ngoài của XBP, để bao chứa cái nội dung bên trong của nó. Nhưng hao phí này thuần tuý là hao phí vật chất. Nó bao gồm nguyên liệu chuyên dùng như giấy, mực, phim, caton, vàng, nhũ, vải, thép, chỉ, hồ dán, keo dán. và sự chuyển dịch từ xăng, dầu, điện nước, máy móc, thiết bị vào hàng hoá XBP qua khấu hao.
Chính các nguyên, nhiên liệu, thiết bị, máy móc đó và lao động của ngành in đã in nhân bản các giá trị nội dung tinh thần theo bản gốc, bản mẫu của NXB thành XBP. Đến lúc này, chính cái vỏ vật chất đó đã vật hoá lao động sáng tạo của nhà văn, NXB; góp phần tôn tạo, bảo tồn các giá trị đích thực của tác phẩm. Thông thường nội dung tác phẩm tốt, có giá trị lâu dài, được in giấy và các vật liệu quý. Tóm lại, HĐXB là hoạt động sản xuất đặc biệt, sản phẩm của nó cũng đặc biệt và ảnh hưởng lâu dài đến xã hội.
HĐXB vừa phải tuân thủ theo những quy luật văn hóa - tư tưởng, khoa học, vừa phải tuân theo các quy luật kinh tế nói chung và các quy luật của kinh tế thị trường nói riêng. Các loại hình xuất bản phẩm Theo nghĩa thông thường, XBP là sản phẩm của HĐXB. Nói cách khác, XBP là các tác phẩm sau khi gia công biên tập, qua chế bản, nhân bản để phát hành tới công chúng. Như vậy: 13 - Nếu tác phẩm không được lựa chọn, gia công chỉnh lý của biên tập viên theo nhu cầu và tiêu chí để truyền bá thì không phải XBP.
Nếu tác phẩm dù được sưu tập, chỉnh lý, sắp xếp. theo một yêu cầu nào đó (như lưu trữ) mà không được chế bản, nhân bản. cũng không phải là XBP. - Nếu tác phẩm chỉ giữ làm tài sản cá nhân, không phổ biến cho nhiều người, không mang trao đổi ngoài xã hội, sách chỉ có độc bản.
không phải là XBP. Theo Luật Xuất bản năm 1993, “Xuất bản phẩm quy định tại luật này là tác phẩm về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, công nghệ, văn học, nghệ thuật và các sản phẩm khác được xuất bản, in, nhân bản bằng các vật liệu, phương tiện kỹ thuật khác nhau, bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số, tiếng nước ngoài, được xuất bản không định kỳ nhằm phổ biến cho nhiều người” [30, điều 4]. “Xuất bản phẩm là tác phẩm, tài liệu về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn học, nghệ thuật được xuất bản bằng tiếng Việt, tiếng dân tộc thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài và còn được thể hiện bằng hình ảnh, âm thanh trên các vật liệu, phương tiện kỹ thuật khác nhau. Tài liệu theo quy định của luật này bao gồm tài liệu tuyên truyền, cổ động, hướng dẫn học tập, thi hành chỉ thị, nghị quyết của Đảng và pháp luật của Nhà nước; hướng dẫn kỹ thuật sản xuất; phòng chống thiên tai, dịch bệnh; kỷ yếu hội thảo” [42, điều 4].