Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ TÔN GIÁO 1. Khái niệm tôn giáo và quản lý nhà nước về tôn giáo 1. Các khái niệm liên quan đến tôn giáo Hiện nay trên thế giới có rất nhiều quan niệm khác nhau về tôn giáo: Tôn giáo theo tiếng Latinh (Religare) có nghĩa là sự nối liền của cái tột cùng, như sự gắn bó với Chúa, giữa Thượng đế hoặc được hiểu là sự phản ánh mối quan hệ giữa con người và thần thánh; giữa thế giới vô hình với thế giới hữu hình, giữa cái linh thiêng với cái trần tục. [38, tr 17] Trong tác phẩm “Chống Đuy-rinh”, Ph.
Ăng-ghen đã viết: “Tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hư ảo vào trong đầu óc của con người những lực lượng siêu nhiên bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những thế lực trần thế đã mang hình thức những lực lượng siêu trần thế” [23] Theo Các Mác: “tôn giáo là sự tự ý thức và sự tự cảm giác của con người chưa tìm ra được bản thân mình, hoặc để mất bản thân mình một lần nữa. Nhưng con người không phải là một sinh vật trừu tượng, ẩn náu đâu đó ngoài thế giới. Con người chính là thế giới con người, là nhà nước, là xã hội. Nhà nước ấy, xã hội ấy sản sinh ra tôn giáo, tức thế giới quan lộn ngược.
Trong tác phẩm “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen”, Các Mác cho rằng: “Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, là tinh thần cả những trật tự không có tinh thần. Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”[23, tr. Quan niệm về tôn giáo ở Việt Nam, theo Từ điển Tiếng Việt “tôn giáo là hình thái ý thức xã hội gồm quan niệm dựa trên cơ sở tin và sùng bái những lực lượng siêu tự nhiên, cho rằng có những lực lượng siêu tự nhiên quyết định 10 số phận con người, con người phải phục tùng, tôn thờ”. Trong Luật tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 tại Khoản 5, Điều 2: “Tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại với hệ thống quan niệm về hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức”.
* Tổ chức tôn giáo: Tổ chức tôn giáo là một tập hợp những người cùng tin theo một hệ thống giáo lý, giáo luật, nghi lễ và tổ chức theo một cơ cấu nhất định, tổ chức này được Nhà nước công nhận tư cách pháp nhân và được cấp phép hoạt động. Khoản 12, Điều 2, Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo 2016 quy định: “Tổ chức tôn giáo là tập hợp tín đồ, chức sắc, chức việc, nhà tu hành của một tôn giáo được tổ chức theo một cơ cấu nhất định được Nhà nước công nhận nhằm thực hiện các hoạt động tôn giáo”. Tổ chức được công nhận là tổ chức tôn giáo khi có đủ các điều kiện sau: - Hoạt động ổn định, liên tục từ đủ 05 năm trở lên kể từ ngày được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo; - Có Hiến chương, Điều lệ theo quy định; - Người đại diện, người lãnh đạo tổ chức là công dân Việt Nam thường trú tại Việt Nam, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; không trong thời gian bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo; không có án tích hoặc không phải là người đang bị buộc tội theo quy định của pháp luật về tố tụng hình sự; - Có cơ cấu tổ chức theo Hiến chương; - Có tài sản độc lập với cá nhân, tổ chức khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình; - Nhân danh tổ chức tham gia quan hệ pháp luật một cách độc lập [57, tr. * Tổ chức tôn giáo trực thuộc: 11 Khoản 13, Điều 2, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 quy định: “Tổ chức tôn giáo trực thuộc là tổ chức thuộc tổ chức tôn giáo, được thành lập theo Hiến chương, Điều lệ, Quy định của tổ chức tôn giáo” [57,tr10].
* Cơ sở tôn giáo: Khoản 14, Điều 2, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 quy định: “Cơ sở tôn giáo gồm chùa, nhà thờ, nhà nguyện, thánh thất, thánh đường, trụ sở của tổ chức tôn giáo, cơ sở hợp pháp khác của tổ chức tôn giáo” [57,tr. * Tín đồ tôn giáo: Khoản 6, Điều 2, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 quy định: “Tín đồ là người tin, theo một tôn giáo và được tổ chức tôn giáo đó thừa nhận”[57, tr. *Chức sắc tôn giáo và chức việc tôn giáo Khoản 8, Điều 2, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 quy định: Chức sắc là tín đồ được tổ chức tôn giáo phong phẩm hoặc suy cử để giữ phẩm vị trong tổ chức. Khoản 9, Điều 2, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 quy định: Chức việc là người được tổ chức tôn giáo, tổ chức tôn giáo trực thuộc, tổ chức được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo bổ nhiệm, bầu cử hoặc suy cử để giữ chức vụ trong tổ chức [57, tr.
Khái niệm quản lý nhà nước và quản lý nhà nước về tôn giáo 1. Quản lý nhà nước Có nhiều khái nhiệm khác nhau Quản lý nhà nước nhưng xét về bản chất, các khái niệm đều có những điểm thống nhất sau: Quản lý nhà nước là sự tác động mang tính tổ chức và quyền lực nhà nước của các cơ quan quản lý hành chính nhà nước tới đối tượng quản lý bằng các công cụ quản lý khác nhau nhằm mục tiêu phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nước đề ra [41, tr. Quản lý nhà nước về tôn giáo 12 Quản lý nhà nước về tôn giáo là quá trình sử dụng quyền lực Nhà nước để tác động, điều chỉnh các hoạt động tôn giáo của các pháp nhân tôn giáo và các thể nhân tôn giáo để hoạt động của các tôn giáo diễn ra theo đúng quan điểm của Đảng; chính sách, pháp luật của nhà nước. Quản lý nhà nước về hoạt động tôn giáo được hiểu: Theo nghĩa rộng: Là quá trình dùng quyền lực nhà nước (quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp) của các cơ quan Nhà nước theo quy định của pháp luật để tác động, điều chỉnh, hướng các quá trình tôn giáo và hành vi hoạt động tôn giáo của tổ chức, cá nhân tôn giáo, diễn ra phù họp với pháp luật, đạt được mục tiêu cụ thể của chủ thể quản lý.
Theo nghĩa hẹp: Là một dạng quản lý xã hội mang tính chất nhà nước, là quá trình chấp hành pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật của các cơ quan trong hệ thống hành pháp để điều chỉnh các quá trình tôn giáo và mọi hành vi hoạt động tôn giáo của tổ chức, cá nhân tôn giáo diễn ra theo quy định của pháp luật. Quan niệm trên đã chỉ ra: * Chủ thể quản lý nhà nước về tôn giáo: Chủ thể quản lý nói chung là những cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền tham mưu, xây dựng, ban hành quyết định, cơ chế, chính sách pháp luật quy định hoạt động của các tôn giáo. Theo những quy định của hệ thống pháp luật Việt Nam, chủ thể quản lý nhà nước về tôn giáo là những cơ quan, tổ chức và cá nhân sau: - Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ, cơ quan ngang bộ; ủy ban nhân dân các cấp, chủ tịch ủy ban nhân dân và các cơ quan chuyên môn của ủy ban nhân dân các cấp. 13 - Ban Tôn giáo Chính phủ trực thuộc Bộ Nội vụ và Vụ Công giáo thuộc Ban Tôn giáo Chính phủ là cơ quan có thẩm quyền riêng, quản lý nhà nước về chuyên ngành tôn giáo ở Trung ương.
- Ban Tôn giáo cấp tỉnh (trực thuộc Sở Nội vụ), phòng Nội vụ (cấp huyện) là cơ quan có thẩm quyền riêng, quản lý nhà nước về chuyên ngành tôn giáo ở cấp huyện, UBND xã, thị trấn (cấp xã) là cơ quan có thẩm quyền quản lý nhà nước ở địa phương. Ngoài ra, còn có cơ quan phối hợp làm công tác tôn giáo như: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị-xã hội; cơ quan Công an, cơ quan Quốc phòng; Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, Ban Dân vận Tỉnh ủy, Ban Tuyên giáo Huyện ủy, Ban Dân vận Huyện ủy. * Đối tượng quản lý nhà nước về tôn giáo: đó chính là hoạt động của các tôn giáo, chức sắc, người tu hành, tín đồ; hoạt động truyền bá tôn giáo, sinh hoạt tôn giáo và quản lý tổ chức của tôn giáo [41, tr. Nội dung, phương thức quản lý nhà nước về tôn giáo 1.
Nội dung quản lý nhà nước về tôn giáo 1. Xây dựng chính sách, ban hành văn bản quy phạm pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo - Xây dựng và ban hành các văn bản cụ thể hoá những chủ trương, định hướng, giải pháp của Ủy ban nhân dân tỉnh, Ban Tôn giáo tỉnh, các Sở, ban, ngành có liên quan của tỉnh về thi hành luật, pháp lệnh của Quốc hội và Ủy ban thường vụ Quốc hội, Nghị định của Chính phủ quy định về tổ chức, hoạt động của tôn giáo. - Xây dựng và ban hành những văn bản triển khai tổ chức thực hiện quy định về cơ cấu tổ chức, chức năng nhiệm vụ của Ủy ban nhân dân huyện, các phòng ban tham mưu giúp việc của huyện, cơ quan, đơn vị thực hiện quan quản lý nhà nước về tôn giáo cấp huyện, cấp xã. 14 - Xây dựng và ban hành các văn bản phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong quản lý nhà nước về tôn giáo.
- Xây dựng và ban hành các văn bản tổ chức thực hiện chính sách của Nhà nước liên quan đến tôn giáo: chính sách tự do tín ngưỡng, tôn giáo; chính sách nhà đất tôn giáo; chính sách liên quan đến hoạt động giáo dục đào tạo của các tôn giáo; chính sách từ thiện, nhân đạo; hợp tác quốc tế. - Xây dựng và ban hành các văn bản tổ chức thực hiện các quy trình, thủ tục hành chính quy định các hoạt động liên quan quan đến tôn giáo. Quy định tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về tôn giáo - Thực hiện xây dựng bộ máy quản lý nhà nước về tôn giáo ở cấp Huyện, cấp xã theo Quy định của Chính phủ. Trong đó xác định chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của các cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo các cấp.
- Xây dựng quy chế phối hợp các cơ quan, tổ chức quản lý nhà nước về tôn giáo các cấp.
