CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BÁO CHÍ 1. Khái quát về quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí 1. Khái niệm, đặc điểm quản lý nhà nước về báo chí 1. Khái niệm quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí Báo chí là phương tiện thông tin, tuyên truyền.
Trong xã hội có giai cấp, báo chí là công cụ đấu tranh giai cấp. Theo các nhà nghiên cứu, báo chí là một mặt của đời sống xã hội, từ khi ra đời đến nay đã tồn tại song hành cùng quá trình phát triển của loài người. Trong quá trình đó, báo chí có những tác động to lớn đối với xã hội loài người được thể hiện trên nhiều phương diện kinh tế, chính trị, văn hóa, lối sống… [27, tr.32] Luật Báo chí năm 2017 có 6 chương, 61 điều, trong đó có 32 điều mới, 29 điều sửa đổi. Luật Báo chí năm 2017 đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 5.2016 và Chủ tịch nước công bố Luật ngày 29.
Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 1. Kết cấu các chương của Luật Báo chí lần này đã bỏ chương QLNN về báo chí, thay đổi kết cấu chương III (Nhiệm vụ quyền hạn của báo chí), chương IV (Tổ chức báo chí và nhà báo) của Luật Báo chí 1999 thành chương III (Tổ chức báo chí) và chương IV (HĐBC) trong Luật Báo chí mới. Ở Điều 4, Luật Báo chí 2017 định nghĩa báo chí ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của cơ quan Đảng cơ quan nhà nước tổ chức chính trị - xã hội tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp tổ chức xã hội tổ chức xã hội - nghề nghiệp; là diễn đàn của Nhân dân” [34] 7 HĐBC: Nguyên tắc là cơ sở lý luận – phương pháp luận của HĐBC. Tính chất lý luận của nó thể hiện ở chỗ, HĐBC đòi hỏi phải nắm vững những quy luật của bản thân nền báo chí với tư cách là một hoạt động chính trị - xã hội, quy trình của quá trình tiếp nhận, truyền tải và phổ biến thông tin, quy luật của lĩnh vực sáng tạo tinh thần.
Tính chất phương pháp luận của nguyên tắc báo chí thể hiện ở chỗ, nhà báo chẳng những hiểu biết, nắm vững các quy luật nói trên mà còn phải tích cực vận dụng chúng,biến chúng thành những quy tắc và chuẩn mực nghề nghiệp, nền tảng của những phương pháp sáng tạo ra các tác phẩm báo chí. Tại Điều 3, Luật Báo chí 2017 định nghĩa: HĐBC là hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí sản phẩm báo chí sản phẩm thông tin có tính chất báo chí; cung cấp thông tin và phản hồi thông tin cho báo chí; cải chính thông tin trên báo chí; xuất bản in phát hành báo in; truyền dẫn báo điện tử và truyền dẫn phát sóng báo nói báo hình [34]. Hiện nay báo chí nước ta được chia thành 4 loại hình báo chí như sau: Báo in: Được hiểu là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, tranh, ảnh thực hiện bằng phương tiện in để phát hành đến bạn đọc, gồm báo in, tạp chí in. Đây là hình thức truyền thống và lâu đời nhất của báo chí và được sử dụng rộng rãi phổ biến; hiện nay đang được nâng cao chất lượng cả về hình thức và nội dung, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu thông tin của người dân.
Báo in có những đặc điểm riêng của nó, quan trọng là chuyển tải nội dung thông tin qua văn bản in. Báo nói: Là loại hình báo chí sử dụng tiếng nói, âm thanh, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tầng kỹ thuật ứng dụng công nghệ khác nhau. Ưu điểm của phát thanh là tốc độ và đơn giản. Mọi người nghe tin tức phát thanh khi họ cần biết một cách nhanh chóng điều gì đang diễn ra, phát thanh đơn giản và ngắn gọn nên thông tin sẽ nhanh hơn.
Báo nói có đặc điểm 8 là tỏa sóng rộng khắp, thông tin nhanh tiếp nhận đồng thời, sống động và sử dụng âm thanh tổng hợp. Tuy nhiên, báo nói có hạn chế là thông tin lại phụ thuộc vào thời gian, tức là người nghe phải nghe chương trình một cách tuần tự từ đầu đến cuối một cách hoàn toàn bị động. Báo hình: Là thông tin được truyền tải dưới dạng hình ảnh và âm thanh thông qua thiết bị máy phát hình và máy thu hình tạo cho người xem cảm giác sống động của hiện thực cuộc sống. Nói cách khác, báo hình là loại báo chí sử dụng hình ảnh là chủ yếu, kết hợp tiếng nói, âm thanh, chữ viết, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tầng kỹ thuật ứng dụng công nghệ khác nhau.
Báo điện tử: Báo điện tử là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được truyền dẫn trên môi trường mạng, gồm báo điện tử và tạp chí điện tử. Báo điện tử còn gọi là internet truyền tải thông tin bằng bài viết, âm thanh, hình ảnh, clip. Ngày nay, báo điện tử chiếm ưu thế với khả năng cập nhật thông tin nhanh, phong phú cùng một lúc có thể cập nhật tin tức của nhiều tờ báo khác nhau gần như mức độ nhanh và chính xác ngày càng cao. QLNN đối với HĐBC Trên thực tế, chưa có một khái niệm nào chuẩn xác liên quan đến QLNN đối với báo chí.
Chính vì lẽ đó, để dễ hình dung được nội hàm của cụm từ này, chúng ta đi từ khái niệm quản lý. Nói đến QLNN đối với báo chí là nói đến những hoạt động của bộ máy Nhà nước nhằm đảm bảo cho HĐBC được ổn định và phù hợp với xu thế phát triển chung của xã hội. Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, Nhà nước đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc đấu tranh chống các thế lực thù địch lợi dụng chính sách tự do ngôn luận, tự do báo chí để đưa ra các luận điệu sai trái, thực hiện chiến lược “diễn biến hòa bình gây mất an ninh chính trị và trật tự trong nước” [26, tr. 9 Qua việc khái quát trên chúng ta có thể hiểu QLNN đối với báo chí là tổng thể những hoạt động của bộ máy Nhà nước trên cơ sở những quy định của pháp luật đảm bảo cho báo chí thực hiện được nhiệm vụ thông tin của mình và chịu sự điều chỉnh thống nhất của pháp luật.
Nó là sự tác động có tổ chức và được điều chỉnh bằng pháp luật trên cơ sở quyền lực Nhà nước đối với các quá trình xã hội và HĐBC do các cơ quan có thẩm quyền trong hệ thống hành pháp từ Trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước phát triển các mối quan hệ xã hội thỏa mãn nhu cầu tự do báo chí của công dân. Đặc điểm quản lý nhà nước về báo chí ở Việt Nam Với một thể chế chính trị rất đặc thù là chỉ có một đảng duy nhất cầm quyền là Đảng Cộng sản Việt Nam. Và theo quy định Hiến pháp năm 2013 thì Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng duy nhất lãnh đạo Nhà nước và xã hội (trong đó có báo chí) [31]. Chính vì vậy, hoạt động QLNN về báo chí bên cạnh những điểm chung như ở nhiều nước khác có thể chế chính trị khác nhau thì cũng có những đặc thù riêng.
Một là, có sự phối hợp trong hoạt động lãnh đạo, quản lý báo chí giữa Đảng và Nhà nước. Thực tế, từ khi thực hiện công cuộc đổi mới, Đảng đã ban hành nhiều chỉ thị, nghị quyết để định hướng phát triển cho báo chí, trong những thời điểm, báo chí có những xu hướng, biểu hiện đi chệch định hướng thì Đảng cũng có những chỉ thị, nghị quyết để chấn chỉnh và định hướng lại. Hai là, Nhà nước thực hiện quản lý báo chí thông qua Luật Báo chí. Hệ thống pháp luật liên quan đến HĐBC đã được xây dựng khá đầy đủ, từ Láo chí đến các văn bản quy phạm pháp luật khác; về cơ bản đã đáp ứng được yêu cầu, hỗ trợ đắc lực cho hoạt động quản lý.
Đây được coi là một đặc thù bởi không phải quốc gia nào cũng quản lý HĐBC bằng một đạo luật riêng về báo chí. 10 Ba là, QLNN đối với từng loại hình báo chí ở Việt Nam hiện nay có những đặc điểm riêng. Thứ nhất, đối với báo in: hoạt động quản lý đã có truyền thống kinh nghiệm, tuy nhiên một trong những điểm yếu cần khắc phục ngay hiện nay là công tác quy hoạch và thực hiện quy hoạch. Thứ hai, đối với phát thanh - truyền hình: ngoài các nội dung quản lý vốn đã có từ trước.
QLNN đối với lĩnh vực này cần thường xuyên có sự cập nhật công nghệ phát thanh - truyền hình mới; cần tăng cường quản lý ở những nội dung nhạy cảm và có độ “mở” như các chương trình liên kết. Thứ ba, đối với báo chí điện tử: là hình thức báo chí mới, hoạt động quản lý còn lúng túng, việc cấp phép cần được kiểm soát kỹ lưỡng, ngoài các tiêu chí chung chỉ cấp phép cho các CQBC điện tử khi đã có đầy đủ các tiêu chuẩn về đảm bảo an ninh mạng. Bên cạnh sự thiếu thốn về trang thiết bị như hệ thống mạng, các thiết bị, phương tiện hiện đại, những hạn chế của đội ngũ cán bộ quản lý về khả năng sử dụng ngoại ngữ, công nghệ cũng đang là một rào cản, hạn chế hiệu quả quản lý đối với lĩnh vực này. Mục tiêu, nguyên tắc và chủ thể quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí 1.
Mục tiêu quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí Hoạt động QLNN đối với báo chí có mục tiêu cơ bản: Thứ nhất, một trong những mục tiêu của quản lý HĐBC là sắp xếp hệ thống báo chí, khắc phục tình trạng chồng chéo, đầu tư dàn trải, buông lỏng quản lý, hoạt động xa dời tôn chỉ mục đích. Rõ ràng mục tiêu này đã phần nào phản ánh một số hạn chế của báo chí hiện nay. Thứ hai, hoàn thiện hệ thống văn bản quản lý về báo chí. Trong xu thế phát triển của báo chí, của khoa học công nghệ như hiện nay, đôi khi có những văn bản vừa mới ban hành ra đã xuất hiện sự không phù hợp với hiện 11 tại.
Chẳng hạn như Luật báo chí vừa mới ban hành 2016 bắt đầu đã có biểu hiện lạc hậu.