Mở đầu Trong những năm qua, doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) có vai trò quan trọng trong công tác giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho ngƣời lao động, huy động các nguồn lực xã hội cho đầu tƣ phát triển và đóng góp vào ngân sách tỉnh Bình Dƣơng. Nhƣ chúng ta đã biết, DNVVN có vốn đầu tƣ tuy không lớn nhƣng đƣợc hình thành và phát triển rộng khắp ở cả khu vực thành thị và nông thôn, ở hầu hết các ngành nghề, lĩnh vực. Đây cũng là khu vực khai thác các nguồn lực, tiềm năng, tạo cơ hội cho đông đảo dân cƣ có thể tham gia đầu tƣ và tạo ra một thị trƣờng cạnh tranh lành mạnh. Tỉnh Bình Dƣơng nằm trong Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, có tốc độ tăng trƣởng kinh tế cao, cơ cấu kinh tế tăng dần tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ.
Tốc độ công nghiệp hóa của địa phƣơng nhanh cũng đồng hành với số lƣợng lớn các chất thải, nƣớc thải chƣa đƣợc xử lý thải ra môi trƣờng khiến chất lƣợng môi trƣờng không khí, nƣớc mặt, nƣớc ngầm của địa phƣơng bị suy giảm nghiêm trọng. Vì vậy, một bài toán khó đặt ra cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ là phải xử lý tốt các chất thải phát sinh trong quá trình sản xuất, mà đặc biệt quan trọng là nƣớc thải, nhằm giảm thiểu ô nhiễm, bảo vệ môi trƣờng và tiết kiệm tài nguyên. Đề tài “Điều tra, đánh giá hiện trạng các nguồn thải trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng thải vào lƣu vực hệ thống sông Đồng Nai và đề xuất các biện pháp quản lý” thuộc danh mục các nhiệm vụ nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ bổ sung năm 2010 tại Quyết định số 500/QĐ-UBND ngày 05/02/2011 của Ủy ban nhân dân tỉnh, đang đƣợc triển khai theo Hợp đồng đã ký giữa Sở Khoa học và Công nghệ và Viện Nƣớc và Công nghệ môi trƣờng, thời gian thực hiện đề tài là 18 tháng, từ tháng 10/2011 đến tháng 6/2013. Đây là một nhiệm vụ có tính cấp thiết, phù hợp với kế hoạch bảo vệ hiệu quả nguồn nƣớc lƣu vực hệ thống sông Đồng Nai trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng, tăng cƣờng và nâng cao năng lực của cơ quan quản lý và là nhu cầu bức xúc mang tầm quan trọng chiến lƣợc đặc biệt nhằm đảm bảo các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội Luận văn Thạc sĩ ngành Quản lý môi trƣờng K2011 14 HVTH: Lê Vũ Yến Thanh bền vững và theo kế hoạch bảo vệ môi trƣờng tỉnh Bình Dƣơng giai đoạn 2011-2015 tại Quyết định số 181/QĐ-UBND ngày 17/1/2011 của Ủy ban Nhân dân tỉnh.
Học viên đã trực tiếp tham gia đề tài này và kế thừa một phần số liệu phục vụ cho Luận văn cao học “Nghiên cứu đề xuất các biện pháp thích hợp nhằm quản lý nguồn nước thải phát sinh từ các cơ sở sản xuất qui mô vừa và nhỏ trên địa bàn thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dương”. Tính cấp thiết của đề tài Tại tỉnh Bình Dƣơng, một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng nƣớc và rác thải thải ra môi trƣờng ngày càng tăng là do tỉnh phát triển quá nhanh về công nghiệp mà chƣa tập trung đầu tƣ mạnh vào cơ sở hạ tầng, nhất là hệ thống thu gom và xử lý nƣớc thải, dẫn đến mất cân đối, chƣa thể kiểm soát hết đƣợc lƣợng nƣớc thải trên địa bàn. Trong báo cáo đánh giá hiện trạng môi trƣờng của tỉnh trong 5 năm qua (2005-2010), môi trƣờng ở Bình Dƣơng ngày càng xấu đi. Đáng lo ngại nhất là nạn xả thải nguồn nƣớc sản xuất công nghiệp ở ngoài khu công nghiệp (hiện có hơn 8.100 doanh nghiệp hoạt động ngoài khu công nghiệp tập trung) rất khó kiểm soát.
Số doanh nghiệp ngoài khu công nghiệp có hệ thống xử lý nƣớc thải chiếm khoảng 75%, nhƣng việc vận hành các hệ thống xử lý nƣớc thải này là chƣa cao. Với vị trí địa lý đặc thù và tình hình phát triển công nghiệp tƣơng lai thì môi trƣờng tỉnh Bình Dƣơng sẽ bị ảnh hƣởng nghiêm trọng do ô nhiễm nguồn nƣớc gây ra. Vì vậy việc điều tra đánh giá nguồn nƣớc thải phát sinh từ các cơ sở sản xuất qui mô vừa và nhỏ trên địa bàn thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dƣơng và đề xuất các biện pháp quản lý là cần thiết nhằm xác định mức độ và phạm vi ảnh hƣởng đối với kinh tế - xã hội, từ đó xây dựng các kế hoạch ứng phó nhằm đảm bảo tính bền vững của nguồn nƣớc cho các hoạt động phát triển trong tƣơng lai. Mục tiêu nghiên cứu Điều tra đánh giá đƣợc nguồn nƣớc thải phát sinh từ các cơ sở sản xuất qui mô vừa và nhỏ trên địa bàn thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dƣơng, từ đó xác định đƣợc mức độ ô nhiễm của nƣớc thải của các cơ sở sản xuất qui mô vừa và nhỏ.
Luận văn Thạc sĩ ngành Quản lý môi trƣờng K2011 15 HVTH: Lê Vũ Yến Thanh Đề xuất các biện pháp quản lý nhằm ngăn chặn tình hình ô nhiễm nƣớc mặt trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng. Phạm vi và đối tƣợng nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu chính của luận văn này là thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dƣơng. Đối tƣợng nghiên cứu của luận văn này là nguồn nƣớc thải phát sinh từ các cơ sở sản xuất qui mô vừa và nhỏ trên địa bàn thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dƣơng. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài a).
Tính mới Nghiên cứu điều tra đánh giá nguồn nƣớc thải phát sinh từ các cơ sở sản xuất qui mô vừa và nhỏ trên địa bàn thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dƣơng là một đề tài mới so với một số đề tài trƣớc đây chỉ điều tra đánh giá nguồn nƣớc thải từ các khu công nghiệp. Đề tài này nhằm mục đích đánh giá trực tiếp tình hình ô nhiễm của các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ đến tài nguyên nƣớc trên địa bàn tỉnh để từ đó xây dựng chƣơng trình quản lý phù hợp. Ý nghĩa khoa học Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học nhằm đề xuất các biện pháp bảo vệ môi trƣờng nƣớc trên địa bàn TX Dĩ An và tỉnh Bình Dƣơng, tạo cơ sở cho công tác phối hợp với các tỉnh, thành phố khác trong lƣu vực hệ thống sông Đồng Nai trong công tác quản lý, bảo vệ môi trƣờng nƣớc. Đề tài cung cấp phƣơng pháp luận, cơ sở dữ liệu phục vụ cho những điều tra đánh giá tiếp theo trên địa bàn TX.Dĩ An và tỉnh Bình Dƣơng liên quan đến nguồn nƣớc thải.
Ý nghĩa thực tiễn Kết quả thu đƣợc từ đề tài sẽ là cơ sở cho các nhà quản lý môi trƣờng, quản lý tài nguyên nƣớc và các cơ quan chức năng tham khảo để đề xuất các giải pháp phù hợp trong việc quản lý nƣớc thải từ các cơ sở sản xuất qui mô vừa và nhỏ nói riêng và các hoạt động nông nghiệp, công nghiệp nói chung nhằm giảm thiểu các tác động xấu đến môi trƣờng nƣớc. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn Thạc sĩ ngành Quản lý môi trƣờng K2011 16 HVTH: Lê Vũ Yến Thanh a). Phƣơng pháp luận Điều tra đánh giá nguồn nƣớc thải phát sinh từ các cơ sở sản xuất qui mô vừa và nhỏ trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng dựa trên trên các quy họach phát triển KTXH, quy họach phát triển ngành và các văn bản pháp lý do Tỉnh ủy, UBND tỉnh, Sở TNMT tỉnh, Sở KHCN tỉnh ban hành, bao gồm : (i). Tiếp cận tổng hợp tác động của môi trường: Xây dựng trên cơ sở lồng ghép các vấn đề môi trƣờng vào chiến lƣợc phát triển kinh tế xã hội, xem xét nghiên cứu xây dựng chiến lƣợc trong mối liên hệ gắn kết và ảnh hƣởng qua lại với các chiến lƣợc bảo vệ môi trƣờng cấp quốc gia, cấp ngành, cấp tỉnh và thành phố khác có liên đới; trong mối quan hệ chi phối – tác động với quy hoạch phát triển kinh tế xã hội, nền khoa học công nghệ cấp tỉnh, cấp khu vực, cấp quốc gia và thế giới nhằm đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ, hài hoà giữa các bên.
Phương pháp “nhìn trước công nghệ” (technology foresight): Những ý đồ mang tính hệ thống để nhìn vào tƣơng lai phát triển của khoa học công nghệ, kinh tế xã hội và mối quan hệ tƣơng tác giữa các yếu tố này nhằm đạt đƣợc những lợi ích phát triển bền vững (kinh tế, xã hội và môi trừơng) trong tƣơng lai bằng việc dự báo môi trừơng có thể xảy ra, dựa trên các xu hứơng và cơ hội hay đƣa ra các cơ hội để chi phối tƣơng lai nhờ các quyết định thông minh ở hiện tại. Lộ trình thực hiện: Xác định lộ trình thực hiện nghiên cứu đề xuất giải pháp để định hƣớng thực hiện và đảm bảo tuân thủ lộ trình đã đề ra nhằm đạt đến hiệu quả mong muốn. Các bứơc thực hiện nghiên cứu đề xuất giải pháp: - Thu thập xử lý số liệu: là bƣớc cần thiết và đƣợc thực hiện trƣớc tiên để tạo hệ dữ liệu nền dùng để xây dựng chiến lƣợc một cách chính xác và có tính thực tế. Số liệu thu thập và xử lý liên quan đến các lĩnh vực: môi trƣờng, kinh tế xã hội, quan điểm phát triển, thể chế, pháp lý của tỉnh Bình Dƣơng và trong mối quan hệ gắn kết với khu vực, quốc gia, mối quan hệ tƣơng tác với thế giới.
Yêu cầu của bƣớc thực hiện này là phải đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của số liệu cũng nhƣ phƣơng pháp xử lý số liệu: bảng biểu, đồ thị, mô tả,… Luận văn Thạc sĩ ngành Quản lý môi trƣờng K2011 17 HVTH: Lê Vũ Yến Thanh Hình 1. Lộ trình thực hiện nghiên cứu đề xuất giải pháp nhằm quản lý nguồn nước thải của doanh nghiệp vừa và nhỏ - Phân tích, đánh giá hiện trạng môi trƣờng: là bƣớc sử dụng hệ thống dữ liệu đã thu thập ở bƣớc trên để có cái nhìn về hiện trạng môi trƣờng của huyện Dĩ An tỉnh Bình Dƣơng. Kết quả của bƣớc này phụ thuộc vào tính chính xác, đầy đủ của số liệu và phƣơng pháp phân tích, đánh giá. Trong bƣớc này nhóm nghiên cứu xây dựng đƣợc một bức tranh tổng thể môi trƣờng tỉnh Bình Dƣơng về hiện trạng chất lƣợng môi trƣờng, hiện trạng quản lý, bảo vệ môi trƣờng và các vấn đề môi trƣờng quan tâm không chỉ dừng lại ở việc mô tả, nhận xét kết quả mà còn phải chỉ ra đƣợc ðánh giá mặt mạnh, mặt yếu, nguyên nhân, bài học kinh nghiệm.
