CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VE CƠ CAU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC VÀ TAI CƠ CAU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC 1. Doanh nghiệp nhà nước và tái cơ cấu DNNN 1. Các khái niệm cơ ban: 1. Khái niệm chung về doanh nghiệp nhà nước: Doanh nghiệp nhà nước là cơ sở kinh tế do Nha nước sở hữu hoàn toàn hay một phần quyền sở hữu thuộc về Nhà nước, là đặc điểm để phân biệt DNNN với doanh nghiệp khác; còn hoạt động kinh doanh là đặc điểm dé phân biệt DNNN với các tổ chức, cơ quan khác của Chính phủ;Tuy nhiên, sự xác định giới hạn của DNNN ở mỗi nước trên thế giới khác nhau.
Riêng ở Việt Nam nói về DNNN có thê khái quát ra những đặc trưng cơ bản sau đây: Nhà nước có một tỷ lệ vốn nhất định trong doanh nghiệp nhờ đó có thé gây ảnh hưởng có tính chi phối trực tiếp hoặc gián tiếp với doanh nghiệp, các doanh nghiệp đều tô chức theo chế độ công ty là một pháp nhân, nguồn thu chủ yếu từ hoạt động kinh doanh và phải thực hiện song song các mục tiêu sinh lời lẫn mục tiêu xã hội. Ở Việt Nam, DNNN đã có một quá trình hình thành và phát triển trên 50 năm và trải qua nhiều thời kỳ đổi mới, ở mỗi thời kỳ nhận thức về DNNN cũng rất khác nhau; Điều này được thể hiện rõ qua hai thời kỳ: thời kỳ trước đổi mới (trước Đại hội lần thứ VI) và sau đổi mới từ năm 1986 cho đến nay. Trước thời kỳ đôi mới, doanh nghiệp được nhìn nhận như cơ quan thực hiện mệnh lệnh hành chinh hơn là tổ chức kinh doanh. Mục tiêu của DNNN là thực hiện những chỉ tiêu hiện vật chứ không vì mục tiêu lợi nhuận.
Từ những năm đổi mới (từ Đại hội Đảng lần thứ VI, năm 1986 đến nay) nên kinh tế nước ta đang chuyền sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phan, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN thì quan niệm DNNN cũng có sự thay đôi. Trước hết thé hiện qua định nghĩa DNNN trong điều lệ xí nghiệp công nghiệp quốc doanh, ban hành kèm theo Nghị định 50/ HĐBT ngày 23/8/1998 qui định: “Xí nghiệp công nghiệp quốc doanh là một đơn vị sản xuất hàng hoá có kế hoạch đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng cho xã hội, có tư cách pháp nhân và hạch toán kinh tế độc lập”. Trong quy chế thành lập - giải thể DNNN ban hành kèm theo Nghị định 388/HDBT, ngày 20/11/1991 của Chủ tịch hội đồng Bộ trưởng quy định “DNNN là một tô chức kinh doanh do nhà nước thành lập, đầu tư vốn và quản lý với tư cách chủ sở hữu, DNNN là một pháp nhân kinh tế, hoạt động theo pháp luật và bình đăng trước pháp luật “. Điều 1 Luật doanh nghiệp Nhà nước sửa đổi năm 2003 quy định: “DNNN là tổ chức kinh tế do nha nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc có cổ phần ,vốn góp chi phối (trên 50% cô phần ), được tổ chức dưới hình thức công ty nhà nước, công ty cô phần, công ty trách nhiệm hữu hạn.
Hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động công ích nhằm thực hiên các mục tiêu kinh tế xã hội do nhà nước giao. DNNN có tư cách pháp nhân, có các quyền và nghĩa vụ dân sự, tự chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động kinh doanh trong phạm vi sỐ vốn nhà nước quản lý. DNNN có tên gọi, có con dấu riêng và có trụ sở chính trên lãnh thé Việt Nam”. Đến năm 2005 Luật doanh nghiệp Nhà nước sửa đôi năm 2003 không còn hiệu lực, theo đó Doanh nghiệp nhà nước được quy định: tại Luật doanh nghiệp 2005: là doanh nghiệp trong đó Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ.
Doanh nghiệp là tô chức kinh tế có tên riêng, có tài san, có tru sở giao dịch 6n định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh. 10 Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi. - Vai trò của DNNN trong nền kinh té quốc dân: Trong cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp, chúng ta thấy vai trò của DNNN được nhấn mạnh ở khía cạnh kinh tế chính trị, vì mục tiêu xây dựng quan hệ sở hữu toàn dân trên toàn bộ nên kinh tế quốc dân hơn là khía cạnh kinh tế vì mục tiêu tăng trưởng. Hiện nay trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường định hướng XHCN.
Hệ thống kinh tế nhà nước bao gồm dat đai và tài nguyên, hệ thống kết cấu hạ tầng, ngân sách nhà nước, ngân hàng nhà nước, hệ thống dự trữ quốc gia, các DNNN và một phần vốn của DNNN góp vào các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác. Như vậy DNNN là một bộ phận của kinh tế nhà nước, hệ thông kinh tế nhà nước có nghĩa rộng như trên mới có vai trò chủ đạo, chi phối và định hướng của nền kinh tế. Hệ thống này được lãnh đạo trực tiếp bởi đại diện sở hữu và phát huy sức mạnh duoc nhân lên bởi quyền lực chính trị của nhà nước do pháp luật quy định hoàn toàn có khả năng và cần thiết thực hiện vai trò chủ đạo định hướng nói trên. Trong hệ thống kinh tế nhà nước, các DNNN là một bộ phận hợp thành hết sức quan trọng, vẫn giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế nhiều thành phần.
DNNN góp phần thực hiện vai trò chủ đạo của nền kinh tế nhà nước trên các mặt sau: Một là: DNNN đóng vai trò là một công cụ kinh tế, một lực lượng vật chat trong tay nhà nước dé nhà nước định hướng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế theo các chương trình, kế hoạch, chiến lược phát triển kinh tế xã hội. Nhìn lại chặn đường hình thành và phát triển DNNN của các nền kinh tế trên thế giới cho thấy: sự tồn tại của DNNN tùy thuộc vào sự quy định của 11 chiến lược và chính sách phát triển, cách thức lựa chọn giải pháp, công cụ mỗi nước .Như vậy, vai trò DNNN tăng hay giảm tùy thuộc vào chính sách,chiến lược phát triển kinh tế trong những giai đoạn nhất định và còn tùy thuộc vào sự lựa chọn phương thức trực tiếp hay gián tiếp để điều tiết thúc đây nền kinh tế. Với nền kinh tế chậm phát triển cũng có ý nghĩa mức độ, tập trung sản xuất rất thấp, hệ thong kinh doanh nho, phan tan, it von, kỹ thuật công nghệ lạc hậu .Muốn bước khỏi trình trạng trên và hội nhập sâu vào trào lưu phát triển hiện đại cần phải lựa chọn chiến lược và những giải pháp cho sự tăng trưởng mang tính chất tăng tốc và lâu bền. Để thực hiện chiến lược trên nhà nước tất yếu phải lựa chọn giải pháp dé phát triển DNNN.
Ở đây việc lựa chọn này không phải mang tính chủ quan, mà có sự quy định của bản thân nên kinh tế và bản thân của chế độ chính trị, vì DNNN có những ưu thế tuyệt đối ở thời kỳ quá độ của sự phát triển, các ưu thé của DNNN thé hiện ở chỗ có khả năng tiếp nhận chuyên giao công nghệ mới tiên tiến, và có cơ hội hội nhập sâu rộng với nền kinh tế thế giới, những ưu thế này khiến cho DNNN trở thành một yếu tố quyết định cho chiến lược phát triển rút ngắn, tăng tốc. Vì vậy DNNN giữ vai trò then chốt là “°chủ đạo?” của nền kinh tế. DNNN là cầu nối, hỗ trợ, dẫn dat, định hướng công nghệ và xu hướng phát triển cho các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác. Trong giai đoạn hiện nay vị trí, vai trò chủ đạo của DNNN chỉ là tương đối với vị trí và vai trò của các thành phần kinh tế mà thôi, không có sự tồn tại và phát triển các thành phần kinh tế khác thì chăng có vai trò chủ đạo của DNNN phải thé hiện qua sự phân công và phối hợp một cách hợp lý giữa chức năng của khu vực DNNN với chức năng doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác.
12 Có thể nói rằng DNNN trong việc đầu tư vào những ngành quyết định cho sự phát triển dài hạn và hiệu quả sử dụng của nên kinh tế làm cho nó có vai trò. Đặc biệt là vai trò bà đỡ của nền kinh tế. Đây là vai trò lâu bền của khu vực DNNN ngay cả khi doanh nghiệp tư nhân đã trưởng thành. Khi DNNN thu hẹp lại thì vai trò trong việc cung cấp hàng hoá dịch vụ công cộng, khắc phục khuyết tật thị trường và vai trò bà đỡ cho nền kinh tế vẫn được duy trì.
Hai là: Vai trò chủ đạo của DNNN phải được thé hiện không ngừng nâng cao hiệu quả, sức cạnh tranh và khả năng điều tiết trong nền kinh tế thị trường. Lợi nhuận là mục tiêu cơ bản, thậm chí là mục tiêu duy nhất của doanh nghiệp tư nhân, do đó không có lợi nhuận thì đối với họ kinh doanh là mục tiêu vô nghĩa và đượng nhiên họ không đầu tư. Còn DNNN lại khác, lợi nhuận không phải là mục tiêu duy nhất và thậm chí cũng không phải là mục tiêu chủ yếu. Tuy nhiên nó đóng vai trò động lực để xem xét đến lợi ích chính trị, xã hội, kinh tế của đất nước.
Vì thế, hiệu quả của DNNN có thể là hiệu quả tổng hợp kinh tế, chính trị và hiệu quả xã hội. Do đó, trong nhiều trường hợp các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công ích phải đặt mục đích lợi nhuận xuống hàng thứ yếu, còn chủ yéu vẫn là hoàn thành tốt nhất nhiệm vụ được nhà nước giao. Tuy nhiên, nếu xét trên tổng thể toàn bộ khu vực DNNN đều không có lợi nhuận hoặc lợi nhuận thấp thì tất yếu phải dựa vào sự hỗ trợ của Nha nước dé tồn tại. Điều này sẽ làm cho DNNN mất sức cạnh tranh thiếu sức sống, trở thành gánh nặng cho cả Nhà nước và xã hội, vì thế vai trò chủ đạo của nó khó có thê thực hiện được một cách có hiệu quả.
Ba là: Vai trò của DNNN có tính quy định lịch sử cụ thể, nên vai trò chủ đạo của DNNN phải thay đổi linh hoạt tuỳ thuộc vào trình độ phát triển của nên kinh tê. 13 Sở di trong thời kỳ quá độ, DNNN đóng vai trò chủ đạo, vì sự phát triển của nó tạo đòn bay kinh tế mạnh mẽ cho bước chuyền nền kinh tế chậm phát triển sang phát triển được rút ngăn.