Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ KẾT CẤU HẠ TẦNG THƯƠNG MẠI 1. Cơ sở lý luận về quản lý kết cấu hạ tầng thương mại 1. Khái niệm kết cấu hạ tầng Kết cấu hạ tầng là tổng hợp các công trình vật chất kỹ thuật có chức năng phục vụ trực tiếp cho sản xuất và đời sống của nhân dân, được bố trí trên một phạm vi, lãnh thổ nhất định. Như vậy, các công trình, kết cấu vật chất kỹ thuật ở đây rất đa dạng như: Các công trình giao thông vận tải đường xá, cầu cống, sân bay.
các công trình của ngành bưu chính - viễn thông hệ thống đường cáp quang, các trạm, vệ tinh. hay các công trình của ngành điện đường dây, nhà máy phát điện. Các công trình này có vị trí hết sức quan trọng, phục vụ trực tiếp và gián tiếp cho các hoạt động của xã hội như: - Hoạt động sản xuất: Đây là quá trình sử dụng lao động sống và lao động vất hoá để tạo ra của cải vật chất và giá trị mới. - Hoạt động tiêu dùng: Đây là quá trình sử dụng của cải vật chất và giá trị sử dụng đã được tạo ra, nhằm đáp ứng yêu cầu tái sản xuất ra sức lao động, thoả mãn các nhu cầu vật chất và văn hoá ngày càng tăng của con người.
Kết cấu hạ tầng có vai trò đặc biệt quan trọng, là nền tảng của sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội.2 Khái niệm kết cấu hạ tầng thương mại Thương mại là một ngành kinh tế độc lập của nền kinh tế, chuyên đảm nhận chức năng lưu thông hàng hóa và cung ứng các dịch vụ cho xã hội thông qua việc mua bán nhằm sinh lời. Thương mại là một khâu cơ bản của tái sản xuất, là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng, hay còn gọi là khâu lưu thông. 5 Khái niệm Kết cấu hạ tầng thương mại được đề cập chưa nhiều trong các nghiên cứu khoa học. Sau đây là một số định nghĩa về khái niệm này: - KCHTTM là những nền tảng vật chất- kỹ thuật để thực hiện hoạt động thương mại của các chủ thể kinh tế bao gồm các doanh nghiệp và cá nhân.
Trong khái niệm này hoạt động thương mại bao gồm cả thương mại hàng hoá và thương mại dịch vụ. Đồng thời, các chủ thể kinh tế ở đây không chỉ là các doanh nghiệp và cá nhân hoạt động thương mại thuần tuý mà bao gồm cả các doanh nghiệp, cá nhân hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực sản xuất. - KCHTTM là tổng thể các cấu trúc mạng lưới thương mại tạo nền tảng và hỗ trợ cho các hoạt động thương mại và các dịch vụ thương mại được diễn ra. Tổng hợp các khái niệm trên, xuất phát từ khái niệm “kết cấu hạ tầng” và hoạt động của ngành thương mại, trong phạm vi luận án này, KCHTTM được hiểu là tổng thể những công trình đặc trưng cho hoạt động của ngành thương mại, đảm bảo cho hoạt động lưu thông hàng hóa và dịch vụ được diễn ra một cách đồng bộ, an toàn, thuận tiện, nhanh chóng, hiệu quả và những công trình liên ngành đảm bảo cho hoạt động đồng bộ của toàn hệ thống.
Vai trò của kết cấu hạ tầng thương mại Kết cấu hạ tầng là nền tảng vật chất có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia cũng như mỗi vùng lãnh thổ. Có kết cấu hạ tầng đồng bộ và hiện đại, nền kinh tế mới có điều kiện để tăng trưởng nhanh, ổn định và bền vững. Có rất nhiều công trình nghiên cứu đã đi đến kết luận rằng, phát triển kết cấu hạ tầng có tác động tích cực đến phát triển kinh tế- xã hội ở cả các nước phát triển và đang phát triển. Phát triển kết cấu hạ tầng ở Việt Nam có các tác động quan trọng sau đây: - Kết cấu hạ tầng phát triển mở ra khả năng thu hút các luồng vốn đầu tư đa dạng cho phát triển kinh tế - xã hội.
6 - Kết cấu hạ tầng phát triển đồng bộ, hiện đại là điều kiện để phát triển các vùng kinh tế động lực, các vùng trọng điểm và từ đó tạo ra các tác động lan toả lôi kéo các vùng liền kề phát triển. - Kết cấu hạ tầng phát triển trực tiếp tác động đến các vùng nghèo, hộ nghèo thông qua việc cải thiện hạ tầng mà nâng cao điều kiện sống của hộ. - Phát triển kết cấu hạ tầng thực sự có ích với người nghèo và góp phần vào việc giữ gìn môi trường. - Đầu tư cho kết cấu hạ tầng, nhất là hạ tầng giao thông nông thôn, đem đến tác động cao nhất đối với giảm nghèo.
Hệ thống kết cấu hạ tầng phát triển đồng bộ, hiện đại sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng suất, hiệu quả của nền kinh tế và góp phần giải quyết các vấn đề xã hội. Ngược lại, một hệ thống kết cấu hạ tầng kém phát triển là một trở lực lớn đối với sự phát triển. Ở nhiều nước đang phát triển hiện nay, kết cấu hạ tầng thiếu và yếu đã gây ứ đọng trong luân chuyển các nguồn lực, khó hấp thụ vốn đầu tư, gây ra những “nút cổ chai kết cấu hạ tầng” ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế. Thực tế trên thế giới hiện nay, những quốc gia phát triển cũng là những nước có hệ thống kết cấu hạ tầng phát triển đồng bộ và hiện đại.
Trong khi đó, hầu hết các quốc gia đang phát triển đang có hệ thống kết cấu hạ tầng kém phát triển. Chính vì vậy, việc đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng đang là ưu tiên của nhiều quốc gia đang phát triển. Ở Việt Nam, với quan điểm “kết cấu hạ tầng đi trước một bước”, trong những năm qua Chính phủ đã dành một mức đầu tư cao cho phát triển kết cấu hạ tầng. Khoảng 9-10% GDP hàng năm đã được đầu tư vào ngành giao thông, năng lượng, viễn thông, nước và vệ sinh, một tỷ lệ đầu tư kết cấu hạ tầng cao so với chuẩn quốc tế.
Nhiều nghiên cứu kinh tế vi mô cũng cho thấy rằng có mối liên hệ mạnh mẽ giữa đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng với tăng trưởng và giảm nghèo ở Việt Nam. Đặc điểm của Kết cấu hạ tầng thương mại Thứ nhất, Kết cấu hạ tầng thương mại có tính thống nhất và đồng bộ, giữa các bộ phận có sự gắn kết hài hòa với nhau tạo thành một thể vững chắc đảm bảo cho phép phát huy được sức mạnh tổng hợp, có tính hệ thống, liên kết với nhau. Trong mỗi loại hình KCHTTM cũng vậy, gồm các bộ phận có tính độc lập tương đối nhưng liên quan chặt chẽ với nhau; đảm bảo phục vụ cho hoạt động thương mại một cách hiệu quả nhất cả về kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường,… Thứ hai, các công trình Kết cấu hạ tầng thương mại có nhiều quy mô từ nhỏ đến lớn và thường chủ yếu ở ngoài trời, bố trí rải rác trên phạm vi cả nước, chịu ảnh hưởng nhiều của tự nhiên. Thứ ba, Kết cấu hạ tầng thương mại là một bộ phận quan trọng của KCHT kinh tế, là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng trong nước cũng như kết nối sản xuất và tiêu dùng của một quốc gia hội nhập với các nước trong khu vực và trên thế giới.
Phân loại kết cấu hạ tầng thương mại Các loại Kết cấu hạ tầng thương mại chủ yếu phục vụ hoạt động thương mại cụ thể, tuy nhiên, có mối liên hệ chặt chẽ, liên kết với nhau, sao cho hàng hóa được lưu thông thông suốt trên thị trường, phục vụ những mục đích đa dạng của sản xuất và tiêu dùng. - Kết cấu hạ tầng thương mại phục vụ bán lẻ gồm công trình đặc trưng cho hoạt động bán lẻ, đảm bảo cho hoạt động bán lẻ được diễn ra thông suốt, đó là chợ bán lẻ, chợ bán buôn và bán lẻ, siêu thị, trung tâm thương mại, trung tâm mua sắm, cửa hàng truyền thống và cửa hàng tiện lợi. - Kết cấu hạ tầng thương mại phục vụ bán buôn gồm những công trình đặc trưng cho hoạt động bán buôn, đảm bảo cho hoạt động bán buôn được diễn ra thông suốt, đó là các trung tâm bán buôn, các chợ đầu mối, chợ bán buôn,… 8 Bên cạnh đó, có những trung tâm logistics phục vụ hoạt động thương mại bán buôn trong nước. - Kết cấu hạ tầng thương mại phục vụ xuất nhập khẩu gồm những công trình đặc trưng cho hoạt động xuất khẩu, đảm bảo cho quá trình vận chuyển và giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu diễn ra thông suốt.
Trong đó, điển hình là các trung tâm phân phối, trung tâm logistics, kho ngoại quan, … - Kết cấu hạ tầng thương mại phục vụ xúc tiến thương mại gồm những công trình đặc trưng cho hoạt động xúc tiến thương mại, đảm bảo cho hoạt động xúc tiến thương mại diễn ra hiệu quả, đó là các trung tâm hội chợ triển lãm thương mại, cửa hàng trưng bày và giới thiệu sản phẩm,… Có thể nói, kết cấu hạ tầng chính là cơ sở vật chất quan trọng để phục vụ mô hình đổi mới, tái cơ cấu, tái cấu trúc ngành thương mại. Ở Việt Nam, đến nay, kết cấu hạ tầng thương mại đã hình thành một cách tự nhiên và khá hoàn chỉnh, đã đáp ứng khá tốt nhu cầu cơ bản của sản xuất và tiêu dùng. Thời gian qua, kết cấu hạ tầng thương mại ở Việt Nam đã được quan tâm xây mới, cải tạo và nâng cấp từ sự hỗ trợ của nhà nước và các nguồn lực xã hội hóa. Do vậy, KCHTTM ngày càng đa dạng và phong phú về loại hình, gia tăng về số lượng, nâng cao về chất lượng góp phần thúc đẩy các ngành sản xuất, đẩy mạnh tiêu thụ và lưu chuyển hàng hóa trong cả nước, bảo đảm cung ứng hàng hóa đầy đủ và thông suốt, góp phần tăng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và cân bằng cán cân thương mại.
Quản lý kết cấu hạ tầng thương mại Khái niệm về công tác quản lý: Bản chất của công tác quản lý là cách thức tác động (tổ chức, điều hành, kiểm tra) hợp quy luật của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành đạt hiệu quả mong muốn và đạt mục tiêu đã đề ra. 9 Quản lý KCHTTM là việc tổ chức các hoạt động nhằm phát triển hạ tầng thương mại, các hoạt động thương mại hiệu quả như vậy để thực hiện tốt việc quản lý nhà nước về kết cấu hạ tầng thương mại cần thực hiện các nhiệm vụ sau: 1.
