Tổng quan nghiên cứu

Các nghiên cứu giáo dục quốc tế chỉ ra rằng khoảng 49% học sinh không tham gia hoạt động thực tiễn có nguy cơ lệch chuẩn hành vi, trong khi gần 80% học sinh tích cực trải nghiệm đạt kết quả rèn luyện xuất sắc. Tại Việt Nam, việc triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông mới theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT đã đưa hoạt động trải nghiệm trở thành một nội dung giáo dục bắt buộc nhằm hình thành phẩm chất và phát triển năng lực toàn diện cho người học. Tuy nhiên, trong thực tế quản lý tại nhiều trường học, việc tổ chức hoạt động này vẫn còn lúng túng, nặng tính hình thức và chưa khai thác hiệu quả thế mạnh địa phương.

Luận văn tập trung giải quyết bài toán quản lý hoạt động trải nghiệm cho học sinh tại trường Trung học cơ sở Hùng Lô, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ theo định hướng đổi mới giáo dục. Phạm vi không gian nghiên cứu được thực hiện trên địa bàn xã Hùng Lô với diện tích tự nhiên 205,11 ha, dân số 6.455 người gồm 1.919 hộ gia đình; thời gian khảo sát thực tế diễn ra trong 3 năm học từ năm 2017 đến năm 2020. Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác lập cơ sở khoa học, đánh giá chính xác thực trạng và đề xuất 4 nhóm biện pháp quản lý khả thi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao trên 85% chất lượng quản trị nhà trường, chuẩn hóa quy trình điều hành và tạo ra mô hình giáo dục trải nghiệm gắn liền với bảo tồn di sản văn hóa làng nghề truyền thống cho các trường trung học cơ sở vùng nông thôn ven đô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên sự kết hợp chặt chẽ giữa Lý thuyết học qua trải nghiệm khởi nguồn từ các tư tưởng sư phạm thực nghiệm của J. Comenius, J. Pestalozzi, được chuẩn hóa bởi Hiệp hội Giáo dục Trải nghiệm quốc tế, và Lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại với mô hình 4 chức năng cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá của Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc. Ba khái niệm trung tâm được chuẩn hóa làm nền tảng gồm: quản lý nhà trường, hoạt động trải nghiệm và quản lý hoạt động trải nghiệm cấp trung học cơ sở. Theo quy định tại Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, hoạt động trải nghiệm cấp trung học cơ sở có thời lượng bắt buộc 105 tiết mỗi năm học, được cấu trúc theo 4 mạch nội dung chính: hoạt động hướng vào bản thân, hoạt động hướng đến xã hội, hoạt động hướng đến tự nhiên và hoạt động hướng nghiệp, tập trung phát triển các phẩm chất trách nhiệm, sự tự chủ và năng lực thích ứng với cuộc sống thực tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ quá trình khảo sát thực địa tại trường Trung học cơ sở Hùng Lô trong giai đoạn 2017 - 2020. Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 32 cán bộ quản lý và giáo viên, 215 học sinh và 180 cha mẹ học sinh thuộc 4 khối lớp từ lớp 6 đến lớp 9. Đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện nhằm bảo đảm tính đại diện đa chiều giữa các lực lượng giáo dục.

Phương pháp phân tích dữ liệu sử dụng kỹ thuật thống kê toán học, tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm tương quan để định lượng hóa các biến số nhận thức, kỹ năng và hiệu quả quản lý. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này nhằm hạn chế tối đa các sai số cảm tính, cung cấp bức tranh thực trạng khách quan và xác định mức độ tương thích giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đề xuất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng quản lý hoạt động trải nghiệm tại trường Trung học cơ sở Hùng Lô đã ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, nhận thức về tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm đạt mức cao với 93,8% cán bộ giáo viên đánh giá là rất cần thiết, tuy nhiên mức độ chuyển hóa vào kế hoạch giảng dạy thực tế mới đạt khoảng 62,5%.

Thứ hai, hình thức tổ chức còn đơn điệu và thiên lệch khi có tới 78,1% các hoạt động dừng lại ở dạng tham quan, dã ngoại hoặc sinh hoạt dưới cờ, trong khi hình thức câu lạc bộ học thuật và dự án nghiên cứu khoa học kỹ thuật chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn 21,9%.

Thứ ba, công tác kiểm tra đánh giá chủ yếu dựa vào nhận xét định tính một chiều của giáo viên với tỷ lệ 84,4%, việc áp dụng hình thức tự đánh giá của học sinh chỉ đạt 31,2% và đánh giá từ cộng đồng chỉ đạt 25,0%.

Thứ tư, việc kết nối nguồn lực địa phương chưa tương xứng với tiềm năng khi xã Hùng Lô có quần thể di tích lịch sử quốc gia Đình Hùng Lô công nhận từ năm 1990 và 31 cơ sở sản xuất mì gạo truyền thống, nhưng tỷ lệ tiết học trải nghiệm tích hợp các di sản này chỉ đạt mức 37,5%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những hạn chế trên là do năng lực thiết kế hoạt động trải nghiệm của một bộ phận giáo viên còn hạn chế và công tác chỉ đạo của cán bộ quản lý chưa thực sự linh hoạt. Dữ liệu thực trạng có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ hình quạt phản ánh tỷ trọng các hình thức tổ chức và bảng tổng hợp đối chiếu mức độ nhận thức giữa giáo viên và phụ huynh.

Khi so sánh với các nghiên cứu giáo dục cùng thời kỳ tại các tỉnh trung du phía Bắc, kết quả này phản ánh xu hướng chung về sự thiếu hụt quy trình quản lý tích hợp. Với lợi thế kinh tế xã Hùng Lô đạt tổng giá trị sản xuất trên 120 tỷ đồng mỗi năm và tỷ trọng công nghiệp, dịch vụ chiếm trên 80%, việc quản lý hoạt động trải nghiệm cần nhanh chóng chuyển dịch sang mô hình gắn kết nhà trường với chuỗi sản xuất làng nghề để tối ưu hóa hiệu quả giáo dục hướng nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng hoạt động trải nghiệm:

  1. Nâng cao nhận thức: Ban Giám hiệu tổ chức 100% các chuyên đề tập huấn về phương pháp giáo dục trải nghiệm theo chương trình mới vào đầu mỗi năm học, phấn đấu đạt tỷ lệ 95% cán bộ giáo viên nắm vững kỹ năng xây dựng kế hoạch trải nghiệm tích hợp trong năm học 2020 - 2021.

  2. Đa dạng hóa nội dung gắn với địa phương: Tổ chuyên môn chủ động xây dựng ngân hàng chủ đề trải nghiệm khai thác di tích Đình Hùng Lô và 31 hộ sản xuất mì gạo, tăng tỷ lệ các hoạt động trải nghiệm thực địa và dự án sáng tạo lên tối thiểu 45% tổng thời lượng chương trình.

  3. Khai thác nguồn lực xã hội hóa: Hiệu trưởng phối hợp với Ban đại diện cha mẹ học sinh và Ủy ban nhân dân xã Hùng Lô, đặt mục tiêu huy động thêm 30% nguồn kinh phí hỗ trợ từ các tổ chức kinh tế và đảm bảo 100% các điều kiện an toàn, phương tiện cho học sinh trước mỗi đợt hoạt động.

  4. Đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá: Phó Hiệu trưởng và giáo viên chủ nhiệm thiết lập bộ tiêu chí đánh giá năng lực đa chiều, kết hợp 4 kênh thông tin phản hồi từ giáo viên, bản thân học sinh, tập thể lớp và phụ huynh, thực hiện đánh giá định kỳ 100% học sinh qua hồ sơ hoạt động cá nhân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

  1. Cán bộ quản lý trường trung học cơ sở: Cung cấp khung năng lực điều hành và phương pháp phân bổ khoa học 105 tiết hoạt động trải nghiệm theo đúng định hướng của Chương trình Giáo dục phổ thông mới.

  2. Giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn: Cung cấp quy trình 5 bước tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tiễn (giải quyết vấn đề, đóng vai, diễn đàn, làm việc nhóm, trò chơi) cùng công cụ đo lường mức độ phát triển phẩm chất của học sinh.

  3. Cán bộ quản lý cấp Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo mô hình quản lý giáo dục trải nghiệm gắn với bảo tồn văn hóa địa phương để chỉ đạo chuyên môn cho các trường trung học cơ sở trên địa bàn 10 khu dân cư và toàn tỉnh.

  4. Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Sử dụng hệ thống lý luận chuẩn tắc và 18 bảng số liệu thực chứng làm tư liệu đối sánh cho các đề tài nghiên cứu về quản lý giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động trải nghiệm có phải là môn học bắt buộc trong Chương trình Giáo dục phổ thông mới không? Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục bắt buộc với thời lượng 105 tiết mỗi năm học theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, kết quả được đánh giá và ghi nhận chính thức vào học bạ của từng học sinh.

Trường Trung học cơ sở Hùng Lô tận dụng di sản địa phương vào hoạt động trải nghiệm như thế nào? Nhà trường tích hợp các chuyến học tập thực địa tại quần thể di tích quốc gia Đình Hùng Lô từ năm 1990 và tham gia quy trình sản xuất tại 31 cơ sở làm mì gạo để bồi dưỡng tình yêu quê hương và kỹ năng nghề nghiệp.

Kinh phí tổ chức hoạt động trải nghiệm được quản lý và huy động từ đâu? Nguồn lực được cân đối từ ngân sách chi thường xuyên của nhà trường kết hợp sự hỗ trợ hợp pháp từ 1.919 hộ gia đình và các tổ chức kinh tế địa phương đạt doanh thu trên 120 tỷ đồng mỗi năm.

Tiêu chí kiểm tra đánh giá hoạt động trải nghiệm bao gồm những gì? Đánh giá dựa trên 4 nhóm tiêu chí: mức độ nhận thức, tinh thần trách nhiệm, kỹ năng giải quyết vấn đề và số lượng sản phẩm sáng tạo lưu trữ trong hồ sơ học tập.

Làm thế nào để đảm bảo an toàn cho học sinh khi tham gia các hoạt động ngoại khóa ngoài nhà trường? Nhà trường xây dựng kế hoạch phân luồng quản lý với định mức 1 giáo viên phụ trách 15 đến 20 học sinh, khảo sát trước địa bàn và ký cam kết trách nhiệm 100% với phụ huynh trước khi xuất phát.

Kết luận

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý hoạt động trải nghiệm cấp trung học cơ sở theo chuẩn Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT.
  • Đánh giá toàn diện thực trạng quản lý giáo dục trải nghiệm tại trường Trung học cơ sở Hùng Lô qua 3 năm học với cỡ mẫu hơn 400 đối tượng.
  • Đề xuất 4 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ gắn liền tiềm năng văn hóa di tích và làng nghề truyền thống của địa phương.
  • Khảo nghiệm thực tế khẳng định mức độ cấp thiết đạt trên 90% và tính khả thi đạt trên 85% từ ý kiến chuyên gia.
  • Xác lập định hướng chuẩn hóa quy trình quản trị hoạt động trải nghiệm trong giai đoạn 2020 - 2025 cho hệ thống giáo dục phổ thông.