Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ TUYÊN QUANG, TỈNH TUYÊN QUANG 1. Khái niệm, đặc điểm của quy hoạch sử dụng đất 1. Khái niệm Quy hoạch là quá trình sắp xếp, bố trí các đối tượng quy hoạch vào một không gian nhất định nhằm đạt được mục tiêu của kế hoạch đề ra. Quy hoạch sử dụng đất là hoạt động vừa mang tính khoa học vừa mang tính pháp lý của một hệ thống các biện pháp kỹ thuật, kinh tế xã hội được xử lý bằng các phương pháp phân tích tổng hợp về sự phân bố địa lý của các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội có những đặc trưng của tính phân di giữa các vùng lãnh thổ theo quan điểm tiếp cận hệ thống để hình thành các phương án tổ chức lại việc sử dụng đất theo pháp luật của nhà nước.
Quy hoạch sử dụng đất là một hoạt động vừa mang tính kỹ thuật, kinh tế vừa mang tính pháp chế; biểu hiện của tính kỹ thuật ở chỗ đất đai được đo đạc, vẽ thành bản đồ, tính toán và thống kê diện tích, thiết kế phân chia khoảnh, thửa để giao cho các mục đích sử dụng khác nhau. Về mặt pháp lý, đất đai được nhà nước giao cho các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sử dụng vào các mục đích khác nhau. Nhà nước ban hành các văn bản pháp quy để điều chỉnh các mối quan hệ đất đai, các đối tượng sử dụng đất có nghĩa vụ chấp hành nghiêm chỉnh các chủ trương chính sách của nhà nước. Luật Đất đai năm 2013 quy định tại Khoản 2, Điều 3: “Quy hoạch sử dụng đất là việc phân bổ và khoanh vùng đất đai theo không gian và sử dụng cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu trên cơ sở tiềm năng đất đai và nhu cầu 10 sử dụng đất của các ngành, lĩnh vực đối với từng vùng kinh tế - xã hội và đơn vị hành chính trong một khoảng thời gian xác định.” [20] Quản lý nhà nước là sự tác động có chủ đích và điều chỉnh bằng quyền lực của nhà nước tới các đối tượng bị quản lý thông qua pháp luật, chính sách, công cụ, môi trường, lực lượng vật chất và tài chính nhằm đạt được mục tiêu do chủ thể quản lý nhà nước đặt ra.
Quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất là một lĩnh vực của quản lý nhà nước về đất đai, là hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc sử dụng các biện pháp, công cụ thích hợp tác động đến hành vi, hoạt động của cơ quan lập, thẩm định, phê duyệt quy hoạch sử dụng đất và những người thực hiện quy hoạch sử dụng đất nhằm đạt được mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của một vùng, một địa phương và cả một quốc gia. Quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất là quản lý bảo vệ các quyền sở hữu quyền sử dụng đất đai và quản lý việc sử dụng đất đai, là một trong những vấn đề quan trọng nhằm không ngừng nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên đất đai. Quản lý nhà nước đối với quy hoạch sử dụng đất là quá trình nhà nước sử dụng hệ thống các công cụ chính sách, pháp luật và các quy định để quản lý, kiểm tra, giám sát các hoạt động có liên quan đến công tác quy hoạch sử dụng đất nhằm khai thác sử dụng đất có hiệu quả, thúc đẩy kinh tế phát triển toàn diện và bền vững. Đặc điểm của quy hoạch sử dụng đất Nước ta đang có ba hệ thống quy hoạch gồm: Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, Quy hoạch không gian và Quy hoạch sử dụng đất.
Trong đó, quy hoạch sử dụng đất là một loại quy hoạch có tính lịch sử xã hội, tính dài hạn, tính tổng hợp, tính chiến lược và chỉ đạo vĩ mô, tính chính sách và khả biến. Tính lịch sử - xã hội 11 Trong quy hoạch sử dụng đất luôn nảy sinh quan hệ giữa người với đất đai bởi các công việc của con người như điều tra, đo đạc, khoanh định, thiết kế… đều liên quan chặt chẽ với đất đai. Còn có cả quan hệ giữa người với người được xác nhận bằng văn bản về sở hữu và quyền sử dụng đất giữa những người chủ đất. Các quan hệ này thể hiện sự thúc đẩy phát triển của lực lượng sản xuất và của các mối quan hệ sản xuất.
Ở nước ta, quy hoạch sử dụng đất đai phục vụ nhu cầu sử dụng đất và quyền lợi của toàn xã hội. Đó là lý do mà theo luật đất đai thì đất đai nước ta thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước thống nhất quản lý và nhà nước giao đất cho các hộ gia đình và tổ chức sử dụng. Như vậy, quy hoạch sử dụng đất luôn là một bộ phận của phương thức sản xuất xã hội và lịch sử phát triển của xã hội. Nói cách khác quy hoạch sử dụng đất có tính lịch sử xã hội.
Tính tổng hợp Quy hoạch sử dụng đất đai mang tính tổng hợp rất cao được đề cập trong nhiều lĩnh vực như khoa học tự nhiên, khoa học xã hội dân số và đất đai. Nó tác động đến việc sử dụng đất của ba nhóm đất chính là nhóm đất nông nghiệp, nhóm đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng. Tính tổng hợp được thể hiện chủ yếu ở hai mặt: đối tượng của quy hoạch là khai thác, sử dụng, cải tạo, bảo vệ… toàn bộ tài nguyên đất đai; quy hoạch sử dụng đất đề cập đến nhiều lĩnh vực về khoa học, kinh tế và xã hội như: khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, dân số và đất đai, sản xuất nông, công nghiệp, môi trường sinh thái… Với đặc điểm này quy hoạch sử dụng đất là tổng hợp toàn bộ nhu cầu sử dụng đất, nó phân bố, bố trí và điều chỉnh các nhu cầu đất đai, điều hòa các vấn đề về đất đai của các ngành, lĩnh vực và đảm bảo cho nền kinh tế luôn phát triển. Tính dài hạn 12 Tính dài hạn của quy hoạch sử dụng đất thể hiện ở thời hạn của quy hoạch là 10 năm hoặc lâu hơn.
Và phụ thuộc vào những biến động như sự thay đổi nhân khẩu, tiến bộ kỹ thuật, công nghiệp hoá hiện đại hóa,… để xác định quy hoạch trung và dài hạn về sử dụng đất, đề ra các phương hướng, chính sách cho việc xây dựng kế hoạch sử dụng đất. Quy hoạch dài hạn nhằm đáp ứng nhu cầu đất để phát triển lâu dài kinh tế xã hội. Cơ cấu và phương thức sử dụng đất được điều chỉnh từng bước trong thời gian dài cho đến khi đạt được mục tiêu dự kiến. Nó tạo cơ sở vững chắc, niềm tin cho các chủ đầu tư, tạo ra môi trường pháp lý ổn định.
Tính chiến lược và chỉ đạo vĩ mô Quy hoạch sử dụng đất chỉ dự kiến trước được các xu thế thay đổi mang tính đại thể chứ không dự kiến được chi tiết của sự thay đổi, vì vậy nó mang tính chiến lược, các chỉ tiêu của quy hoạch mang tính chỉ đạo vĩ mô, phương hướng và khái lược về sử dụng đất của các ngành. Vì vậy, quy hoạch sử dụng đất đai là quy hoạch mang tính chiến lược, tính chỉ đạo vĩ mô, tính phương hướng và khái lược về sử dụng đất của các ngành. Do khoảng thời gian dự báo tương đối dài và nhiều vấn đề khó xác định nên quy hoạch càng khái lược hoá, quy hoạch sẽ càng ổn định. Quy hoạch thường có giá trị trong thời gian nhất định, tạo nền tảng và định hướng cho các ngành khác sử dụng đất đai theo phương hướng đã vạch ra.
Tính chính sách Quy hoạch sử dụng đất thể hiện rất mạnh đặc tính chính trị và chính sách xã hội. Bởi phải quán triệt các chính sách và quy định có liên quan đến đất đai của Đảng và Nhà nước, đảm bảo thực hiện các mục tiêu phát triển ổn định kinh tế - xã hội; tuân thủ các quy định, các chỉ tiêu về dân số, đất đai và môi trường sinh thái. Trong một số trường hợp ta có thể hiểu quy hoạch là luật và đề ra phương hướng kế hoạch bắt buộc mọi người phải tuân thủ. Nó là chính sách 13 cũng là cái khung cho mọi hoạt động diễn ra trong đó.
Vì vậy, quy hoạch sử dụng đất đai thể hiện tính chính sách rất cao nhưng không phải thế mà nó vĩnh viễn, nó sẽ được thay đổi theo từng thời kỳ để phù hợp thực tiễn. Tính khả biến Quy hoạch sử dụng đất chỉ là một trong những giải pháp thay đổi hiện trạng sử dụng đất cho phù hợp với việc phát triển kinh tế trong một thời kỳ nhất định. Với xu hướng đi lên của xã hội, mọi sự vật hiện tượng luôn thay đổi thì các dự kiến của quy hoạch sử dụng đất không còn phù hợp. Do đó, việc chỉnh sửa, bổ sung, hoàn thiện quy hoạch và điều chỉnh các biện pháp thực hiện là cần thiết.
Điều này thể hiện tính khả biến của quy hoạch. Quy hoạch sử dụng đất đai có một quá trình lặp lại là quy hoạch rồi thực hiện rồi lại quy hoạch hoặc chỉnh lý và tiếp tục thực hiện để có được chất lượng hoàn thiện và tính phù hợp cao. Vai trò của quản lý nhà nƣớc đối với quy hoạch sử dụng đất Một là, xác định các ưu tiên trong phát triển không gian địa phương cơ sở và nhận diện các khu vực địa lý chủ yếu cần ưu tiên phát triển để lập quy hoạch sử dụng đất mang tính khả thi cao nhất. Với vai trò là cơ quan trực tiếp quản lý đất đai trong phạm vi được phân cấp, chính quyền cấp huyện nắm trong tay những công cụ có thể điều chỉnh các quan hệ đất đai, đảm bảo cho các quan hệ này vận động phù hợp với quy luật, với điều kiện kinh tế xã hội của địa phương, đáp ứng yêu cầu phát triển của tỉnh trong từng thời kỳ.
Việc lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai một cách hợp lý, có tính khả thi cao sẽ góp phần nâng cao giá trị sử dụng đất đai (đất được sử dụng tối ưu) là động lực để phát triển kinh tế xã hội. Ngược lại nếu không làm tốt công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất gây nên tình trạng lãng phí tài nguyên đất đai, đáp ứng không đúng, không đầy đủ nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội.
