phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về quản lý chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc. Chƣơng 3: Thực trạng quản lý chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc ở Thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai. Chƣơng 3: Giải pháp hoàn thiện quản lý chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc ở Thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai.
e 7 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VÀO QUẢN LÝ CHI THƢỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Khái niệm, nguyên tắc, vai trò của ngân sách nhà nƣớc 1. Khái niệm ngân sách nhà nước Theo nghĩa chung nhất, ngân sách là một quỹ tiền tệ tập trung mà chủ nhân của nó phải tính toán để thu và chi luôn cân đối với nhau trong một thời hạn nhất định. Bất kỳ một chủ thể kinh tế nào hoạt động trong kinh tế thị trƣờng cũng đều phải có ngân sách, tức có tiền và có kế hoạch thu, chi để khỏi mắc nợ dẫn đến phá sản.
Tính cân đối, thu chi có kế hoạch là nguyên tắc vận hành then chốt của ngân sách. Theo Bách khoa toàn thƣ về kinh tế học và khoa học quản lý do A.Silem biên soạn, ngân sách nhà nƣớc (le budget) là một bản dự báo và cho phép thực hiện các khoản thu và các khoản chi trong năm của nhà nƣớc [1]. Định nghĩa của nhà khoa học ngƣời Pháp này nhấn mạnh tính kế hoạch thu, chi đã đƣợc phê chuẩn của nhà nƣớc trong một niên hạn nhất định (một năm) mà chƣa chú ý đến vị trí, tầm quan trọng cũng nhƣ bản chất của ngân sách nhà nƣớc. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, ngân sách nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu chi của nhà nƣớc trong dự toán đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc [1].
So với định nghĩa trên, định nghĩa này đã mở rộng hơn, có đề cập đến mục đích tồn tại ngân sách nhà nƣớc. Theo Luật ngân sách Nhà nƣớc năm 2002, “ngân sách nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc” e 8 Theo Luật ngân sách nhà nƣớc năm 2015 có sửa đ i định nghĩa ngân sách nhà nƣớc, theo đó “ngân sách nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đƣợc dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc”. Mặc dù cách định nghĩa về ngân sách nhà nƣớc có khác nhau, nhƣng điểm chung của các định nghĩa nêu trên là: ngân sách nhà nƣớc là một kế hoạch thu, chi của nhà nƣớc xây dựng cho một khoảng thời gian nhất định (thƣờng là một năm); kế hoạch này đã đƣợc cơ quan có thẩm quyền phê chuẩn; các khoản chi có mục đích là bảo đảm cho nhà nƣớc thực hiện chức năng, nhiệm vụ đƣợc giao. Trong khái niệm này, ngân sách nhà nƣớc bao gồm hai nội dung chính (thu ngân sách nhà nƣớc, chi ngân sách nhà nƣớc) và một nội dung phát sinh (cân đối ngân sách nhà nƣớc), đƣợc xây dựng và thực hiện trong một khoảng thời gian xác định (ngắn hạn là một năm, trung hạn có thể là 3-5 năm).
Ở Việt Nam ngân sách nhà nƣớc bao gồm hai bộ phận: ngân sách Trung ƣơng và ngân sách địa phƣơng. ngân sách địa phƣơng bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có ội đồng nhân dân và Ủy ban Nhân dân. Phù hợp với mô hình t chức chính quyền nhà nƣớc Việt Nam, ngân sách địa phƣơng bao gồm ba cấp: ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh); ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách cấp huyện); ngân sách cấp xã, phƣờng, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã). Các cấp ngân sách địa phƣơng không độc lập mà lồng ghép vào nhau: ngân sách cấp huyện bao gồm ngân sách cấp xã, ngân sách cấp tỉnh bao gồm ngân sách cấp huyện.
Chế độ phân cấp quản lý ngân sách địa phƣơng cho phép chính quyền cấp tỉnh vừa trực tiếp quản lý các đơn vị sử dụng ngân sách, vừa có thể quản lý ngân sách cấp huyện. Đặc điểm của ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nƣớc gồm những đặc điểm chung nhƣ sau: - Nét khác biệt của ngân sách nhà nƣớc với các khoản tài chính khác là mọi hoạt động ngân sách nhà nƣớc luôn gắn liền giữa quyền lực nhà nƣớc và việc thực hiện các chức năng của nhà nƣớc, đƣợc tiến hành trên cơ sở hệ thống luật lệ nhất định. - Ngân sách nhà nƣớc luôn gắn chặt với sở hữu nhà nƣớc và chứa đựng những lợi ích chung và công. - Ngoài những đặc điểm nhƣ các quỹ tiền tệ khác, ngân sách nhà nƣớc còn là một quỹ tiền tệ tập trung của nhà nƣớc, đƣợc chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới đƣợc chi dùng cho những mục đích đã định.
- oạt động ngân sách nhà nƣớc là hoạt động phân phối lại các nguồn tài chính thông qua thu và chi ngân sách nhà nƣớc. oạt động thu chi của ngân sách nhà nƣớc đƣợc thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. Vai trò của ngân sách nhà nước Vai trò của ngân sách nhà nƣớc trong nền kinh tế thị trƣờng có thể đề cập đến nhiều nội dung và những biểu hiện đa dạng khác nhau, song có thể khái quát trên những khía cạnh sau: - Ngân sách nhà nƣớc đảm bảo hay duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc. Ngân sách nhà nƣớc đảm bảo tài chính cho bộ máy của nhà nƣớc từ nhiều nguồn khác nhau trong xã hội, sau đó phân phối lại các nguồn tài chính theo tỷ lệ hợp lý nhằm đảm bảo, duy trì hoạt động và sức mạnh của bộ máy nhà nƣớc.
- Ngân sách nhà nƣớc có vai trò là công cụ thúc đẩy tăng trƣởng, n định và điều chỉnh kinh tế vĩ mô của Nhà nƣớc. Nhà nƣớc thông qua ngân sách nhà nƣớc định hƣớng đầu tƣ, điều chỉnh cơ cấu của nền kinh tế, thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế, Nhà nƣớc cũng có thể chống lạm phát bằng các công cụ tài khóa của mình nhƣ cắt giảm chi ngân sách nhà nƣớc, tăng thuế tiêu dùng, e 10 khống chế cầu… - Ngân sách nhà nƣớc đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện công bằng xã hội và giải quyết các vấn đề xã hội, dựa vào công cụ ngân sách nhà nƣớc nhƣ sau: Giảm bớt thu nhập cao bằng cách đánh thuế (lũy tiến) vào các đối tƣợng có thu nhập cao, đánh thuế tiêu thụ đặc biệt vào những hàng hóa dành cho ngƣời tiêu dùng có thu nhập cao; ngƣợc lại, Nhà nƣớc hỗ trợ cho các đối tƣợng có thu nhập thấp bằng cách giảm thuế, trợ giá cho những hàng hóa thiết yếu nhƣ lƣơng thực, điện, nƣớc… và trợ cấp xã hội cho những ngƣời có thu nhập thấp. Khái niệm, đặc điểm, nội dung của chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc 1. Khái niệm chi thường xuyên ngân sách nhà nước Chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc là quá trình phân phối và sử dụng các nguồn tài chính đã tập trung đƣợc vào ngân sách nhà nƣớc để đáp ứng cho các nhu cầu chi giúp bộ máy nhà nƣớc vận hành và thực hiện nhiệm vụ của mình đồng thời đảm bảo chi cho các hoạt động sự nghiệp nhằm cung ứng các hàng hoá công cộng gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ quản lý kinh tế - xã hội.
Đặc điểm của chi thường xuyên ngân sách nhà nước - Chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc gắn với quyền lực nhà nƣớc, mang tích chất pháp lý cao. - Các khoản chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc mang tính n định và có tính chất không hoàn trả trực tiếp. Ví dụ, trong bất kỳ thời kỳ nào của nền kinh tế thì những công việc thuộc về quản lý nhà nƣớc vẫn phải duy trì đều đặn, đầy đủ, chỉ khác ở việc ƣu tiên thứ tự giải quyết các vấn đề. - Phạm vi, mức độ chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc gắn với cơ cấu, t chức và sự lựa chọn của Nhà nƣớc trong việc cung ứng các hàng hóa công.
Ví dụ, trong thời kỳ bao cấp Nhà nƣớc quyết định miễn phí cho lĩnh vực giáo dục thì phạm vi, mức độ chi ngân sách nhà nƣớc cho giáo dục lớn; ngƣợc lại e 11 khi hoạt động giáo dục có thu phí thì có thể thu hẹp phạm vi chi ngân sách nhà nƣớc cho giáo dục. - Xét theo cơ cấu chi ở từng niên độ và mục đích cuối cùng của vốn cấp phát thì chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc cho các hoạt động sự nghiệp có tác động trong khoảng thời gian ngắn và mang tính chất tiêu dùng xã hội. Đại bộ phận của chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc (trừ một số khoản chi thƣờng xuyên mang ý nghĩa chiến lƣợc, có tính chất tích lũy đặc biệt nhƣ chi cho Giáo dục - Đào tạo, Khoa học - Công nghệ) đƣợc xếp vào dạng chi tiêu dùng vì các khoản chi thƣờng xuyên chủ yếu nhằm trang trải cho các nhu cầu về quản lý, các hoạt động này hầu nhƣ không tạo ra của cải vật chất. - Các chính sách, chế độ về chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc cho cơ quan nhà nƣớc thƣờng chậm thay đ i và có nguy cơ tụt hậu so với nhu cầu thực tiễn.
Nội dung của chi thường xuyên ngân sách nhà nước 1. Theo lĩnh vực chi: Chi thường xuyên Ngân sách nhà nước bao gồm: Luận văn chỉ đề cập đến những nhiệm vụ chi thƣờng xuyên của ngân sách cấp huyện theo Nghị quyết số 26/2016/NQ- ĐND ngày 8/12/2016 của ội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai, cụ thể: - Chi hoạt động kinh tế, gồm: + Sự nghiệp nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới, lâm nghiệp, thủy lợi, chi cấp bù miễn thủy lợi phí, công tác khuyến nông, khuyến lâm, khuyến công; bảo vệ và phát triển đất trồng lúa; phòng chống thiên tai, khắc phục hậu quả lũ lụt; phòng chống dịch bệnh đối với cây trồng, vật nuôi. + Sự nghiệp giao thông: duy tu, bảo dƣỡng và sửa chữa các công trình giao thông, cầu đƣờng (trừ quốc lộ, tỉnh lộ), bến xe do cấp huyện, xã quản lý.