Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi ngân sách nhà nước giữ vai trò then chốt trong việc điều tiết vĩ mô và thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương. Năm 2019, tổng dự toán chi ngân sách địa phương của thành phố Điện Biên Phủ thực hiện đạt 570 tỷ 458 triệu đồng, tương ứng 96,56% dự toán Hội đồng nhân dân thành phố giao. Cùng với đó, tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) năm 2018 đạt 10.482 tỷ đồng, ghi nhận mức tăng trưởng 7,15% so với năm 2017. Mặc dù đạt được những chuyển biến tích cực, thực tiễn quản lý tài chính công tại địa phương vẫn đối mặt với nhiều rào cản: công tác lập dự toán của các đơn vị cơ sở còn thiếu chuẩn xác, tỷ trọng chi thường xuyên chiếm áp đảo từ 65% đến 70% tổng chi ngân sách, và chất lượng thẩm định báo cáo quyết toán chưa thực sự đồng đều.

Nghiên cứu được triển khai nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý chi ngân sách cấp thành phố, đồng thời đánh giá toàn diện thực trạng thu chi và các yếu tố tác động trên địa bàn thành phố Điện Biên Phủ trong giai đoạn 2016 - 2018. Trên cơ sở nhận diện những điểm nghẽn về phân bổ và chấp hành ngân sách, luận văn xác lập hệ thống giải pháp tài khóa ứng dụng cho giai đoạn 2020 - 2025. Về mặt định lượng, nghiên cứu hướng tới mục tiêu tối ưu hóa nguồn lực công, duy trì tỷ lệ tiết kiệm 10% chi thường xuyên để tạo nguồn cải cách tiền lương, trích thêm 5% chi thường xuyên cho đầu tư phát triển, nâng cao tỷ lệ giải ngân vốn xây dựng cơ bản và hạn chế tối đa thất thoát nguồn vốn nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết tài chính công hiện đại kết hợp với mô hình quản lý công mới (New Public Management) nhằm phân tích chu trình quản trị ngân sách địa phương. Khung lý thuyết tập trung vào 3 giai đoạn cốt lõi của chu trình tài khóa: lập dự toán ngân sách, chấp hành dự toán ngân sách và quyết toán kèm thanh tra, kiểm soát chi. Các khái niệm nền tảng được chuẩn hóa gồm: ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 (Luật số 83/2015/QH13 có hiệu lực từ năm ngân sách 2017), chi ngân sách nhà nước, quản lý chi ngân sách nhà nước, chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển.

Hoạt động quản lý chi ngân sách được vận hành dựa trên hệ thống nguyên tắc tài chính công bắt buộc: nguyên tắc đầy đủ, nguyên tắc thống nhất, nguyên tắc cân đối ngân sách, nguyên tắc công khai minh bạch và nguyên tắc quản lý chi theo dự toán được duyệt. Cơ chế phân cấp tài khóa địa phương được đối chiếu chặt chẽ với Quyết định số 28/2016/QĐ-UBND ngày 10/12/2016 của Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và định mức phân bổ dự toán chi thường xuyên cho thời kỳ ổn định 2017 - 2020.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ các báo cáo quyết toán tài chính của Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố Điện Biên Phủ giai đoạn 2016 - 2018, số liệu kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước thành phố và các niên giám thống kê phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Đối với nguồn dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa thông qua bảng hỏi cấu trúc kết hợp câu hỏi đóng và câu hỏi mở. Quy mô mẫu khảo sát được xác định theo công thức Slovin với mức sai số cho phép e = 5%, đạt tổng số 414 mẫu đại diện, bao gồm 3 nhóm đối tượng:

  • Nhóm nhà quản lý: 95 phiếu (tổng thể 122 cán bộ thuộc HĐND, UBND, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thuế, Kho bạc Nhà nước).
  • Nhóm cán bộ thực hiện nghiệp vụ: 171 phiếu (tổng thể 297 cán bộ công chức thuộc các phòng ban và xã, phường).
  • Nhóm doanh nghiệp và đơn vị thụ hưởng công lập: 148 phiếu (tổng thể 234 đối tượng thụ hưởng và nhà thầu trên địa bàn).

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện khách quan giữa các cơ quan quản lý và các đơn vị sử dụng ngân sách. Dữ liệu sau thu thập được xử lý bằng phương pháp thống kê mô tả nhằm lượng hóa quy mô chi tiêu, kết hợp phương pháp so sánh tỷ lệ % để phân tích biến động cơ cấu ngân sách qua chuỗi thời gian 2016 - 2018. Thang đo Likert 5 bậc (từ mức 1: Kém đến mức 5: Rất tốt) được ứng dụng để đo lường mức độ hài lòng về quy trình cấp phát, tính minh bạch và chất lượng hệ thống thông tin quản lý ngân sách. Ngoài ra, phương pháp chuyên gia được sử dụng để tham vấn ý kiến lãnh đạo quản lý về định hướng hoàn thiện cơ chế tài khóa địa phương giai đoạn 2020 - 2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu chi ngân sách thành phố Điện Biên Phủ giai đoạn 2016 - 2018 thể hiện sự áp đảo của chi thường xuyên so với chi đầu tư phát triển. Trong dự toán chi cân đối năm 2016 đạt 308,11 tỷ đồng, chi thường xuyên chiếm tới 304,33 tỷ đồng (tương đương 98,77% tổng chi cân đối), trong khi chi đầu tư xây dựng cơ bản chỉ đạt 4,78 tỷ đồng (chiếm 1,23%). Trong tổng chi thường xuyên, chi cho sự nghiệp giáo dục chiếm tỷ trọng cao nhất với 103,47 tỷ đồng (đạt 34,0%), chi quản lý hành chính nhà nước đạt 55,68 tỷ đồng (chiếm 18,3%), chi sự nghiệp kiến thiết kinh tế đạt 50,94 tỷ đồng (chiếm 16,7%) và chi sự nghiệp y tế đạt 15,22 tỷ đồng.

Thứ hai, việc chấp hành dự toán ngân sách bám sát chỉ tiêu được giao nhưng quy mô chi có xu hướng tăng mạnh qua từng năm. Năm 2019, tổng chi ngân sách địa phương thực hiện đạt 570 tỷ 458 triệu đồng, đạt 96,56% dự toán Hội đồng nhân dân giao. Chi thường xuyên duy trì ổn định ở mức 65% đến 70% tổng chi ngân sách thực tế.

Thứ ba, chính sách thực hành tiết kiệm được thực hiện nghiêm túc khi 100% đơn vị dự toán trên địa bàn thực hiện trích 10% tiết kiệm chi thường xuyên (trừ chi lương và các khoản phụ cấp) để tạo nguồn cải cách tiền lương, đồng thời thực hiện trích tiết kiệm bổ sung 5% chi thường xuyên năm 2018 nhằm bổ sung nguồn vốn cho đầu tư hạ tầng.

Thứ tư, kết quả điều tra 414 cán bộ và đơn vị thụ hưởng cho thấy công tác quản lý chi vẫn còn hạn chế: năng lực lập dự toán của cán bộ cấp xã/phường chưa cao, hệ thống phần mềm TABMIS đôi lúc xảy ra nghẽn lệnh giao dịch, và công tác quyết toán tại một số đơn vị còn chậm trễ so với quy định.

Thảo luận kết quả

Tỷ trọng chi thường xuyên duy trì ở mức rất cao bắt nguồn từ đặc thù địa bàn miền núi với quy mô hệ thống sự nghiệp công lập rộng lớn, đặc biệt là ngành giáo dục với 35 trường học, 429 lớp và 990 cán bộ giáo viên, công nhân viên trực thuộc.

Về mặt trình bày học thuật, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua Biểu đồ hình tròn phân lớp cơ cấu chi thường xuyên theo lĩnh vực (giáo dục 34,0%, hành chính 18,3%, kiến thiết kinh tế 16,7%) kết hợp Bảng thống kê so sánh tốc độ tăng trưởng chi ngân sách giai đoạn 2016 - 2018.

So sánh với các địa phương khác, thành phố Vĩnh Yên (tỉnh Vĩnh Phúc) đạt tỷ lệ giải ngân xây dựng cơ bản trên 97% và từ chối thanh toán 8 khoản chi sai thủ tục trị giá 180 triệu đồng nhờ kiểm soát chi nghiêm ngặt với quy mô kiểm soát thường xuyên đạt gần 4.300 tỷ đồng; thành phố Lào Cai đạt mức thu ngân sách năm 2018 vượt 15% dự toán tỉnh giao và kiểm tra trên 90% đơn vị dự toán. Điều này chứng minh thành phố Điện Biên Phủ cần thắt chặt hơn nữa quy trình hậu kiểm và nâng cao kỷ cương tài khóa. Quản lý chi hiệu quả là tiền đề quan trọng giúp GRDP thành phố tăng 7,15% năm 2018 và nâng mức thu nhập bình quân đầu người lên 27,31 triệu đồng/năm.

Đề xuất và khuyến nghị

Thực hiện đồng bộ 4 nhóm giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chi ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Điện Biên Phủ giai đoạn 2020 - 2025:

  1. Tăng cường quản lý, điều hành ngân sách theo đúng Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015: Ủy ban nhân dân thành phố chủ trì, phối hợp với Kho bạc Nhà nước kiểm soát 100% hồ sơ thanh toán qua cổng dịch vụ công trực tuyến, phấn đấu đạt tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công hàng năm trên 95% kế hoạch giao, hạn chế tối đa nợ đọng xây dựng cơ bản.
  2. Nâng cao chất lượng xây dựng và lập dự toán chi ngân sách: Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố chủ trì tổ chức tập huấn chuyên sâu cho 100% kế toán trưởng và thủ trưởng đơn vị dự toán trước tháng 7 hàng năm; áp dụng triệt để định mức phân bổ tại Quyết định số 28/2016/QĐ-UBND, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ điều chỉnh dự toán bổ sung trong năm xuống dưới 5%.
  3. Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính cho các đơn vị công lập: Thủ trưởng các đơn vị hành chính sự nghiệp triển khai quyền tự chủ biên chế và kinh phí theo Nghị định 130/2005/NĐ-CP, Nghị định 117/2013/NĐ-CP và Nghị định 43/2006/NĐ-CP; giao quyền tự chủ tài chính toàn diện cho 35 trường học công lập, thực hiện định mức tiết kiệm chi thường xuyên tối thiểu 10% để bổ sung quỹ thu nhập tăng thêm cho người lao động.
  4. Tăng cường thanh tra, kiểm tra và hiện đại hóa công nghệ quản lý: Thanh tra thành phố phối hợp với Phòng Tài chính - Kế hoạch kiểm tra định kỳ tối thiểu 90% các đơn vị sử dụng ngân sách hàng năm; nâng cấp hệ thống TABMIS và phần mềm quản lý ngân sách, kiên quyết xử lý và thu hồi nộp trả 100% các khoản chi sai mục lục, chi vượt định mức phát hiện sau thanh tra.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên tài chính công tại Ủy ban nhân dân, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước cấp quận, huyện, thành phố thuộc tỉnh: Sử dụng luận văn làm tài liệu hướng dẫn thực hành quy trình lập, chấp hành, thẩm định quyết toán chi ngân sách và ứng dụng bộ chỉ tiêu đánh giá hiệu quả chi tiêu công trên địa bàn.
  2. Thủ trưởng và kế toán trưởng các cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp công lập: Tham khảo kinh nghiệm xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ, quản lý định mức khoán chi thường xuyên theo Nghị định 130/2005/NĐ-CP và triển khai phương án tiết kiệm 10% chi thường xuyên hiệu quả.
  3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng, Quản lý công: Ứng dụng mô hình nghiên cứu thực chứng, phương pháp chọn mẫu khảo sát Slovin (n = 414) và thang đo Likert 5 bậc vào các đề tài nghiên cứu khoa học về tài chính công địa phương.
  4. Cơ quan thẩm quyền cấp tỉnh như Hội đồng nhân dân và Sở Tài chính: Khai thác số liệu đánh giá thực tế để hoàn thiện chính sách phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và định mức phân bổ ngân sách cho các thời kỳ ổn định tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

  1. Mục tiêu cốt lõi của công tác quản lý chi ngân sách nhà nước tại thành phố Điện Biên Phủ là gì?
    Mục tiêu cốt lõi là phân bổ và sử dụng tiết kiệm, hiệu quả nguồn vốn ngân sách, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và an ninh quốc phòng địa phương. Năm 2019, thành phố thực hiện chi 570 tỷ 458 triệu đồng, đạt 96,56% dự toán, ưu tiên nguồn lực cho xóa đói giảm nghèo và phát triển hạ tầng.

  2. Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng bao nhiêu trong tổng chi ngân sách thành phố Điện Biên Phủ?
    Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng lớn nhất, dao động từ 65% đến 70% tổng chi ngân sách hàng năm. Riêng trong dự toán chi cân đối năm 2016 đạt 308,11 tỷ đồng, chi thường xuyên chiếm 304,33 tỷ đồng (tương ứng 98,77%), trong đó chi cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo chiếm tới 34,0%.

  3. Thành phố áp dụng định mức tiết kiệm chi thường xuyên như thế nào để tạo nguồn đầu tư?
    Thành phố thực hiện trích bắt buộc 10% tiết kiệm chi thường xuyên ngoài lương của các đơn vị dự toán để tạo nguồn cải cách tiền lương theo quy định. Đồng thời, năm 2018 thành phố trích tiết kiệm thêm 5% chi thường xuyên để bổ sung nguồn vốn chi cho đầu tư xây dựng cơ bản.

  4. Cỡ mẫu và phương pháp điều tra thực địa trong luận văn được thiết kế ra sao?
    Nghiên cứu khảo sát 414 mẫu điều tra theo công thức Slovin với sai số e = 5%, phân tầng thành 3 nhóm: 95 cán bộ quản lý (tổng thể 122 người), 171 chuyên viên thực hiện nghiệp vụ (tổng thể 297 người), và 148 doanh nghiệp cùng đơn vị thụ hưởng ngân sách (tổng thể 234 đối tượng).

  5. Những kinh nghiệm quản lý chi nào từ các địa phương khác được đúc kết cho Điện Biên Phủ?
    Luận văn đúc kết kinh nghiệm kiểm soát chi nghiêm ngặt đạt gần 4.300 tỷ đồng và giải ngân trên 97% của thành phố Vĩnh Yên, cùng mô hình lập tổ chống thất thu và kiểm tra trên 90% đơn vị của thành phố Lào Cai để tăng cường kỷ luật tài khóa và tối ưu hóa ngân sách.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và khung pháp lý về quản lý chi ngân sách nhà nước cấp huyện, thành phố trực thuộc tỉnh theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.
  • Phân tích thực trạng chi ngân sách thành phố Điện Biên Phủ giai đoạn 2016 - 2018 với quy mô chi năm 2019 đạt 570 tỷ 458 triệu đồng, làm rõ cơ cấu chi thường xuyên chiếm 65% - 70%.
  • Lượng hóa các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý chi qua khảo sát thực chứng 414 mẫu điều tra (95 nhà quản lý, 171 cán bộ nghiệp vụ, 148 đơn vị thụ hưởng) với sai số cho phép e = 5%.
  • Đối sánh bài học kinh nghiệm quản lý tài khóa từ thành phố Lào Cai, Vĩnh Yên và Việt Trì nhằm rút ra các hàm ý thực tiễn có tính ứng dụng cao.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp tài khóa đồng bộ cho giai đoạn 2020 - 2025, tập trung vào lập dự toán khoa học, tự chủ tài chính 35 trường học và kiểm soát chi qua TABMIS.

Về lộ trình thực hiện, giai đoạn 2020 - 2022 ưu tiên hoàn thiện chuẩn hóa dự toán và số hóa 100% hồ sơ thanh toán công; giai đoạn 2023 - 2025 hoàn thành cơ chế tự chủ tài chính toàn diện tại các đơn vị sự nghiệp. Các cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị dự toán và nhà nghiên cứu có thể áp dụng trực tiếp các đề xuất trong luận văn để nâng cao tính minh bạch và hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước.