Tổng quan nghiên cứu

Tại Mông Cổ, công cuộc đổi mới giáo dục đang bước vào giai đoạn chuyển biến sâu sắc, đặc biệt kể từ khi Luật Hỗ trợ phát triển giáo viên độc lập chính thức có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2019. Thành phố Erdenet thuộc tỉnh Orkhon là trung tâm kinh tế, văn hóa lớn thứ hai cả nước với quy mô dân số đạt khoảng 105.000 đến 120.000 người, đóng góp tới 13,5% GDP và 7,0% tổng nguồn thu ngân sách quốc gia nhờ ngành công nghiệp khai khoáng. Đi liền với sự phát triển kinh tế, hệ thống giáo dục địa phương đang quản lý hơn 20.000 học sinh tại 20 trường thuộc 4 tổ hợp giáo dục phổ thông. Riêng bậc trung học cơ sở có 4.380 học sinh và 554 cán bộ, giáo viên cùng nhân viên tại 14 trường công lập và 5 trường tư thục, trong đó giáo viên nữ chiếm tỷ lệ áp đảo 78,0%.

Mặc dù đội ngũ nhà giáo đã được chuẩn hóa về văn bằng, năng lực giảng dạy thực tế vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế trước yêu cầu đổi mới phương pháp sư phạm và tích hợp liên môn. Hoạt động bồi dưỡng chuyên môn tại các nhà trường chủ yếu mang tính hành chính, nặng về kiểm tra, xếp loại thi đua mà chưa xuất phát từ nhu cầu tự thân của giáo viên. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục với đề tài Quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên các trường trung học cơ sở thành phố Erdenet, tỉnh Orkhon, Mông Cổ do học viên Bekhbaatar Munkhbaatar thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Hà Thị Kim Linh tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, tập trung giải quyết triệt để bài toán nâng cao chất lượng nguồn nhân lực sư phạm.

Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn 2018 - 2020 nhằm phân tích thực trạng và đề xuất 6 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ. Mục tiêu cụ thể là chuẩn hóa năng lực dạy học cho 100% giáo viên trung học cơ sở, hướng tới nâng tỷ lệ giáo viên làm chủ phương pháp dạy học tích cực lên trên 85% và đáp ứng hiệu quả chương trình tinh giản 8,7% nội dung giáo dục cơ bản theo chuẩn quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng lý luận vững chắc dựa trên sự giao thoa giữa khoa học quản lý hiện đại và lý luận dạy học sư phạm. Thứ nhất, nghiên cứu vận dụng thuyết Quản lý khoa học của Frederick Winslow Taylor và mô hình quản trị tổ chức của Harold Koontz, Cyril O'Donnell và Heinz Weihrich, tập trung vào 4 chức năng cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá. Thứ hai, đề tài áp dụng Thang phân loại mục tiêu giáo dục của Benjamin Bloom công bố năm 1956 với 6 mức độ nhận thức (biết, hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá), kết hợp 5 cấp độ kỹ năng hành động và 5 cấp độ thái độ nghề nghiệp để xác định chuẩn đầu ra cho các chương trình bồi dưỡng.

Nội dung nghiên cứu xoay quanh 4 khái niệm then chốt: quản lý giáo dục, bồi dưỡng chuyên môn, năng lực dạy học và quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học. Theo quan điểm tiếp cận chuẩn nghề nghiệp của UNESCO và các nhà nghiên cứu giáo dục đương đại, bồi dưỡng năng lực dạy học không chỉ là việc bổ sung kiến thức đơn thuần mà là quá trình cập nhật, hoàn thiện hệ thống kỹ năng thiết kế bài học, kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin và kỹ năng kiểm tra đánh giá học sinh. Quản lý bồi dưỡng là sự tác động có định hướng của chủ thể quản lý nhằm tối ưu hóa 3 nguồn lực: nhân lực, tài chính và cơ sở vật chất, tạo môi trường thuận lợi để giáo viên tự hoàn thiện năng lực sư phạm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng hệ thống phương pháp luận khoa học kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và định lượng trong suốt timeline 2 năm (2018 - 2020). Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập từ 20 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Erdenet, tỉnh Orkhon. Tổng thể nghiên cứu bao gồm 554 cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên. Tác giả đã tiến hành chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp chọn mẫu có chủ đích, thu về 185 phiếu khảo sát hợp lệ từ các hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn và giáo viên trực tiếp giảng dạy tại các khối lớp 6, 7, 8 và 9. Phương pháp chọn mẫu này đảm bảo tính đại diện cao cho cả nhóm trường công lập với quy mô bình quân 30,1 đến 31,2 học sinh mỗi lớp và nhóm trường tư thục.

Bên cạnh bảng hỏi điều tra, đề tài kết hợp phương pháp quan sát sư phạm tại 12 tiết dạy thực tế, phỏng vấn sâu 25 cán bộ quản lý và giáo viên cốt cán, đồng thời xin ý kiến đánh giá từ 15 chuyên gia giáo dục đầu ngành. Toàn bộ dữ liệu định lượng được xử lý bằng các công thức thống kê toán học chuyên sâu như tính điểm trung bình cộng, độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm. Việc lựa chọn phương pháp phân tích thống kê giúp lượng hóa chính xác mức độ cần thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý, loại bỏ các nhận định chủ quan và đảm bảo độ tin cậy khoa học tối đa cho công trình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 20 trường trung học cơ sở thành phố Erdenet trong giai đoạn 2018 - 2020 đã ghi nhận 4 phát hiện quan trọng về thực trạng năng lực dạy học và công tác quản lý bồi dưỡng:

Thứ nhất, năng lực xây dựng kế hoạch dạy học của đội ngũ giáo viên đạt mức khá với điểm trung bình 3,42 trên thang điểm 5,0. Tuy nhiên, năng lực tích hợp liên môn và ứng dụng phần mềm công nghệ thông tin hiện đại (như PowerPoint, Violet, sơ đồ tư duy) còn rất hạn chế, chỉ có 38,5% giáo viên sử dụng thành thạo các công cụ kỹ thuật số trong thiết kế giáo án.

Thứ hai, phương pháp dạy học truyền thống vẫn chiếm tỷ trọng chi phối trong các nhà trường. Khoảng 67,4% giờ dạy quan sát được vẫn duy trì lối truyền thụ kiến thức một chiều từ giáo viên, chưa kích thích được tư duy độc lập và năng lực làm việc nhóm của học sinh ở các lớp học có sĩ số đông từ 29,0 đến 31,2 em.

Thứ ba, các hình thức bồi dưỡng chuyên môn tại chỗ bộc lộ nhiều điểm bất cập. Có tới 72,6% giáo viên được khảo sát cho biết hoạt động dự giờ, sinh hoạt tổ chuyên môn hiện nay chủ yếu mang tính thanh tra, bình xét thi đua định kỳ, thiếu tính cộng tác và chưa tạo môi trường an toàn để chia sẻ những tình huống sư phạm khó khăn.

Thứ tư, công tác kiểm tra, đánh giá và tạo động lực sau bồi dưỡng chưa được thực hiện bài bản. Khoảng 61,8% cán bộ quản lý thừa nhận đơn vị chưa xây dựng được bộ tiêu chí định lượng để đo lường mức độ chuyển biến của giáo viên sau các khóa tập huấn, đồng thời thiếu cơ chế khen thưởng tài chính ngoài lương để khuyến khích tinh thần tự học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ việc cán bộ quản lý nhà trường chưa có sự phân cấp rõ ràng giữa chức năng kiểm tra hành chính và hoạt động hỗ trợ chuyên môn. So sánh với các nghiên cứu của D. Bayar tại Mông Cổ và các khuyến nghị phát triển nghề nghiệp giáo viên của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), công tác bồi dưỡng giáo viên chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi chuyển đổi từ mô hình chỉ đạo áp đặt sang mô hình tổ chức biết học hỏi.

Dữ liệu khảo sát có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng phân phối tần suất và biểu đồ cột so sánh tương quan giữa nhận thức và mức độ thực hiện các chức năng quản lý. Biểu đồ chỉ ra khoảng cách chênh lệch lên tới 24,1% giữa mức độ nhận thức về tầm quan trọng của việc bồi dưỡng và mức độ tổ chức triển khai thực tế tại các trường. Điều này khẳng định sự cần thiết phải tái cấu trúc toàn diện quy trình quản lý, chuyển trọng tâm từ bồi dưỡng đại trà sang bồi dưỡng cá nhân hóa dựa trên nhu cầu thực tế của từng bộ môn và từng giáo viên.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu thực trạng, luận văn đề xuất hệ thống 6 giải pháp quản lý đồng bộ nhằm phát triển năng lực dạy học cho giáo viên trung học cơ sở thành phố Erdenet:

Thứ nhất, tổ chức nâng cao nhận thức cho đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của việc phát triển năng lực nghề nghiệp. Ban Giám hiệu nhà trường chủ trì tổ chức 2 hội thảo chuyên đề mỗi năm học, hướng tới mục tiêu 100% cán bộ quản lý và giáo viên quán triệt sâu sắc các nội dung đổi mới của Luật Hỗ trợ phát triển giáo viên độc lập, hoàn thành trong quý 3 năm 2020.

Thứ hai, thiết lập quy trình khảo sát, đánh giá chuẩn đoán nhu cầu bồi dưỡng thực tế của giáo viên. Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn cùng tổ trưởng bộ môn triển khai phiếu đánh giá năng lực đầu năm học, thu thập dữ liệu từ ít nhất 95% giáo viên để phân loại đối tượng và xây dựng lộ trình đào tạo phù hợp trước tháng 10 hàng năm.

Thứ ba, xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chi tiết và khoa học gắn liền với mục tiêu giáo dục nhà trường. Lãnh đạo các trường trung học cơ sở xác định mục tiêu định lượng cụ thể, phấn đấu nâng tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn kỹ năng sư phạm mức độ cao lên 85% trong khung thời gian 2 năm (2020 - 2022).

Thứ tư, huy động tối đa các nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất phục vụ công tác đào tạo. Hiệu trưởng phối hợp với chính quyền thành phố Erdenet trích lập ngân sách thường xuyên, trang bị đầy đủ phòng máy vi tính kết nối internet cho 20 trường học và xây dựng kho học liệu số dùng chung, đạt mục tiêu 90% giáo viên thành thạo công nghệ dạy học vào năm 2021.

Thứ năm, đổi mới mô hình sinh hoạt tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học (Lesson Study). Các tổ bộ môn duy trì sinh hoạt định kỳ 2 tuần một lần, tập trung vào việc thiết kế bài giảng minh họa, dự giờ hợp tác và phân tích việc học của học sinh thay vì đánh giá người dạy.

Thứ sáu, tăng cường kiểm tra, giám sát và đánh giá hiệu quả sau bồi dưỡng. Hội đồng sư phạm nhà trường ban hành bộ tiêu chí đánh giá năng lực gồm 5 cấp độ, kết hợp cơ chế khen thưởng thỏa đáng để tạo động lực cho giáo viên tự học và nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc, phù hợp cho 4 nhóm đối tượng chính sau:

Thứ nhất, Cán bộ quản lý giáo dục và Ban Giám hiệu các trường phổ thông: Luận văn cung cấp khung lý thuyết quản trị 4 chức năng và quy trình 6 bước bồi dưỡng giáo viên, giúp các nhà quản lý tại 20 trường trung học cơ sở ở Erdenet và các địa phương tương đồng tái cấu trúc hoạt động chuyên môn, nâng cao tỷ lệ giờ dạy chất lượng cao lên trên 80%.

Thứ hai, Giáo viên trung học cơ sở các bộ môn: Tài liệu cung cấp hệ thống kỹ năng dạy học tích cực, phương pháp thiết kế bài học phân hóa cho các lớp học có quy mô trên 30 học sinh và hướng dẫn tự bồi dưỡng nâng cao trình độ công nghệ thông tin theo chuẩn Bloom.

Thứ ba, Chuyên viên hoạch định chính sách tại Sở Giáo dục và Đào tạo: Công trình là căn cứ thực chứng quan trọng giúp các cơ quan quản lý nhà nước xây dựng các văn bản hướng dẫn cụ thể hóa Luật Hỗ trợ phát triển giáo viên độc lập ban hành năm 2019, đồng thời xây dựng chính sách tiền lương gắn liền với chuẩn kỹ năng nghề nghiệp.

Thứ tư, Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Luận văn là tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp luận nghiên cứu, kỹ thuật xử lý số liệu thống kê toán học và nguồn tài liệu trích dẫn phong phú gồm hơn 32 công trình khoa học uy tín trong nước và quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Luận văn giải quyết vấn đề cấp bách nào trong nền giáo dục tại thành phố Erdenet? Trả lời: Luận văn giải quyết tình trạng bồi dưỡng giáo viên còn mang tính hình thức, hành chính hóa tại 20 trường trung học cơ sở ở Erdenet. Nghiên cứu cung cấp giải pháp quản lý thực chất, giúp 554 cán bộ, giáo viên nâng cao năng lực sư phạm, đáp ứng việc triển khai chương trình giảm tải 8,7% nội dung giáo dục cơ bản và chuyển đổi phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh.

Câu hỏi 2: Vì sao công tác bồi dưỡng giáo viên trước đây chưa mang lại hiệu quả như kỳ vọng? Trả lời: Khảo sát thực tế chỉ ra rằng 72,6% giáo viên xem các buổi dự giờ là công cụ kiểm tra thi đua thay vì hỗ trợ chuyên môn. Ngoài ra, 61,8% nhà trường thiếu tiêu chí đánh giá định lượng sau bồi dưỡng và chưa có chính sách tạo động lực ngoài lương, khiến giáo viên tại các lớp có sĩ số trên 30 học sinh thiếu động lực đổi mới phương pháp giảng dạy.

Câu hỏi 3: Điểm đột phá trong hệ thống giải pháp quản lý do tác giả đề xuất là gì? Trả lời: Điểm đột phá là việc chuyển đổi mô hình sinh hoạt tổ chuyên môn truyền thống sang mô hình nghiên cứu bài học (Lesson Study) và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số. Giải pháp này giúp 85% giáo viên hợp tác tháo gỡ khó khăn sư phạm thực tế và cá nhân hóa kế hoạch tự học, thay vì tham gia các lớp bồi dưỡng lý thuyết đại trà kém hiệu quả.

Câu hỏi 4: Khung tiêu chí đánh giá năng lực dạy học trong luận văn dựa trên cơ sở khoa học nào? Trả lời: Tác giả xây dựng khung đánh giá dựa trên thang phân loại mục tiêu 6 mức độ nhận thức của Benjamin Bloom, kết hợp mô hình CDIO và quy định của Luật Giáo dục Mông Cổ. Khung đánh giá bao gồm 3 thành tố: kiến thức chuyên môn, kỹ năng sư phạm thực hành và thái độ nghề nghiệp, được định lượng rõ ràng qua bảng điểm chuẩn hóa 5 cấp độ.

Câu hỏi 5: Các biện pháp trong luận văn có thể áp dụng cho các địa phương khác ngoài tỉnh Orkhon không? Trả lời: Hoàn toàn có thể áp dụng. Hệ thống 6 biện pháp quản lý được xây dựng trên cơ sở chuẩn hóa quốc tế và bám sát khung pháp lý của Luật Hỗ trợ phát triển giáo viên năm 2019. Các địa phương có đặc điểm quy mô giáo dục từ 15 đến 25 trường học đều có thể vận dụng linh hoạt quy trình này để nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên trung học cơ sở dựa trên các học thuyết quản trị hiện đại và thang chuẩn Bloom.
  • Đánh giá toàn diện, khách quan thực trạng năng lực sư phạm và công tác quản lý đội ngũ 554 cán bộ, giáo viên tại 20 trường học thành phố Erdenet, tỉnh Orkhon giai đoạn 2018 - 2020.
  • Xác định rõ nguyên nhân cốt lõi khiến 67,4% giờ dạy vẫn nặng về thuyết giảng một chiều và chỉ ra sự thiếu hụt các công cụ đánh giá sau đào tạo tại 61,8% cơ sở giáo dục.
  • Đề xuất đồng bộ 6 biện pháp quản lý khả thi, trọng tâm là đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin.
  • Cung cấp bộ công cụ khảo sát và tiêu chí đánh giá thực nghiệm có độ tin cậy cao, đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho việc thực thi Luật Hỗ trợ phát triển giáo viên năm 2019 của Mông Cổ.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã chuyển hóa các nguyên lý quản lý giáo dục trừu tượng thành quy trình tác nghiệp thực tế, tạo bước đệm vững chắc để nâng tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn kỹ năng dạy học tích cực lên trên 85%. Kế hoạch tiếp theo trong giai đoạn 2021 - 2023 là mở rộng thử nghiệm mô hình nghiên cứu bài học tại toàn bộ 4 tổ hợp giáo dục của tỉnh Orkhon và hoàn thiện hệ thống phần mềm quản lý học liệu số.

Quý độc giả, cán bộ quản lý và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác chi tiết các bảng biểu số liệu, phiếu khảo sát và hệ thống giải pháp chuyên sâu trong toàn văn luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục của tác giả Bekhbaatar Munkhbaatar tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn quản trị nhà trường.