Chương 1 CƠ SỞ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở HUYỆN PHÚ HÒA, TỈNH PHÚ YÊN 1. Khái niệm xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm nông thôn Khái niệm nông thôn thường đồng nghĩa với làng, xóm, thôn. Theo các tài liệu nghiên cứu, “làng” là từ nôm, là tiếng nói dân dã, ngạn ngữ của đời sống dân gian ăn sâu vào trong tâm lý, ý thức của người Việt.
Trong công trình nghiên cứu về “Hệ thống chính trị ở nông thôn nước ta hiện nay”, tác giả Hoàng Chí Bảo cho rằng làng Việt vốn hình thành một cách tự nhiên, ra đời không qua bàn tay nhào nặn của chính quyền Trung ương, mang nét đặc trưng riêng; cùng với sự biến thiên của các triều đại phong kiến trị vì trong lịch sử mà tên gọi của làng cũng khác nhau, “làng” cũng gọi là “thôn” hoặc “làng xóm”, cũng có khi làng chính là “xóm”. Từ các quan điểm về phân công lao động xã hội của C. Ăngghen, về nông thôn của tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO) cho thấy: Nông thôn là nơi sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường trong một thể chế chính trị nhất định; chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác, phân biệt với đô thị. Theo Mác, sự phân công lao động trong nội bộ của một dân tộc trước hết là do sự tách rời giữa lao động công nghiệp với lao động nông nghiệp và do đó gây ra sự tách rời giữa thành thị và nông thôn.
Sự hình thành đô thị cũng là quá trình làm cho xã hội nông thôn được khẳng định. Vì vậy, giữa nông thôn và đô thị có những điểm khác biệt. Tuy nhiên, quan niệm về nông thôn có thể khác nhau ở mỗi quốc gia. Ngày nay, khái niệm “nông thôn” đã mở rộng nội hàm so với “làng”, bao gồm cả những thị trấn mà sự tồn tại và phát triển của nó phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp, gắn liền với nông thôn và bảo đảm các dịch vụ cần thiết cho dân cư ở nông 9 thôn.
Hiện nay, khái niệm về nông thôn đã được nêu rõ tại Nghị định 41 ngày 12 tháng 4 năm 2010 của Chính phủ, cụ thể là: “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn, được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là UBND xã”. Từ đó, nông thôn được xác định theo ba đặc trưng cơ bản cụ thể: Về lĩnh vực sản xuất: Đặc trưng rõ nét nhất của nông thôn là sản xuất nông nghiệp. Ngoài ra, còn có thể kể đến cấu trúc phi nông nghiệp bao gồm: dịch vụ, buôn bán, tiểu thủ công nghiệp mà có vai trò rất lớn đối với lĩnh vực sản xuất nông nghiệp. Về các nhóm giai cấp, tầng lớp xã hội: Ở nông thôn con người sinh sống chủ yếu ở đây là nông dân và còn một số đối tượng khác cùng sinh sống như cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang, thợ thủ công nghiệp, buôn bán nhỏ, v.
Về lối sống, văn hóa của từng loại tập quán: Nông thôn thường rất đặc trưng với lối sống văn hóa của cộng đồng làng, xã. Đặc trưng này bao gồm rất nhiều khía cạnh như từ hệ thống dịch vụ, sự giao tiếp, đời sống tinh thần, phong tục; tập quán, hệ giá trị, chuẩn mực của hành vi… Đó là những đặc trưng cơ bản nhất về mặt xã hội học để nhận diện nông thôn và phân biệt với thành thị. Chính đặc trưng thứ ba đã tạo ra bản sắc riêng, diện mạo riêng cho hệ thống xã hội nông thôn. Khái niệm xây dựng nông thôn mới Trong Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 về nông nghiệp - nông dân - nông thôn, đã đưa ra mục tiêu: “Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ, hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường.
Xây dựng giai cấp nông dân, củng cố liên minh công nhân - nông dân - trí thức vững mạnh, tạo 10 nền tảng kinh tế - xã hội và chính trị vững chắc cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”[1]. Tại Nghị quyết này, nông thôn mới được hiểu là khu vực nông thôn mà trong đó đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của người dân không ngừng được nâng cao, giảm dần sự cách biệt giữa nông thôn và thành thị. Nông dân được đào tạo, tiếp thu các tiến bộ khoa học kỹ thuật tiên tiến, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đóng vai trò làm chủ nông thôn mới, có kinh tế phát triển toàn diện, bền vững, cơ sở hạ tầng được xây dựng đồng bộ, hiện đại, phát triển theo quy hoạch, gắn kết hợp lý giữa nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ và đô thị. Xây dựng nông thôn mới là Chương trình mục tiêu quốc gia nhằm thực hiện cụ thể hóa Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của BCH Trung ương Đảng (Khóa X) về nông nghiệp - nông dân - nông thôn.
Đây là Chương trình mục tiêu quốc gia mang tính tổng thể toàn diện, vừa là mục tiêu, vừa là động lực để phát triển bền vững, lâu dài ở khu vực nông thôn, hướng đến “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Nguyên tắc xây dựng nông thôn mới, nội dung xây dựng nông thôn mới hướng tới thực hiện Bộ tiêu chí Quốc gia được Quy định tại Quyết định 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ. Đây là một chương trình khung, bao gồm 11 chương trình mục tiêu Quốc gia và 13 chương trình, 19 tiêu chí, được khái quát thành 5 nhóm nội dung: (1) quy hoạch, (2) hạ tầng kinh tế - xã hội, (3) kinh tế và tổ chức sản xuất, (4) văn hóa - xã hội - môi trường, (5) hệ thống chính trị. Xây dựng nông thôn mới theo phương châm phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư địa phương là chính, Nhà nước đóng vai trò định hướng, ban hành các tiêu chí, quy chuẩn, đặt ra các chính sách, cơ chế hỗ trợ và hướng dẫn.
Được thực hiện trên cơ sở kế thừa và lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình hỗ trợ có mục tiêu, các chương trình, dự án khác đang triển khai ở nông thôn, có bổ sung dự án hỗ trợ đối với các lĩnh vực cần thiết, có cơ chế, chính sách khuyến khích mạnh mẽ đầu tư của các thành phần kinh tế, huy động đóng góp của các 11 tầng lớp dân cư và được thực hiện gắn với các quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh - quốc phòng của mỗi địa phương. Tính tất yếu và tầm quan trọng của việc xây dựng nông thôn mới Nông nghiệp, nông dân, nông thôn là nơi cung cấp nguồn nhân lực, lương thực, thực phẩm cho xã hội, là nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội và ổn định chính trị, tạo tiền đề để công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Sau hơn 30 năm thực hiện đường lối đổi mới đất nước, nông nghiệp, nông dân, nông thôn nước ta đạt được nhiều thành tựu to lớn. Từ một nước còn gặp nhiều khó khăn sau chiến tranh, Việt Nam đã hồi sinh mạnh mẽ và đạt được nhiều thành tựu to lớn, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là nông nghiệp, nông thôn.
Từ một đất nước phải nhận viện trợ về lương thực, Việt Nam trở thành một nước xuất khẩu gạo và nhiều loại nông sản. Việt Nam đã thực sự đẩy lùi được đói nghèo, lạc hậu để bắt tay vào xây dựng đời sống mới. Tuy nhiên, những năm qua lĩnh vực này vẫn còn gặp nhiều khó khăn và đang bộc lộ những hạn chế cần khắc phục như: Nông nghiệp phát triển còn kém bền vững, sức cạnh tranh thấp, chuyển giao khoa học – công nghệ và nguồn nhân lực hạn chế. Nông nghiệp, nông thôn phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng, giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế, nước sinh hoạt… còn thiếu và yếu; môi trường sinh thái ngày càng ô nhiễm.
Đời sống vật chất, tinh thần của người nông dân còn thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao, chênh lệch giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn còn lớn, nhiều vấn đề mới đang phát sinh và tiềm ẩn, năng lực thích ứng, đối phó với thiên tai còn nhiều hạn chế, môi trường ngày càng ô nhiễm, tệ nạn xã hội ngày một gia tăng, nét đẹp văn hóa bị mai một dần… Trên cơ sở đó, Đảng ta chủ trương tiến hành xây dựng nông thôn mới một cách đồng bộ, hiện đại, phát triển theo quy hoạch, gắn kết hợp lý giữa nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ và đô thị với phương châm “nông dân là trung tâm, nông nghiệp là động lực, nông thôn là nền tảng”. Xây dựng nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc, môi trường sinh thái được bảo vệ; sức mạnh của hệ thống chính trị được nâng cao, đảm bảo giữ vững an 12 ninh chính trị và trật tự xã hội. Như vậy, mô hình nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong điều kiện hiện nay. Chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về xây dựng nông thôn mới 1.
Quan điểm, đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước về nông nghiệp, nông dân, nông thôn trước khi ban hành Nghị quyết 26 Ngay từ khi thành lập đến nay, Đảng ta luôn khẳng định tầm quan trọng của vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Cụ thể: Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III (1960) trong bối cảnh đất nước đang tạm thời bị chia cắt, cuộc kháng chiến chống Mĩ ngày càng ác liệt, Đảng vẫn chủ trương “…xây dựng một nền kinh tế xã hội chủ nghĩa cân đối và hiện đại, kết hợp công nghiệp với nông nghiệp và lấy công nghiệp nặng làm nền tảng, ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý. Đồng thời ra sức phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ…”[13, tr. Hội nghị Ban chấp hành trung ương lần thứ VI (khóa IV) đã ban hành Nghị quyết số 20 – NQ/TW ngày 20/9/1979 “Về tình hình và nhiệm vụ cấp bách” nhằm khắc phục những tồn tại và khuyến khích sản xuất phát triển, trước hết là sản xuất nông nghiệp và hàng tiêu dùng.