Luận văn thạc sĩ nông nghiệp khảo nghiệm một số giống ngô lai mới tại tỉnh quảng ngãi

Luận văn thạc sĩ nông nghiệp khảo nghiệm giống ngô lai mới tại Quảng Ngãi. Đánh giá tiềm năng, hiệu quả sản xuất cây ngô địa phương.

• Tác giả: Huỳnh Thị Thanh Nga
• Người hướng dẫn: Gs. Ts Trần Văn Minh
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Huế
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Khảo nghiệm một số giống ngô lai mới tại tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 2. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 3. YÊU CẦU CỦA ĐỀ TÀI
• 4. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 4.1. Ý nghĩa khoa học
• 4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 5. GIỚI HẠN VỀ ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 5.1. Giới hạn về đối tượng nghiên cứu
• 5.2. Giới hạn về phạm vi nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Nguồn gốc của cây ngô
• 1.1.2. Quá trình thuần hoá và sự lan truyền cây ngô trên thế giới
• 1.1.3. Công dụng của cây ngô
• 1.1.4. Cơ sở lý luận của tạo giống ngô lai
• 1.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình sản xuất ngô ở Việt Nam
• 1.2.3. Tình hình sản xuất ngô ở Quảng Ngãi từ năm 2000 - 2014
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Khảo nghiệm cơ bản
• 2.2.2. Khảo nghiệm sản xuất
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 2.3.2. Điều kiện thí nghiệm
• 2.3.3. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 2.3.4. Tính toán và xử lý số liệu thí nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH SINH TRƯỞNG CỦA CÁC GIỐNG NGÔ LAI
• 3.1.1. Thời gian hoàn thành các giai đoạn sinh trưởng, phát triển
• 3.1.2. Động thái và tốc độ tăng chiều cao cây của các giống ngô thí nghiệm
• 3.1.3. Động thái và tốc độ ra lá của các giống ngô thí nghiệm
• 3.2. ĐÁNH GIÁ MỘT SỐ CHỈ TIÊU HÌNH THÁI CỦA CÁC GIỐNG NGÔ LAI
• 3.2.1. Một số đặc điểm hình thái thân và lá của các giống ngô lai
• 3.2.2. Hệ số biến động của một số chỉ tiêu về thân và lá của các giống ngô
• 3.2.3. Một số đặc điểm về hình thái của bắp
• 3.2.4. Hệ số biến động của một số chỉ tiêu về bắp của các giống ngô
• 3.3. ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG CHỐNG CHỊU CỦA CÁC GIỐNG NGÔ LAI
• 3.3.1. Mức độ nhiễm sâu bệnh hại chính của các giống ngô
• 3.3.2. Khả năng chống chịu một số điều kiện bất thuận của các giống ngô
• 3.4. ĐÁNH GIÁ NĂNG SUẤT CỦA CÁC GIỐNG NGÔ LAI
• 3.4.1. Các yếu tố cấu thành năng suất của các giống ngô
• 3.4.2. Năng suất lý thuyết và năng suất thực thu các giống ngô lai
• 3.5. KẾT QUẢ KHẢO NGHIỆM SẢN XUẤT CÁC GIỐNG NGÔ LAI MỚI TRIỂN VỌNG
• 3.5.1. Thời gian sinh trưởng, chiều cao cây và năng suất của các giống ngô khảo nghiệm sản xuất
• 3.5.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế của các giống ngô lai trong khảo nghiệm sản xuất
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Toàn cảnh luận văn thạc sĩ về khảo nghiệm giống ngô lai mới

Luận văn thạc sĩ nông nghiệp với chủ đề khảo nghiệm một số giống ngô lai mới tại tỉnh Quảng Ngãi là một công trình nghiên cứu khoa học nông nghiệp có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cao. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm giải quyết bài toán cấp thiết về giống cây trồng, một yếu tố then chốt quyết định năng suất và hiệu quả sản xuất. Bối cảnh nghiên cứu cho thấy cây ngô (Zea mays L.) không chỉ là cây lương thực quan trọng thứ ba thế giới mà còn là cây trồng chủ lực tại Quảng Ngãi, góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo và phát triển nông nghiệp bền vững. Tuy nhiên, bộ giống ngô tại địa phương còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu thâm canh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đề tài tập trung vào việc tuyển chọn những giống ngô lai năng suất cao, có thời gian sinh trưởng trung ngày, khả năng chống chịu tốt với sâu bệnh và điều kiện ngoại cảnh bất lợi. Công trình này không chỉ cung cấp dữ liệu khoa học tin cậy về các đặc tính nông sinh học của các giống ngô mới mà còn đưa ra những khuyến nghị cụ thể, giúp bổ sung vào cơ cấu giống của tỉnh. Đây là một luận văn khoa học cây trồng điển hình, kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, làm cơ sở cho việc công nhận giống mới và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất đại trà, đặc biệt tại các tỉnh Duyên Hải Nam Trung Bộ.

1.1. Tính cấp thiết và mục tiêu của việc khảo nghiệm giống ngô

Sản xuất ngô tại Quảng Ngãi đang đối mặt với nhiều thách thức như bộ giống cũ, năng suất chưa ổn định và ảnh hưởng từ điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Việc đầu tư nghiên cứu, tuyển chọn giống mới là yêu cầu bức thiết. Mục tiêu chung của luận văn là "tuyển chọn các giống ngô lai mới có khả năng sinh trưởng phát triển tốt, ít sâu bệnh, chống chịu tốt với điều kiện bất thuận, năng suất cao". Các mục tiêu cụ thể bao gồm xác định giống có thời gian sinh trưởng trung ngày, khả năng kháng bệnh hại trên cây ngô, cho năng suất cao và phẩm chất tốt phục vụ chăn nuôi.

1.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

Về mặt khoa học, nghiên cứu góp phần mô tả chi tiết các đặc trưng hình thái, chỉ tiêu sinh trưởng của ngô, và khả năng thích ứng của các giống mới trong điều kiện sinh thái Quảng Ngãi. Về thực tiễn, kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học vững chắc để công nhận và khuyến cáo mở rộng sản xuất các giống ngô lai triển vọng. Việc này không chỉ giúp nông dân nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn thúc đẩy quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên các vùng đất lúa kém hiệu quả, hướng tới một nền nông nghiệp ổn định và phát triển.

II. Thách thức sản xuất ngô và vai trò khảo nghiệm giống mới

Quảng Ngãi, một tỉnh thuộc Duyên hải Nam Trung Bộ, có tiềm năng lớn cho phát triển cây ngô lai. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp tại đây thường xuyên đối mặt với nhiều thách thức. Điều kiện sinh thái Quảng Ngãi khá khắc nghiệt, đặc trưng bởi hạn hán vào mùa khô và bão lũ vào mùa mưa. Đất đai ở nhiều vùng manh mún, nghèo dinh dưỡng, đặc biệt là các loại đất trồng ngô tại Quảng Ngãi như đất xám, đất phù sa chua. Bên cạnh đó, áp lực từ bệnh hại trên cây ngô như bệnh đốm lá, khô vằn và sâu đục thân, đục bắp ngày càng gia tăng, gây thiệt hại không nhỏ đến năng suất. Bộ giống ngô lai đang được sử dụng tại địa phương tuy đã được cải tiến nhưng vẫn còn ít lựa chọn, một số giống đã có dấu hiệu thoái hóa, giảm khả năng chống chịu và tiềm năng năng suất. Trong bối cảnh đó, việc đánh giá giống cây trồng thông qua các chương trình khảo nghiệm trở nên vô cùng quan trọng. Khảo nghiệm giúp xác định khả năng thích ứng của giống mới với điều kiện địa phương, tìm ra những giống có ưu điểm vượt trội về năng suất ngô lai, khả năng chống chịu sâu bệnh và điều kiện bất thuận. Đây là con đường khoa học và hiệu quả nhất để bổ sung các giống ngô lai năng suất cao vào cơ cấu sản xuất, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về lương thực và thức ăn chăn nuôi.

2.1. Phân tích điều kiện tự nhiên và thổ nhưỡng tại Quảng Ngãi

Quảng Ngãi có nền nhiệt độ cao, ánh sáng dồi dào nhưng lượng mưa phân bố không đều, thường xuyên xảy ra hạn hán và lũ lụt. Luận văn chỉ ra rằng đất thí nghiệm là loại đất phù sa không bồi, có độ pH chua (4,24), hàm lượng mùn khá nhưng nghèo dinh dưỡng N, P, K. Những đặc điểm này đòi hỏi các giống ngô mới phải có khả năng thích ứng rộng, chịu được các điều kiện bất thuận và phản ứng tốt với các biện pháp thâm canh, bón phân.

2.2. Hiện trạng bộ giống và áp lực sâu bệnh hại tại địa phương

Hiện nay, cơ cấu giống ngô tại Quảng Ngãi còn chưa đa dạng, chủ yếu dựa vào một vài giống phổ biến như CP.333. Điều này tiềm ẩn rủi ro khi có dịch bệnh bùng phát hoặc điều kiện thời tiết thay đổi đột ngột. Các loại sâu bệnh chính được ghi nhận trong nghiên cứu bao gồm sâu đục thân (Chilo partellus), sâu đục bắp (Heliothis zea), bệnh đốm lá lớn (Helminthoprium turcicum) và bệnh khô vằn (Rhizoctonia solani). Do đó, tiêu chí kháng sâu bệnh là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu khi đánh giá giống cây trồng.

III. Phương pháp khảo nghiệm 10 giống ngô lai tại Quảng Ngãi

Để đảm bảo tính khách quan và khoa học, luận văn đã áp dụng một quy trình khảo nghiệm giống chặt chẽ, tuân thủ theo Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia QCVN 01-56: 2011/BNNPTNT. Nghiên cứu được tiến hành qua hai giai đoạn chính: khảo nghiệm cơ bản và khảo nghiệm sản xuất. Tổng cộng có 09 giống ngô lai mới cùng 01 giống đối chứng (CP.333) được đưa vào thí nghiệm đồng ruộng. Thí nghiệm khảo nghiệm cơ bản được bố trí theo phương pháp khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) với 3 lần lặp lại, giúp loại bỏ các sai số ngẫu nhiên do điều kiện đất đai không đồng nhất. Mỗi ô thí nghiệm có diện tích 21m², được canh tác theo một quy trình kỹ thuật thống nhất. Các yếu tố như mật độ gieo (5,7 vạn cây/ha), khoảng cách trồng (70 cm x 25 cm), và lượng phân bón (10 tấn phân chuồng + 150 kg N + 90 kg P₂O₅ + 90 kg K₂O/ha) được tiêu chuẩn hóa cho tất cả các giống. Việc thu thập và xử lý số liệu được thực hiện bằng các phần mềm thống kê chuyên dụng như Excel và Statistix 9, đảm bảo kết quả phân tích có độ tin cậy cao. Phương pháp luận này cho phép đánh giá giống cây trồng một cách toàn diện và chính xác nhất.

3.1. Bố trí thí nghiệm và vật liệu nghiên cứu chi tiết

Vật liệu nghiên cứu bao gồm 9 giống ngô lai mới (MM18, MM19, B42, B528, B472, PAC022, PAC037, AIQ1266, AIQ1269) và giống đối chứng CP.333. Thí nghiệm được thực hiện tại Trạm khảo nghiệm Sơn Tịnh và huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi trong hai vụ: Hè Thu 2014 và Đông Xuân 2014-2015. Sơ đồ bố trí thí nghiệm được thiết kế khoa học, có dải bảo vệ xung quanh để giảm thiểu ảnh hưởng của yếu tố ngoại vi.

3.2. Quy trình kỹ thuật canh tác ngô được áp dụng trong khảo nghiệm

Toàn bộ thí nghiệm áp dụng một kỹ thuật canh tác ngô chuẩn hóa. Lượng phân bón được tính toán dựa trên đặc điểm đất trồng ngô tại Quảng Ngãi. Mật độ gieo 5,7 vạn cây/ha được xem là phù hợp để các giống thể hiện tối đa tiềm năng năng suất. Việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật là yếu tố quan trọng để đảm bảo rằng sự khác biệt ghi nhận được giữa các giống chủ yếu là do đặc tính di truyền, không phải do tác động của kỹ thuật chăm sóc.

IV. Hướng dẫn đánh giá chỉ tiêu sinh trưởng và hình thái ngô

Việc đánh giá giống cây trồng được thực hiện thông qua một hệ thống chỉ tiêu đo lường chi tiết và khoa học, bao gồm các đặc tính nông sinh học quan trọng. Luận văn đã theo dõi và ghi chép cẩn thận các chỉ tiêu này qua từng giai đoạn phát triển của cây. Đầu tiên là các chỉ tiêu sinh trưởng của ngô, như thời gian hoàn thành các giai đoạn (mọc mầm, 3 lá, 7 lá, xoắn nõn, trổ cờ, phun râu, chín sáp, chín hoàn toàn). Các chỉ tiêu này giúp xác định nhóm ngày sinh trưởng của giống, là cơ sở để bố trí thời vụ hợp lý. Động thái tăng trưởng chiều cao cây và động thái ra lá được theo dõi định kỳ 10 ngày/lần, phản ánh sức sống và tốc độ phát triển của từng giống. Bên cạnh đó, các chỉ tiêu hình thái như chiều cao cây, chiều cao đóng bắp, đường kính thân, số lá, dạng thân, dạng bắp, độ che kín của lá bi cũng được đánh giá. Những đặc điểm này không chỉ liên quan đến khả năng chống đổ, chống chịu sâu bệnh mà còn ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình quang hợp và tích lũy chất khô, từ đó quyết định đến năng suất ngô lai. Việc phân tích các chỉ tiêu này một cách hệ thống giúp các nhà khoa học có cái nhìn toàn diện về ưu, nhược điểm của từng giống.

4.1. Theo dõi thời gian và động thái hoàn thành các giai đoạn sinh trưởng

Kết quả cho thấy thời gian chín hoàn toàn của các giống dao động từ 99 đến 105 ngày, thuộc nhóm trung ngày. Giống PAC037 chín sớm nhất (99 ngày), trong khi các giống B472, AIQ1266, AIQ1269 chín muộn hơn (105 ngày). Tốc độ tăng trưởng chiều cao và ra lá mạnh nhất ở giai đoạn 30-40 ngày sau gieo. Dữ liệu này rất hữu ích cho việc xác định thời điểm bón phân thúc và tưới nước hợp lý.

4.2. Phân tích các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất thực thu

Các yếu tố cấu thành năng suất bao gồm số bắp/cây, số hàng hạt/bắp, số hạt/hàng và khối lượng 1000 hạt. Các chỉ tiêu này được đo đếm trên 30 cây mẫu lúc thu hoạch. Năng suất thực thu (NSTT) được tính toán dựa trên khối lượng hạt khô thu được từ diện tích thu hoạch thực tế và quy đổi về độ ẩm 14%. Đây là chỉ số quan trọng nhất để so sánh hiệu quả giữa các giống.

4.3. Đánh giá mức độ nhiễm sâu bệnh và khả năng chống chịu

Mức độ nhiễm các loại sâu bệnh chính và khả năng chống chịu điều kiện bất thuận (đổ, hạn) được đánh giá bằng phương pháp cho điểm theo thang điểm chuẩn. Kết quả ghi nhận mức độ nhiễm sâu bệnh của các giống thí nghiệm ở mức nhẹ đến trung bình, cho thấy khả năng thích ứng của giống mới khá tốt trong điều kiện sản xuất tại địa phương.

V. Top giống ngô lai mới năng suất cao thích ứng tốt nhất

Kết quả từ thí nghiệm đồng ruộng đã cung cấp những bằng chứng thuyết phục về tiềm năng của các giống ngô lai mới. Sau quá trình theo dõi và phân tích số liệu, luận văn đã xác định được những giống ngô lai năng suất cao và có khả năng thích ứng của giống mới vượt trội so với giống đối chứng. Trong thí nghiệm khảo nghiệm cơ bản, nhiều giống đã thể hiện ưu thế rõ rệt về năng suất ngô lai. Đặc biệt, các giống như PAC037, B42 và AIQ1269 nổi bật với năng suất thực thu cao, đồng thời thể hiện các đặc tính nông sinh học tốt như cây sinh trưởng khỏe, bộ lá xanh bền, chống chịu khá với sâu bệnh hại chính và điều kiện khô hạn. Dựa trên kết quả này, ba giống triển vọng nhất đã được lựa chọn để tiếp tục đưa vào khảo nghiệm sản xuất trên quy mô rộng hơn. Kết quả khảo nghiệm sản xuất tiếp tục khẳng định tiềm năng của các giống này. Năng suất của chúng không chỉ cao hơn giống đối chứng mà còn ổn định ở các địa điểm khác nhau. Phân tích hiệu quả kinh tế cho thấy việc trồng các giống mới này mang lại lợi nhuận cao hơn đáng kể cho người nông dân. Đây là những kết quả quan trọng, làm cơ sở để khuyến cáo đưa các giống ngô lai mới vào cơ cấu cây trồng của tỉnh Quảng Ngãi.

5.1. So sánh năng suất thực thu của các giống trong khảo nghiệm

Trong khảo nghiệm cơ bản, giống B42 đạt năng suất thực thu cao nhất (73,6 tạ/ha), tiếp theo là AIQ1269 (71,9 tạ/ha) và PAC037 (70,8 tạ/ha), đều vượt trội so với giống đối chứng CP.333 (66,3 tạ/ha). Trong khảo nghiệm sản xuất, các giống này tiếp tục cho năng suất cao và ổn định, khẳng định tiềm năng vượt trội trong điều kiện sản xuất đại trà.

5.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế và lợi nhuận mang lại

Phân tích hiệu quả kinh tế cho thấy các giống B42, PAC037, và AIQ1269 đều cho lãi thuần cao hơn giống đối chứng. Cụ thể, giống B42 mang lại lãi thuần cao nhất, đạt trên 25 triệu đồng/ha. Hiệu quả kinh tế vượt trội này là động lực mạnh mẽ để nông dân áp dụng giống mới, góp phần vào phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương.

VI. Kết luận và định hướng phát triển giống ngô lai bền vững

Công trình nghiên cứu khoa học nông nghiệp này đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu đề ra. Dựa trên kết quả khảo nghiệm cơ bản và khảo nghiệm sản xuất, luận văn đã đưa ra những kết luận khoa học xác đáng. Nghiên cứu đã tuyển chọn thành công 3 giống ngô lai mới là B42, PAC037 và AIQ1269. Các giống này đều có thời gian sinh trưởng trung ngày, sinh trưởng phát triển tốt, nhiễm sâu bệnh nhẹ, và đặc biệt là cho năng suất ngô lai cao, ổn định, vượt trội so với giống đối chứng trong điều kiện sinh thái Quảng Ngãi. Hiệu quả kinh tế mà các giống này mang lại cũng cao hơn hẳn, mở ra triển vọng lớn cho người trồng ngô. Từ những kết quả này, luận văn đề nghị Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Quảng Ngãi xem xét, công nhận tạm thời và đưa 3 giống này vào sản xuất thử nghiệm trên diện rộng. Đồng thời, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện kỹ thuật canh tác ngô cho từng giống cụ thể để tối ưu hóa tiềm năng năng suất. Định hướng tương lai là xây dựng một bộ giống ngô lai đa dạng, chất lượng cao, có khả năng thích ứng rộng, phục vụ mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững và đảm bảo an ninh lương thực cho tỉnh.

6.1. Tổng kết các giống ngô lai triển vọng được xác định

Kết luận cuối cùng khẳng định 3 giống ngô lai B42, PAC037, và AIQ1269 là những giống có triển vọng nhất. Chúng hội tụ đủ các yếu tố của một giống ngô lai năng suất cao: tiềm năng năng suất vượt trội, khả năng thích ứng của giống mới tốt, và chống chịu sâu bệnh khá. Đây là những lựa chọn thay thế hiệu quả cho các giống cũ đang được trồng tại địa phương.

6.2. Đề xuất và khuyến nghị cho sản xuất và nghiên cứu tiếp theo

Luận văn đề nghị cần nhanh chóng phổ biến kết quả này đến các cơ quan quản lý và người nông dân. Cần tổ chức các mô hình trình diễn để nông dân trực tiếp tham quan, đánh giá giống cây trồng và học hỏi kỹ thuật. Về nghiên cứu, cần tiếp tục khảo nghiệm các giống này ở nhiều vùng sinh thái khác nhau trong tỉnh và các tỉnh lân cận để đánh giá phổ thích ứng rộng hơn, đồng thời tiếp tục tìm kiếm và lai tạo các giống ngô mới ưu việt hơn nữa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây ngô (Zea mays L.) giữ vị thế đặc biệt quan trọng trong an ninh lương thực toàn cầu, đứng thứ ba về diện tích, thứ hai về sản lượng và dẫn đầu về năng suất trong các loại cây ngũ cốc. Trên quy mô thế giới, diện tích canh tác ngô đạt khoảng 177 triệu ha với tổng sản lượng hơn 875,1 triệu tấn và năng suất bình quân 4,94 tấn/ha. Tại Việt Nam, mặc dù diện tích ngô đã vượt mốc 1,11 triệu ha với sản lượng đạt 4,80 triệu tấn, ngành chăn nuôi trong nước vẫn phải nhập khẩu khoảng 1,785 triệu tấn ngô hạt mỗi năm để đáp ứng nhu cầu sản xuất thức ăn gia súc. Tại tỉnh Quảng Ngãi, cây ngô là cây trồng cạn chủ lực với diện tích năm 2014 đạt 10.539 ha, năng suất bình quân 54,8 tạ/ha và sản lượng đạt 57.746 tấn. Tuy nhiên, sản xuất ngô tại địa phương đang đối mặt với nhiều thách thức lớn: cơ cấu giống ngô lai còn đơn điệu, đất đai manh mún, chua phèn và hiện tượng hạn hán, lũ lụt diễn biến phức tạp.

Đề tài luận văn thạc sĩ khoa học cây trồng tập trung giải quyết bài toán cấp thiết trên thông qua mục tiêu đánh giá toàn diện đặc điểm nông sinh học, khả năng chống chịu điều kiện bất thuận, sâu bệnh hại và tiềm năng năng suất của các giống ngô lai mới. Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi thời gian từ tháng 6/2014 đến tháng 6/2015 qua hai vụ: Hè Thu 2014 (khảo nghiệm cơ bản tại Trạm Khảo kiểm nghiệm giống cây trồng Sơn Tịnh) và Đông Xuân 2014-2015 (khảo nghiệm sản xuất tại huyện Sơn Tịnh và huyện Nghĩa Hành). Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ chuẩn xác để bổ sung các giống ngô lai trung ngày (thời gian sinh trưởng 99 - 105 ngày), năng suất thực thu vượt đối chứng từ 8,5% đến 14,2% và gia tăng lợi nhuận thuần trên 12 triệu đồng/ha, phục vụ chiến lược chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa thiếu nước tại vùng Duyên hải Nam Trung Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết ưu thế lai (heterosis) do G. Shull khởi xướng, kết hợp hai giả thuyết di truyền kinh điển: thuyết siêu trội (overdominance theory) của East và Hull giải thích trạng thái dị hợp tử tối ưu tại các locus gen, và thuyết tính trội (dominance theory) của Bruce, Jones và Collins làm rõ tác động lấn át của các alen trội có lợi đối với các alen lặn có hại. Bên cạnh đó, đề tài vận dụng mô hình quan hệ nguồn - sức chứa (source - sink relationship) trong sinh lý năng suất cây trồng. Trong mô hình này, "nguồn" được đại diện bởi diện tích lá xanh hữu hiệu, chỉ số diện tích lá và tốc độ quang hợp thuần; "sức chứa" được định lượng thông qua số bắp/m², số hàng hạt/bắp, số hạt/hàng và khối lượng 1000 hạt. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm: giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng (từ gieo đến trổ cờ), giai đoạn sinh trưởng sinh thực (từ phun râu đến chín hoàn toàn), năng suất lý thuyết và năng suất thực thu quy chuẩn về độ ẩm thương phẩm 14%.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn vật liệu gồm 9 giống ngô lai F1 triển vọng (MM 18, MM 19, B 42, B 528, B 472, PAC 022, PAC 037, AIQ 1266, AIQ 1269) và giống đối chứng CP.333. Toàn bộ quy trình theo dõi chỉ tiêu nông học tuân thủ nghiêm ngặt Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia QCVN 01-56: 2011/BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Về phương pháp bố trí thí nghiệm và chọn mẫu:

• Khảo nghiệm cơ bản (vụ Hè Thu 2014, gieo ngày 09/06/2014) được thiết kế theo khối ngẫu nhiên hoàn lại đầy đủ (RCBD) với 3 lần nhắc lại, diện tích mỗi ô thí nghiệm là 21 m² (kích thước ô gồm các hàng bảo vệ và hàng theo dõi). Mẫu nghiên cứu hình thái và sinh lý được chọn ngẫu nhiên cố định với quy mô 30 cây mẫu/ô để đo đếm chiều cao cây, chiều cao đóng bắp, số lá và diện tích lá. Các chỉ tiêu sâu bệnh và năng suất thực thu được thu thập trên 2 hàng giữa của mỗi ô thí nghiệm (diện tích gặt mẫu 6 m²) nhằm loại bỏ triệt để hiệu ứng biên.
• Khảo nghiệm sản xuất (vụ Đông Xuân 2014-2015, gieo ngày 21/01/2015) bố trí tuần tự không nhắc lại trên quy mô diện tích ô lớn 1.000 m²/giống, chọn 3 giống triển vọng nhất từ khảo nghiệm cơ bản so sánh với giống đối chứng.
• Mật độ gieo trồng duy trì chuẩn 5,7 vạn cây/ha (khoảng cách 70 cm x 25 cm x 1 cây). Nền phân bón đồng nhất gồm 10 tấn phân chuồng, 150 kg N, 90 kg P2O5, 90 kg K2O và 300 kg vôi bột/ha trên nền đất phù sa không bồi có độ chua pH_KCl = 4,24, hàm lượng mùn 1,58% và P2O5 dễ tiêu 5,60 mg/100g đất.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê phương sai (ANOVA) qua phần mềm Statistix 9 và Microsoft Excel là nhằm kiểm soát sai số ngẫu nhiên của môi trường đồng ruộng, xác định chính xác hệ số biến động (CV%) và mức độ sai khác có ý nghĩa giữa các giá trị trung bình qua kiểm định sai số giới hạn nhỏ nhất (LSD ở mức xác suất P = 0,05).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận 4 phát hiện then chốt về sinh trưởng và tiềm năng nông sinh học của các giống ngô lai mới:

1. Thời gian sinh trưởng thích hợp: Toàn bộ 9 giống ngô lai tham gia khảo nghiệm đều thuộc nhóm trung ngày với tổng thời gian sinh trưởng từ gieo đến chín hoàn toàn dao động từ 99 đến 105 ngày. Giống PAC 037 đạt độ chín hoàn toàn sớm nhất ở mốc 99 - 101 ngày (ngắn hơn giống đối chứng CP.333 từ 2 đến 4 ngày), tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải phóng đất và bố trí luân canh mùa vụ. Các giống MM 18, MM 19, AIQ 1266 và B 472 có chu kỳ sinh trưởng dài nhất đạt 104 - 105 ngày.

2. Động thái tăng trưởng chiều cao và tích lũy bộ lá: Tốc độ vươn cao của cây diễn ra mạnh mẽ nhất ở giai đoạn 30 - 50 ngày sau gieo, đạt mức tăng 63,1 - 85,0 cm/10 ngày. Chiều cao cây cuối cùng dao động từ 232,0 cm (PAC 037) đến 273,0 cm (B 42), trong đó CP.333 đạt 239,7 cm. Tổng số lá hoàn chỉnh trên cây đạt từ 17,2 đến 18,1 lá/cây. Đỉnh điểm tốc độ ra lá diễn ra ở giai đoạn 30 - 40 ngày sau gieo, đạt từ 4,2 đến 5,1 lá/10 ngày. Cấu trúc tán cây gọn và chiều cao đóng bắp cân đối của PAC 037 (chiều cao 232,0 cm) giúp giảm thiểu triệt để nguy cơ đổ rễ và gãy thân.

3. Khả năng chống chịu sâu bệnh và điều kiện thời tiết bất thuận: Dưới diễn biến nhiệt độ biến động từ 15,8°C (tháng 1) đến 39,4°C (tháng 6) cùng tổng lượng mưa từ 21,3 mm đến 142,2 mm, các giống ngô lai thể hiện khả năng thích ứng cao. Mức độ nhiễm sâu đục thân (Chilo partellus) và bệnh đốm lá lớn (Helminthosporium turcicum) của các giống triển vọng như PAC 037, B 42 và AIQ 1269 đều duy trì ở mức điểm 1 đến điểm 2 (tỷ lệ hại dưới 10%), thấp hơn rõ rệt so với ngưỡng gây hại kinh tế.

4. Vượt trội về năng suất và hiệu quả kinh tế: Trong khảo nghiệm sản xuất vụ Đông Xuân 2014-2015, ba giống ngô lai PAC 037, B 42 và AIQ 1269 đạt năng suất thực thu vượt giống đối chứng CP.333 từ 8,5% đến 14,2%. Hiệu quả kinh tế cho thấy mức lãi thuần của các giống mới tăng thêm từ 12,3 đến 18,5 triệu đồng/ha so với giống đối chứng thương mại phổ biến.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về năng suất của các giống ngô lai triển vọng bắt nguồn từ mối tương quan thuận chặt chẽ giữa các yếu tố cấu thành năng suất: hệ số tương quan giữa chiều dài bắp với năng suất hạt đạt r = 0,88; số hạt trên hàng đạt r = 0,73; đường kính bắp đạt r = 0,52 và khối lượng 1000 hạt đạt r = 0,39. Ở các giống PAC 037 và B 42, khoảng cách giữa thời điểm trổ cờ tung phấn và phun râu chỉ cách nhau từ 0 đến 1 ngày, đảm bảo hạt phấn tiếp xúc tối đa với râu ngô trong điều kiện nhiệt độ ẩm độ lý tưởng, từ đó tăng tỷ lệ đậu hạt trên bắp và triệt tiêu hiện tượng khuyết hạt đầu bắp.

Toàn bộ dữ liệu động thái tăng trưởng chiều cao cây và tốc độ ra lá qua các mốc 20, 30, 40, 50, 60 ngày sau gieo có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua hệ thống đồ thị đường đa trục (line charts). Bên cạnh đó, các bảng so sánh chỉ số CV%, LSD0,05 và biểu đồ cột nhóm (clustered bar charts) thể hiện rõ nét tương quan giữa năng suất lý thuyết và năng suất thực thu, giúp các nhà quản lý nông nghiệp dễ dàng nhận diện tính đồng nhất và ổn định di truyền của giống. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu chọn tạo giống ngô lai tại vùng Duyên hải Nam Trung Bộ, khẳng định vai trò quyết định của việc kết hợp ưu thế lai đơn F1 với gói kỹ thuật thâm canh cân đối.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Mở rộng diện tích gieo trồng các giống ngô lai mới: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ngãi cùng Trung tâm Khuyến nông tỉnh cần đưa 3 giống ngô lai PAC 037, B 42 và AIQ 1269 vào cơ cấu bộ giống chủ lực của địa phương, tổ chức các mô hình trình diễn quy mô từ 50 đến 100 ha/điểm tại các huyện Sơn Tịnh, Nghĩa Hành, Mộ Đức và Tư Nghĩa trong các vụ sản xuất tiếp theo.
2. Quy chuẩn hóa gói kỹ thuật thâm canh đồng bộ: Khuyến cáo các hợp tác xã nông nghiệp và hộ nông dân áp dụng nghiêm ngặt mật độ gieo trồng 5,7 vạn cây/ha (khoảng cách 70 x 25 cm x 1 cây/hốc), thực hiện bón lót toàn bộ 10 tấn phân chuồng + 300 kg vôi + 90 kg P2O5 và chia bón thúc đạm, kali làm 3 giai đoạn (khi cây đạt 3-4 lá, 7-9 lá và trước xoắn nõn 10 ngày) để phát huy tối đa tiềm năng năng suất sinh học.
3. Đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa kém hiệu quả: Ủy ban nhân dân các huyện vùng đồng bằng và trung du cần lập kế hoạch chuyển đổi 1.500 - 2.000 ha đất lúa bấp bênh nước tưới sang canh tác luân canh ngô lai, giúp tiết kiệm 35 - 40% lượng nước tưới và nâng cao giá trị sản xuất trên 1 ha canh tác lên 1,5 lần.
4. Tăng cường liên kết chuỗi cung ứng giống và bao tiêu sản phẩm: Trung tâm Khảo nghiệm giống cây trồng phối hợp với các công ty giống (Advanta, Bioseed, Công ty Cổ phần Tổng công ty Giống cây trồng con giống Ninh Bình) đảm bảo cung ứng 100% hạt giống F1 đạt độ sạch và tỷ lệ nảy mầm trên 90%, đồng thời kết nối các nhà máy chế biến thức ăn chăn nuôi thu mua ngô hạt thương phẩm với giá bảo hiểm ổn định cho nông dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý ngành nông nghiệp và khuyến nông viên cấp cơ sở: Luận văn cung cấp căn cứ thực chứng về tiềm năng sinh trưởng và năng suất của từng tổ hợp lai, hỗ trợ trực tiếp cho công tác xây dựng lịch thời vụ, quy hoạch vùng chuyên canh cây thức ăn chăn nuôi và ban hành chính sách cơ cấu giống tại địa phương.
2. Các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh giống cây trồng: Các đơn vị chọn tạo và phân phối giống có thể sử dụng dữ liệu nông sinh học chi tiết của 9 giống khảo nghiệm để đánh giá thị phần, định hướng chuyển giao bản quyền thương mại và phát triển mạng lưới đại lý phân phối hạt lai F1 tại khu vực miền Trung.
3. Nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Nông học: Tài liệu là nguồn tham khảo học thuật chuẩn mực về phương pháp bố trí thí nghiệm đồng ruộng theo RCBD, quy trình đánh giá hình thái bắp ngô theo chuẩn QCVN 01-56: 2011/BNNPTNT và kỹ thuật xử lý dữ liệu nông sinh học qua phần mềm Statistix 9.
4. Ban chủ nhiệm Hợp tác xã và nông hộ sản xuất ngô hàng hóa: Cung cấp cẩm nang kỹ thuật thực hành từ khoảng cách gieo hạt, liều lượng bón phân đến biện pháp phòng trừ sâu đục thân, giúp người sản xuất trực tiếp tối ưu hóa chi phí đầu vào và gia tăng lợi nhuận thực tế trên mỗi sào canh tác.

Câu hỏi thường gặp

1. Những giống ngô lai nào đạt hiệu quả sinh trưởng và kinh tế cao nhất trong nghiên cứu?
Nghiên cứu xác định 3 giống triển vọng nhất là PAC 037, B 42 và AIQ 1269. Trong đó, PAC 037 chín sớm (99 - 101 ngày), thân cứng, dạng hạt đẹp và cho năng suất thực thu vượt đối chứng CP.333 trên 10%, giúp tăng lãi thuần từ 12 đến 18 triệu đồng/ha trong vụ Đông Xuân.

2. Mật độ và khoảng cách gieo trồng tối ưu cho các giống ngô lai tại Quảng Ngãi là bao nhiêu?
Mật độ chuẩn mang lại năng suất cao nhất là 5,7 vạn cây/ha, tương ứng khoảng cách hàng cách hàng 70 cm, cây cách cây trên hàng 25 cm (gieo 1 hạt/hốc). Mật độ này đảm bảo thông thoáng tán lá, tối ưu hóa khả năng quang hợp và hạn chế tối đa nguy cơ đổ ngã khi gặp gió bão.

3. Khả năng chống chịu sâu bệnh của các giống ngô mới được ghi nhận ra sao?
Các giống ngô lai mới đều thể hiện tính kháng cao với sâu đục thân (Chilo partellus) và bệnh đốm lá lớn (Helminthosporium turcicum), mức độ nhiễm chỉ dừng ở điểm 1 - 2 (dưới 10% diện tích lá bị hại), không cần sử dụng nhiều thuốc bảo vệ thực vật, góp phần giảm chi phí sản xuất và bảo vệ môi trường.

4. Vì sao cần chuyển đổi đất lúa thiếu nước sang trồng ngô lai tại Nam Trung Bộ?
Quảng Ngãi có nền nhiệt cao và bức xạ dồi dào nhưng nguồn nước tưới vụ Hè Thu thường thiếu hụt nghiêm trọng. Cây ngô lai tiêu thụ lượng nước chỉ bằng 50 - 60% so với lúa nước nhưng mang lại giá trị kinh tế cao, đạt sản lượng hạt trên 5,5 tấn/ha, giải quyết tốt bài toán hạn hán cục bộ.

5. Phương pháp phân tích thống kê nào được áp dụng để đảm bảo độ tin cậy của số liệu?
Đề tài sử dụng phương pháp phân tích phương sai (ANOVA) qua phần mềm chuyên dụng Statistix 9 và Excel, đánh giá hệ số biến động (CV%) của từng chỉ tiêu hình thái và kiểm định sai số giới hạn nhỏ nhất (LSD) ở mức ý nghĩa P = 0,05 trên 3 lần lặp lại nhằm đảm bảo tính khách quan tuyệt đối.

Kết luận

• Tuyển chọn thành công 3 giống ngô lai mới có triển vọng vượt trội gồm PAC 037, B 42 và AIQ 1269 thích ứng hoàn hảo với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng tỉnh Quảng Ngãi.
• Xác lập nhóm giống có thời gian sinh trưởng trung ngày (99 - 105 ngày), rút ngắn chu kỳ canh tác từ 2 đến 4 ngày so với các giống truyền thống.
• Ghi nhận đặc tính nông học ưu việt với chiều cao cây cân đối (232 - 273 cm), bộ lá xanh bền (17,2 - 18,1 lá), tỷ lệ nhiễm sâu bệnh thấp ở mức điểm 1 - 2.
• Chứng minh tiềm năng năng suất thực thu vượt giống đối chứng CP.333 từ 8,5% đến 14,2%, nâng cao hiệu quả kinh tế trên 12 triệu đồng/ha canh tác.
• Hoàn thiện quy trình khảo nghiệm và gói kỹ thuật canh tác thâm canh mật độ 5,7 vạn cây/ha theo tiêu chuẩn QCVN 01-56: 2011/BNNPTNT.

Kế hoạch tiếp theo cần tập trung mở rộng mạng lưới khảo nghiệm sản xuất trên các tiểu vùng sinh thái đất bãi bồi ven sông Trà Khúc, sông Vệ trong giai đoạn 2015 - 2017. Các cơ quan quản lý nông nghiệp, hợp tác xã và hộ nông dân hãy chủ động phối hợp với các trung tâm khuyến nông để tiếp nhận quy trình kỹ thuật và đưa các giống ngô lai năng suất cao vào gieo trồng ngay trong vụ mùa tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nguồn gốc của cây ngô Cây ngô (Zea mays L.) là một loài thuộc thực vật học loại Zea thuộc chi Maydeae, có bộ nhiễm sắc thể 2n = 20. Ngô thuộc họ hoà thảo, nhưng có hoa đơn tính, hoa đực và hoa cái ở các phần khác nhau của một cây [10].

Ngô là cây lương thực quan trọng cho năng suất cao và có giá trị kinh tế lớn, thuộc nhóm cây trồng cổ nhất thế giới, lịch sử trồng ngô gắn liền với lịch sử của ngành trồng trọt đã trải qua trên 5.000 năm, cho nên nguồn gốc phát sinh cây ngô trồng đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau và đang là chủ đề của rất nhiều nghiên cứu trong hơn 50 năm qua. Dựa vào các tài liệu tế bào học, Anderson E. (1945) đã nêu giả thuyết cây ngô trồng xuất hiện ở Đông Nam Á, là một song nhị bội của hai loài có số nhị bội thể nhiễm sắc là 10, một loài thuộc loại Coix và loài khác thuộc loại Sorghum. Tuy nhiên, quan niệm này đã bị bác bỏ vì không có cơ sở chắc chắn [6].

Trái với giả thuyết của Anderson, nhiều nghiên cứu cho rằng nguồn gốc của cây ngô là ở châu Mỹ. Những nghiên cứu về nguồn gốc cây trồng của Vavilov (1926) đã cho rằng Mexico và Pêru là những trung tâm phát sinh và đa dạng di truyền của ngô. Mêhicô là trung tâm thứ nhất (trung tâm phát sinh), vùng Andet (Pêru) là trung tâm thứ hai, nơi mà cây ngô đã trải qua quá trình tiến hoá nhanh chóng. Nhận định này của Vavilov được nhiều nhà khoa học chia sẻ (Galinat, 1977; Wilkess, 1980; Kato, 1984, 1988).

Đặc biệt Harshberger năm 1893 (theo Wilkes, 1988) đã có kết luận ngô bắt nguồn từ một cây hoang dại ở miền Trung Mexico trên độ cao 1.500 m của vùng bán khô hạn có mưa mùa hè khoảng 350 mm. Người ta đã tìm thấy hoá thạch phấn ngô Teosinte và Tripsacum trong khai quật ở Bellas - Artes - Thành phố Mexico. Mẫu phấn hoa ngô cổ nhất tìm thấy ở độ sâu hơn 70 m và xác định vào niên đại sông băng, ít nhất cách đây khoảng 60.000 năm; hạt phấn của Tripsacum được tìm thấy ở độ sâu 74 m còn của Teosinte ở khoảng 3 - 6 m. Những khai quật ở hang động Bat của New Mexico đã cung cấp nhiều thông tin về nguồn gốc cây ngô.

Ở đây người ta đã tìm thấy cùi ngô dài 2 - 3 cm và xác định tuổi vào khoảng 3.600 năm trước công nguyên. Sự phân bố các nòi ngô hiện nay là một bằng chứng khác khẳng định Mexico là trung tâm phát sinh cây ngô.800 mẫu ngô thu thập được của Vavilov, các nhà khoa học đã phát hiện các nòi ngô phân bố chủ yếu ở Mexico. Trong số 50 nòi tìm thấy ở Mexico thì chỉ có 7 nòi tương tự ở Guatemela, 6 ở Columbia, 5 ở Peru và 2 ở Brazil. Ở Pêru được thấy 30 nòi.

Tuy PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 nhiên Teosinte chỉ được tìm thấy ở Mexico và không thấy ở Pêru. Những bằng chứng đó càng khẳng định Mexico là trung tâm phát sinh cây ngô [14], [23]. Về nguồn gốc di truyền của cây ngô, đến nay có rất nhiều giả thuyết nhưng có thể tóm tắt như sau: - Giả thuyết của Weatherwax (1955) coi ngô, Teosinte, Tripsacum cùng có một tổ tiên chung là Maydeas sau quá trình thuần dưỡng, dạng ngô dại đã biến mất khỏi hệ thực vật hoang dại chỉ còn lại Teosinte và Tripsacum. - Giả thuyết coi ngô là cây lai giữa Teosinte và một thành viên thuộc chi Andropogoneane của Harshberger (1896), Collins (1912) ít được ủng hộ vì không thể xác định thành viên không rõ chi Andropogoneae.

- Thuyết ba phần (The tripartite theory) Mangelsdof và Reves (1939) cho rằng ngô là kết quả của quá trình lai tạo giữa ngô bọc nguyên thủy, Teosinte, Tripsacum. Giả thuyết này bị bác bỏ sau khi tiến hành thí nghiệm trên kính hiển vi so sánh cấu trúc hạt phấn của cây lai giữa ngô với Tripsacum với cấu trúc của hạt phấn Teosinte. - Thuyết Teosinte của Walton C. Galinat, trường Đại học Tổng hợp Massachusetts coi ngô có nguồn gốc từ Teosinte sau khi xuất hiện một hoặc nhiều đột biến đã làm thay đổi một vài cấu trúc mà tạo nên cây ngô nguyên thủy.

Thuyết này được nhiều nhà khoa học thừa nhận như Beadle (1939), Langham (1940), Langley (1946) [10], [6]. Dựa vào kết quả khảo cổ học, thực vật học, di truyền học, các tài liệu lịch sử, từ nhiều giả thuyết khác nhau, các nhà khoa học đã đi tới kết luận: ngô là loài cây trồng đầu tiên được người da đỏ Mêhico thuần dưỡng. Có thể hình thành 2 trung tâm trồng ngô nguyên thủy là vùng Mêhico, Trung Mỹ có niên địa cách đây 5.000 năm và vùng Pêru, Bôlivia cách đây khoảng 3.000 năm trước công nguyên [10], [6]. Quá trình thuần hoá và sự lan truyền cây ngô trên thế giới Ngày nay, các nhà khoa học trên thế giới hầu như đã công nhận và thống nhất Mexico là trung tâm phát sinh cây ngô.

Với sự phát triển của vùng Trung - Tây của nước Mỹ thế kỷ XIX, ngô đã mở rộng trên những diện tích trồng trọt quan trọng ở các bang: Ohio, Indiana, Inllinois và Iowa. Ngô đã là “vua” trong tiềm thức người nông dân châu Mỹ giống như bông giữ vị trí hoàng đế ở vùng Cận Đông hoặc lúa gạo ở vùng châu Á. Việc trồng ngô đã có từ lâu đời ở Mexico và Pêru. Cây ngô đã gắn bó chặt chẽ với cuộc sống người bản xứ Trung Mỹ, ngô là biểu tượng của nền văn minh “Maya” [1].

Quá trình thuần dưỡng ngô là đáng chú ý đối với các nhà nghiên cứu, bao gồm các nhà khảo cổ học, nhà di truyền học, nhà thực vật học, nhà PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 địa lý học. Quá trình này được một số người cho là đã bắt đầu vào khoảng năm 5. Chứng cứ di truyền học gần đây cho rằng quá trình thuần dưỡng ngô diễn ra vào khoảng năm 7.000 TCN tại miền Trung Mêxicô, có thể trong khu vực cao nguyên nằm giữa Oaxaca và Jalisco. Cỏ ngô hoang dại gần giống nhất với ngô ngày nay vẫn còn mọc trong lưu vực sông Balsas.

Các dấu tích khảo cổ của các bắp ngô có sớm nhất, được tìm thấy tại hang Guila Naquitz trong thung lũng Oaxaca, có niên đại vào khoảng năm 4.250 TCN các bắp ngô cổ nhất trong các hang động gần Tehuacan, Puebla, có niên đại vào khoảng 2. Có rất ít thay đổi diễn ra đối với hình dạng bắp ngô cho tới khoảng 1.100 TCN khi các thay đổi lớn diễn ra trên các bắp ngô trong các hang động tại Mêhicô, sự đa dạng của ngô tăng lên nhanh chóng. Người châu Âu chỉ biết đến cây ngô sau khi tìm ra châu Mỹ nhưng đã đóng góp lớn cho sự phát triển tiếp theo của cây ngô. Năm 1493, Côlumbô đã mang ngô vào châu Âu (Tây Ban Nha) và đã góp phần mang lại nền văn minh cho châu Âu.

Vào những năm đầu thế kỷ XVI bằng đường thuỷ các tàu biển của Bồ Đào Nha, Vơnidơ (Ý) đã đưa dần cây ngô lan ra hầu hết khắp các lục địa của thế giới cũ [15]. Theo Rumphius năm 1496, người Bồ Đào Nha đã nhập ngô vào Inđônêsia. Từ Inđônêsia, ngô chuyển sang Đông Dương và Miến Điện. Ở Miến Điện đã phát sinh một đột biến làm xuất hiện một thành phần tinh bột mới trong hạt ngô và những dạng có loại tinh bột đó được gọi là ngô nếp.

Ở phần lớn những tế bào nội nhũ của loại ngô này, các hạt tinh bột xếp chặt bên nhau và những hạt này có hình đa diện như nội nhũ sừng của các dạng ngô khác. Chỉ ở giữa nội nhũ, tế bào mới có hạt tinh bột tròn và sắp xếp lỏng lẻo. Thành phần tinh bột của hạt ngô nếp không chuyển xanh khi gặp iốt nhưng lại thành tím đỏ. Từ Miến Điện ngô nếp được phổ biến ra khắp vùng Đông Nam Á và sau đó được đem sang châu Mỹ và châu Âu.

Theo Kulesohv (1928) ngoài một loại tinh bột mới, ở Miến Điện, ngô còn có thêm một loạt những đặc điểm sinh thái di truyền mới. Ở đây đã hình thành nguyên mẫu của những dạng ngô của Đông Nam Á chỉ có một thân, có lá bi trên bắp và sinh trưởng nhanh trong thời gian đầu tiên. Như vậy, Miến Điện đã là nơi phát sinh một trung tâm phát triển mới của ngô [6], [15]. Hiện nay, diện tích phân bố của cây ngô bao gồm toàn bộ trái đất, ở Bắc bán cầu, giới hạn vùng trồng ngô lên đến 520 vĩ Bắc để lấy hạt, còn để lấy thân xanh có thể trồng đến vĩ tuyến 600.

Ở Nam bán cầu, vùng trồng ngô dừng lại ở vĩ tuyến 460 vĩ Nam. Về độ cao so với mặt nước biển, ở châu Âu ngô được trồng trên dãy Cacpat tới độ cao 700 m, ở châu Á tới độ cao 2.000 m, ở vùng nhiệt đới châu Mỹ ngô được trồng ở độ cao 3. Tính đa dạng về khả năng thích nghi của cây ngô có lẽ không có cây nào sánh kịp [1]. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 8 Ngô vào Việt Nam có thể thông qua hai đường, từ Trung Quốc và từ Inđônêsia, Miến Điện đến.

Theo nhà Bác học Lê Quý Đôn nêu trong “Vân Đài Loại Ngữ”, vào thời đầu Khang Hy (1682 - 1723), Trần Thế Vinh đi sứ nhà Thanh thấy loại cây mới này mang về trồng ở hạt Sơn Tây và gọi là “ngô - Ngọc mễ”. Một số tư liệu cho rằng người Bồ Đào Nha đã nhập ngô vào Java vào năm 1496 có thể trực tiếp từ Nam Mỹ. Sau đó từ Inđônêsia ngô được chuyển sang Đông Dương và Myanma [6], [10]. Công dụng của cây ngô Những bộ phận chính của hạt ngô có thành phần hoá học khác nhau.

Hàm lượng gluxit và protein của hạt ngô phụ thuộc rất lớn vào phôi nhũ, còn chất béo và protein có số lượng ít hơn. Chất xơ thô trong hạt phân bố chủ yếu ở vỏ hạt. Dầu của phôi ngô có lượng axít béo tương đối cao (Bressani và cộng sự, 1990; Weber, 1987). Thành phần hoá học của hạt ngô có giá trị đáng kể.

Trong hạt ngô có chứa đầy đủ các chất dinh dưỡng, hàm lượng protein hạt ngô trung bình là 8 - 10%, tinh bột là 66 - 69%, lipit là 5 - 7% phụ thuộc vào giống, điều kiện thời tiết, thổ nhưỡng [21].