Chương 1. Khái quát về người Tày ở Văn Chấn – Yên Bái và một số vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài Chương 2. Nhân vật trữ tình trong Cắm Nôm – dân ca Tày huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trữ tình trong Cắm Nôm – dân ca Tày, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái.
Đóng góp của luận văn - Đóng góp thêm một tư liệu về dân ca Tày – những bài ca Cắm Nôm Tày ở Văn Chấn, Yên Bái. - Bước đầu tìm hiểu nhân vật trữ tình trong Cắm Nôm – dân ca của người Tày ở huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Từ đó làm rõ giá trị nội dung và nghệ thuật của Cắm Nôm. - Góp phần giới thiệu văn hoá của người Tày qua Cắm Nôm.
c 9 PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ NGƢỜI TÀY Ở VĂN CHẤN – YÊN BÁI VÀ MỘT SÔ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Trong phạm vi cho phép của đề tài, chúng tôi không có tham vọng đi sâu vào mọi vấn đề thuộc điều kiện, tự nhiên, kinh tế, chính trị, xã hội của huyện Văn Chấn – Yên Bái mà chỉ đi vào tìm hiểu những yếu tố tác động đến sự hình thành và lưu truyền Cắm Nôm Tày. Vì vậy, trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu chúng tôi tập trung vào hai phương diện cụ thể: Vùng đất, con người và văn hoá, văn học dân gian huyện Văn Chấn và Điều kiện tự nhiên, lịch sử tộc người Tày và văn hoá văn học dân gian Tày huyện Văn Chấn. Đây chính là những yếu tố có tác động sâu sắc đến đối tượng nghiên cứu. Khái quát về huyện Văn Chấn tỉnh Yên Bái 1.1 Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên Văn Chấn là một huyện miền núi thuộc tỉnh Yên Bái, nằm ở phía Tây Bắc của Tổ quốc.
Trên tọa độ địa lý: từ 20020‟ đến 21045‟vĩ độ Bắc; từ 104020‟ đến 1040 53‟ kinh độ Đông. Diện tích của huyện hiện nay khoảng 1. Phía Bắc giáp với huyện Văn Yên và Trấn Yên, phía Đông và phía Nam giáp với tỉnh Phú Thọ ( các huyện Thanh Sơn, Yên Lập, Hạ Hòa), phía Tây giáp tỉnh Sơn La (huyện Phù Yên) và huyện Trạm Tấu, phía Tây Bắc giáp huyện Mù Cang Chải. So với các đơn vị hành chính cấp huyện trong tỉnh và cả nước thì Văn Chấn là một trong những huyện rộng về diện tích và đông về số dân.
Địa bàn huyện án ngữ một số tuyến đường chiến lược của Tây Bắc nói chung và của tỉnh Yên Bái nói riêng; có vùng đồng bằng rộng lớn thứ hai ở Tây Bắc. c 10 Những cuộc vận động kiến tạo địa chất từ hàng chục triệu năm trước đây đã tạo cho Văn Chấn một địa hình có rừng, núi, hang động, suối khe chằng chịt, thung lũng bằng phẳng. Địa hình đa dạng của Văn Chấn là cơ sở để xây dựng các tiểu vùng kinh tế, mỗi vùng có đặc điểm sinh thái khác nhau nên đã tạo điều kiện cho Văn Chấn phát triển một nền nông nghiệp với chủng loại sản phẩm rất phong phú. Đặc trưng khí hậu của Văn Chấn là nhiệt đới gió mùa nắng và mưa nhiều, độ ẩm cao.
Lượng bức xạ phong phú, nền nhiệt cao là điều kiện thuận lợi cho việc tạo ra sinh khối lớn giúp cây trồng phát triển; cây lương thực và cây ăn quả ngắn ngày quay vòng nhanh, tạo nên tính đa dạng sinh học. Văn Chấn có nhiều tiềm năng về rừng và khai thác lâm sản. Vì vậy, trong qui hoạch phát triển kinh tế xã hội, Đảng bộ và chính quyền đã xác định lĩnh vực nông – lâm nghiệp là thế mạnh cơ bản phải tập trung đầu tư, khai thác, phát huy với ba sản phẩm chủ lực đó là lương thực, cây chè, và các loại cây ăn quả. Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi trên Văn Chấn cũng phải chịu nhiều hậu quả do đặc điểm thời tiết gây ra.
Mùa đông có nhiều đợt gió buốt tràn về gây ra sương muối làm tổn hại đến sức khỏe của con người, súc vật và cây trồng. Mùa hè tuy không bị ảnh hưởng do bão tố gây ra nhưng những đợt gió lốc, lũ quét, lũ ống thường xuất hiện, tàn phá mùa màng, nhất là từ thời xa xưa khi cuộc sống của cư dân Tày còn nhiều lạc hậu và thiếu thốn. Có thể nói, địa hình miền núi đầy ưu ái, thiên nhiên hùng vĩ tươi đẹp…tất cả đã ảnh hưởng đến điều kiện sống, sinh hoạt, văn hóa, tính cách của người Tày. Người Tày- Văn Chấn – Yên Bái không những đã tạo ra được một nền văn hóa với những giá trị vật chất bền vững mà còn sáng tạo nên một nền văn hóa tinh thần lâu đời và phong phú trong đó có những bài Cắm Nôm – dân ca dân gian.
Đó cũng chính là nơi hội tụ bản chất bình dị, tâm hồn trong sáng, khí phách hào hùng, cùng tấm lòng yêu quê hương, đất nước, yêu con người thiết tha của người Tày. Cũng như cả nước, Yên Bái là vùng đất nằm trong khu vực Đông Nam Á, vùng c 11 “ Châu Á gió mùa” nơi cây cỏ và sinh vật phong phú với những cảnh quan thiên nhiên đặc sắc, núi non trùng điệp, gần thì xanh thẫm, xa thì mờ ảo như tranh thủy mặc. Đi qua những thung lũng, những đèo, bên thì núi dựng đứng, bên thì suối róc rách, trên cao chim hót líu lo. Vào bất cứ ngả đường nào của Văn Chấn cũng vậy, cảnh sắc thiên nhiên tươi xanh bốn mùa, với hoa rừng nở rực rỡ ven đường, quanh làng bản và những cánh rừng hồi bạt ngàn xanh với hương hồi thơm ngào ngạt làm say lòng người.
Cùng với đó là những dải núi đá vôi chạy dài từ đông sang tây đầy những hang động, mái đá thuận tiện cho con người cổ xưa chọn làm nơi cư trú, những cánh rừng bao la với nhiều loại thực phẩm ngon ngọt có thể nuôi sống các loài động vật cũng như làm môi trường rộng rãi cho con người nối tiếp nhau săn bắn, hái lượm. Một vùng đất có đồi núi, có rừng rậm với nhiều loại thảo mộc, thú rừng thực sự là một không gian lý tưởng cho cuộc sống của con người thời cổ. Vẻ đẹp hòa quyện của núi và mây hùng vĩ, của hang và động với cảnh trí tuyệt vời kỳ ảo, những địa danh ẩn trong đó là trầm tích của những huyền thoại thơ mộng. Thiên nhiên đầy thơ mộng, kỳ thú cũng là không gian xuyên suốt trong những làn điệu dân ca Cắm Nôm Tày, những giai thoại đẫm chất thơ của vùng rừng núi.
Có lẽ vì địa hình như vậy mà trong hầu hết các làn điệu dân ca dân gian Tày không gian chủ yếu là cảnh núi non với núi đá và rừng xanh. Ẩn chứa trong các cảnh quan thiên nhiên là những sự tích riêng, những lời ca tiếng hát thể hiện vẻ đẹp tâm hồn, bản sắc dân tộc. Đồng bào nơi đây sống hoà đồng với thiên nhiên, đất trời. Đó chính là điều kiện để ươm mầm văn hoá trong quá khứ, trong hiện tại và chắc chắn cả trong tương lai nữa.
Khái quát đặc điểm lịch sử của huyện Văn Chấn – Yên Bái Thời Hùng Vương, Văn Chấn thuộc bộ Tân Hưng, đến thời Âu Lạc thuộc bộ Giao Chỉ. Qua hàng nghìn năm Bắc thuộc và các triều đại Đinh, Lê (Tiền Lê), Lý, Trần nhiều lần thay đổi phiên hiệu, và đến cuối thời Trần c 12 Văn Chấn nằm trong châu Quy Hoá, trấn Thiên Hưng, một trong 16 châu Thái của Tây Bắc. Năm Quang Thuận thứ 7 (1446), để tăng cường sự thống nhất về hành chính, Lê Thánh Tông chia cả nước thành 15 đạo thừa tuyên. Đến năm thứ 10 (1469), thì định lại bản đồ cả nước để thống nhất cả phủ, huyện vào các thừa tuyên.
Lúc đó Văn Chấn thuộc phủ Quy Hoá, đạo thừa tuyên Hưng Hoá. Đến triều Nguyễn thuộc vùng Thập Châu, tỉnh Hưng Hoá, sau đó là vùng Tam tổng Nghĩa Lộ, thuộc tỉnh Hưng Hoá. Trước năm 1900, châu Văn Chấn thuộc hạt Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai. Ngày 11 tháng 4 năm 1900 thực dân Pháp đã lấy các hạt Bảo Hà, Nghĩa Lộ, Yên Bái và châu Lục Yên của tỉnh Tuyên Quang để thành lập tỉnh Yên Bái, theo đó Văn Chấn là một châu thuộc tỉnh Yên Bái.
Từ năm 1940 đến năm 1945 châu Văn Chấn được đổi thành phủ Văn Chấn. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam dân chủ Cộng hoà ra đời, Văn Chấn là một huyện thuộc tỉnh Yên Bái. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi, vùng Tây Bắc được hoàn toàn giải phóng, tháng 5 năm 1955, Đảng, Nhà nước quyết định thành lập Khu tự trị Thái – Mèo, Văn Chấn là một trong 16 châu thuộc Khu tự trị. Tháng 10 năm 1962, Quốc hội quyết định đổi tên Khu tự trị Thái – Mèo thành Khu tự trị Tây Bắc và lập các tỉnh.
Ngày 24 tháng 12 năm 1962, tỉnh Nghĩa Lộ thuộc Khu tự trị Thái – Mèo chính thức được thành lập, Văn Chấn thuộc tỉnh Nghĩa Lộ. Sau khi đất nước hoàn toàn giải phóng, tại kỳ họp thứ 2 Quốc hội khoá V (1976) quyết định bỏ cấp khu trong hệ thống các đơn vị hành chính trong cả nước. Ngày 03 tháng 01 năm 1976, tỉnh Hoàng Liên Sơn được thành lập, huyện Văn Chấn trực thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn. Ngày 01 tháng 10 năm 1991, thực hiện Nghị quyết kỳ họp thứ 9 Quốc hội (khoá VII), tỉnh Yên Bái được tái thành lập, huyện Văn Chấn trực thuộc tỉnh Yên Bái Như vậy, Văn Chấn là một miền quê có lịch sử lâu đời, lưu giữ những dấu tích của nền văn hóa Hòa Bình, văn hóa Đông Sơn trong quá trình hình thành c 13 quốc gia dân tộc Việt Nam; liên tục được ghi danh trong suốt quá trình lịch sử dân tộc.
So với các huyện, thị khác trong vùng Tây Bắc, Văn Chấn cũng là nơi sớm được định hình với tư cách là một đơn vị hành chính. Điều này không những có giá trị quan trọng về mặt lịch sử mà còn có ý nghĩa nhân văn, khẳng định bề dày truyền thống và các giá trị văn hóa đã hình thành lâu đời, được lưu giữ và bồi đắp liên tục. Khái quát tình hình văn hóa xã hội Văn Chấn là vùng đất hội tụ nhiều dân tộc, với nhiều dân tộc sinh sống từ lâu đời, với 23 dân tộc anh em cư trú trong đó chủ yếu là người Thái, người Tày, người Dao, người Mông, người Mường và một số các dân tộc sống đan xen như Khơ mú, Giáy, Gia Lai. Nghiên cứu của nhà dân tộc học cho thấy, người Thái và người Tày là những người cư trú trên địa bàn Văn Chấn từ lâu đời.