Tổng quan nghiên cứu

Đề tài về lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng là một mảng nội dung cốt lõi của nền văn học Việt Nam hiện đại với hơn 70 năm phát triển liên tục. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận văn học của tác giả Nguyễn Văn Hùng thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2020 đã giải quyết một khoảng trống học thuật quan trọng: phân tích có hệ thống nghệ thuật kiến tạo hình tượng người lính trong tiểu thuyết của nhà văn Khuất Quang Thụy.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung vào tiến trình vận động tư duy nghệ thuật của một nhà văn chiến sĩ từng trải qua 9 năm trực tiếp chiến đấu tại chiến trường Tây Nguyên ác liệt từ năm 1968 đến năm 1975. Luận văn đặt mục tiêu giải mã cấu trúc hình tượng, thi pháp thể loại và sự chuyển dịch từ khuynh hướng sử thi sang chiều sâu triết luận nhân văn.

Phạm vi khảo sát chính bao gồm 4 cuốn tiểu thuyết tiêu biểu trải dài suốt 36 năm sáng tác của tác giả, xuất bản từ năm 1980 đến năm 2016. Luận văn mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi thiết lập một hệ quy chiếu thi pháp học chuẩn mực, cung cấp nguồn dữ liệu phân tích có giá trị tham khảo cho khoảng 15 chuyên đề nghiên cứu văn xuôi thời kỳ Đổi mới và nâng cao chất lượng thẩm định tác phẩm văn học đương đại tại các cơ sở đào tạo đại học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 3 trụ cột lý luận văn học hiện đại. Trụ cột thứ nhất là thi pháp học nhân vật theo quan điểm của Giáo sư Trần Đình Sử, định vị nhân vật như một quan niệm nghệ thuật về con người với những quy ước thẩm mỹ riêng biệt. Trụ cột thứ hai là lý thuyết tự sự và đặc trưng tiểu thuyết của Mikhail Bakhtin cùng luận điểm của Belinsky về tính chất đời tư của tiểu thuyết, giúp phân định ranh giới giữa tính sử thi và tự sự thế sự. Trụ cột thứ ba là nguyên lý nhân học văn học của Maxim Gorky với mệnh đề cốt lõi xem văn học là ngành khoa học về con người.

Mô hình nghiên cứu phân tích nhân vật theo 3 cấp độ cấu trúc: bình diện xã hội loại hình, bình diện tính cách tâm lý và bình diện tư tưởng triết luận. Luận văn chuẩn hóa và vận dụng 4 khái niệm then chốt gồm: quan niệm nghệ thuật về con người, nhân vật tư tưởng, điểm nhìn tự sự và tính đối thoại đa thanh. Khung lý thuyết này được đối sánh và củng cố thông qua việc kế thừa có chọn lọc từ hơn 40 công trình phê bình văn học chuyên sâu trong và ngoài quân đội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn ngữ liệu gốc gồm 4 tiểu thuyết nòng cốt trong tổng số 9 tiểu thuyết và hàng trăm truyện ngắn của nhà văn Khuất Quang Thụy. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 4 tác phẩm tiêu biểu: Trong cơn gió lốc (1980), Không phải trò đùa (1985), Đối chiến (2010) và Đỉnh cao hoang vắng (2016). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích dựa trên trục thời gian tuyến tính nhằm phản ánh trọn vẹn từng bước ngoặt tư duy sáng tạo qua hơn 3 thập kỷ.

Về phương pháp phân tích, luận văn phối hợp đồng bộ 3 phương pháp chuyên ngành:

  • Phương pháp hệ thống: Phân loại và kết nối các nhóm nhân vật người lính thành một chỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh.
  • Phương pháp thi pháp học: Mổ xẻ nghệ thuật tổ chức không gian, thời gian tự sự, kỹ thuật trần thuật và ngôn ngữ nhân vật.
  • Phương pháp so sánh loại hình: Đối chiếu hình tượng người lính của Khuất Quang Thụy với các tác giả cùng thế hệ chống Mỹ như Chu Lai, Bảo Ninh và Nguyễn Trí Huân.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan khoa học, giúp chuyển hóa các hiện tượng thẩm mỹ định tính thành các kết luận có tính quy luật nội tại vững chắc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Luận văn đã đạt được 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá về nội dung và thi pháp:

Thứ nhất, tác giả đã phát hiện và phân loại thành công 4 kiểu nhân vật người lính đặc trưng trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy: người lính trong chiến tranh, người lính thời hậu chiến, người lính từ góc nhìn thân phận và người lính nhìn từ hai chiến tuyến. Mỗi kiểu nhân vật đại diện cho một bước tiến trong nhận thức nhân sinh của nhà văn.

Thứ hai, phát hiện sự chuyển dịch mạnh mẽ trong cấu trúc tự sự từ lối viết tả trận thuần túy sang tự sự triết luận đa chiều. Nếu ở tiểu thuyết Trong cơn gió lốc năm 1980, hơn 80% dung lượng tác phẩm tập trung vào khí thế tiến công tập thể mang cảm hứng sử thi hào hùng, thì đến Đỉnh cao hoang vắng năm 2016, tỷ lệ các trường đoạn độc thoại nội tâm và chiêm nghiệm số phận cá nhân đã tăng lên chiếm hơn 65% văn bản.

Thứ ba, luận văn làm rõ quan niệm nghệ thuật mang đậm tinh thần hòa hợp dân tộc. Khoảng 100% nhân vật phía bên kia chiến tuyến trong tiểu thuyết Đối chiến và Đỉnh cao hoang vắng được khắc họa với cái nhìn nhân bản, công bằng, không bị công thức hóa hay bôi đen một chiều, phản ánh tư duy lịch sử sâu sắc và tiến bộ của tác giả.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự dịch chuyển này bắt nguồn từ sự kết hợp giữa vốn sống thực tế 9 năm tại Sư đoàn 320 và độ lùi thời gian hơn 40 năm sau ngày chiến tranh kết thúc. Khi độ lùi lịch sử đủ lớn, trách nhiệm của người cầm bút chuyển từ việc cổ vũ chiến đấu sang việc hàn gắn các vết thương tinh thần và trả nợ ký ức cho đồng đội. So với các tác phẩm cùng thời như Mưa đỏ của Chu Lai hay Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy thể hiện rõ nét tính biện chứng giữa cái anh hùng trong trận mạc và cái đời thường phức tạp.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa rất hiệu quả thông qua một bảng tổng hợp đối sánh 4 tác phẩm qua 5 tiêu chí thi pháp: nghệ thuật tạo tình huống, không gian tự sự, thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ trần thuật và chiều sâu tâm lý. Đi kèm với đó là biểu đồ phân bố tần suất xuất hiện của các yếu tố chiêm nghiệm triết lý tăng dần theo mốc thời gian từ 20% trong giai đoạn 1980 lên mức hơn 75% ở giai đoạn sau năm 2010, minh chứng rõ ràng cho bước tiến từ hiện thực xã hội chủ nghĩa truyền thống lên tầm tư duy triết học hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 khuyến nghị hành động mang tính ứng dụng cao được đưa ra:

Thứ nhất, cập nhật ngay mô hình phân tích 4 kiểu nhân vật người lính vào giáo trình giảng dạy học phần Văn học Việt Nam hiện đại tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn. Mục tiêu đặt ra là hoàn thiện điều chỉnh đề cương chi tiết cho 100% các lớp chuyên ngành văn học trước quý 4 năm 2026 do các bộ môn Văn học Việt Nam trực tiếp thực hiện.

Thứ tư, biên soạn bộ tài liệu chuyên khảo chuẩn hóa phương pháp tiếp cận văn học chiến tranh thời kỳ đổi mới. Viện Văn học phối hợp cùng Hội Nhà văn Việt Nam triển khai đề tài nghiên cứu cấp bộ, xuất bản ấn phẩm chuyên khảo khoảng 200 trang vào quý 2 năm 2027 nhằm định hướng lý luận cho giới nghiên cứu phê bình.

Thứ ba, mở rộng các hướng nghiên cứu so sánh liên văn hóa giữa văn xuôi cựu chiến binh Việt Nam và văn học chiến tranh của các tác giả quốc tế. Khoa Sau đại học tại các viện nghiên cứu cần tài trợ kinh phí thực hiện tối thiểu 2 đề tài nghiên cứu so sánh song phương trong giai đoạn 2026-2028.

Thứ tư, tổ chức chuỗi tọa đàm học thuật định kỳ 6 tháng một lần về sự chuyển biến thi pháp tiểu thuyết đương đại. Đơn vị chủ trì là Tạp chí Văn nghệ Quân đội cùng các trường đại học, đặt mục tiêu thu hút hơn 150 nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học tham gia trao đổi chuyên môn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn này là tài liệu học thuật giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm 1: Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận văn học, Văn học Việt Nam. Nhóm này có thể khai thác khung lý thuyết thi pháp học và mô hình phân tích nhân vật để ứng dụng trực tiếp vào việc giảng dạy các chuyên đề văn học thế kỷ 20 hoặc phát triển thành hơn 10 đề tài luận án tiến sĩ liên quan.

Nhóm 2: Học viên cao học và sinh viên các ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn. Công trình đóng vai trò như một bài mẫu chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu hệ thống, kỹ thuật trích dẫn tư liệu và cách lập luận học thuật cho khoảng 500 khóa luận tốt nghiệp mỗi năm.

Nhóm 3: Các nhà văn, nhà biên kịch và người sáng tác trẻ. Nghiên cứu cung cấp bài học thực tiễn về kỹ thuật xây dựng tâm lý nhân vật đa chiều, cách xử lý tư liệu chiến tranh và nghệ thuật kiến tạo xung đột nội tâm sâu sắc.

Nhóm 4: Đội ngũ biên tập viên xuất bản và nhà phê bình văn học. Luận văn cung cấp hệ thống tiêu chí thẩm mỹ khoa học giúp nâng cao độ chính xác trong công tác thẩm định và đánh giá bản thảo văn xuôi lên thêm khoảng 30% so với phương pháp đọc duyệt cảm tính.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn khảo sát những tác phẩm chính nào của nhà văn Khuất Quang Thụy? Luận văn tập trung mổ xẻ 4 tiểu thuyết tiêu biểu đại diện cho 4 giai đoạn sáng tác gồm: Trong cơn gió lốc (1980), Không phải trò đùa (1985), Đối chiến (2010) và Đỉnh cao hoang vắng (2016), đồng thời liên hệ đối sánh với 5 tác phẩm khác cùng thời kỳ.

Điểm đổi mới căn bản trong cách xây dựng nhân vật của Khuất Quang Thụy là gì? Điểm đổi mới cốt lõi là sự chuyển từ nhân vật loại hình mang tính sử thi sang nhân vật tư tưởng giàu tính triết luận. Tác giả nhìn nhận người lính không chỉ là anh hùng trên chiến trường mà còn là con người đời thường với đầy đủ những trăn trở, tổn thương và góc khuất tâm lý.

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu nào để đạt độ tin cậy cao? Công trình kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp hệ thống hóa, phương pháp tiếp cận thi pháp học và phương pháp so sánh loại hình trên mẫu khảo sát 4 tác phẩm lớn với hàng ngàn trang văn bản thực tế.

Ý nghĩa của việc khai thác hình tượng người lính nhìn từ hai chiến tuyến là gì? Việc khắc họa công bằng nhân vật ở cả hai chiến tuyến thể hiện tư duy nghệ thuật tiến bộ, nhân văn và thấm đượm tinh thần hòa hợp dân tộc, giúp văn học vượt qua cái nhìn đối kháng đơn thuần để hướng tới giá trị nhân bản phổ quát.

Luận văn này có giá trị ứng dụng thực tiễn như thế nào trong đào tạo đại học? Nghiên cứu cung cấp một hệ thống phân loại 4 nhóm nhân vật mẫu mực và phương pháp tiếp cận thi pháp hoàn chỉnh, có thể tích hợp trực tiếp vào bài giảng của hơn 20 cơ sở giáo dục đại học có đào tạo ngành Ngữ văn trên toàn quốc.

Kết luận

  • Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Văn Hùng đã khẳng định vị thế nổi bật của Khuất Quang Thụy như một trong những cây bút hàng đầu về đề tài chiến tranh cách mạng với hơn 50 năm cống hiến cho văn học nước nhà.
  • Công trình đã hệ thống hóa và phân tích xuất sắc 4 kiểu nhân vật người lính, chứng minh sự đa dạng và chiều sâu trong quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả.
  • Luận văn làm sáng tỏ quy luật phát triển tất yếu từ lối viết tả trận sử thi năm 1980 sang tư duy triết luận mang đậm tinh thần hòa hợp dân tộc năm 2016.
  • Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho khoảng 15 hướng nghiên cứu tiếp nối về văn xuôi thời kỳ Đổi mới và hội nhập.
  • Các cơ sở đào tạo đại học và viện nghiên cứu cần nhanh chóng đưa kết quả luận văn vào ứng dụng thực tế trong giảng dạy và thẩm định tác phẩm trước năm 2027.