Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ việt nam biểu hiện ngôn ngữ của chiến lược lịch sự âm tính khi thực hiện hành vi đe dọa thể diện trong truyện ngắn nam cao

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ngôn ngữ việt nam biểu hiện ngôn ngữ của chiến lược lịch sự âm tính khi thực hiện hành vi đe dọa, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Phúc
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thuận
• Trường học: Trường Đại Học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Ngôn Ngữ Việt Nam Trong Chiến Lược Lịch Sự Âm Tính Khi Đe Dọa Thể Diện - Truyện Ngắn Nam Cao
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ
• 1.2. Khái niệm lịch sự
• 1.3. Các phương châm lịch sự
• 1.4. Khái niệm thể diện
• 1.5. Cách sử dụng hành động ở lời
• 1.6. Vài nét khái quát về cuộc đời và quan điểm nghệ thuật của Nam Cao
• 1.6.1. Vài nét về cuộc đời Nam Cao
• 1.6.2. Vài nét về quan điểm nghệ thuật của Nam Cao
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP THAY THẾ HÀNH VI ĐE DỌA THỂ DIỆN TRONG TRUYỆN NGẮN NAM CAO
• 2.1. Nhận xét chung về việc dùng các biện pháp thay thế hành vi đe dọa thể diện trong truyện ngắn Nam Cao
• 2.2. Dùng các phương tiện tu từ
• 2.3. Điệp ngữ và trùng điệp cú pháp
• 2.4. Tỉnh lược và im lặng
• 2.5. Câu hỏi tu từ
• 2.6. Dùng các phép phủ định lịch sự
• 2.7. Dùng các hành vi ngôn ngữ gián tiếp
• 2.8. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC BIỆN PHÁP ĐI KÈM HÀNH VI ĐE DỌA THỂ DIỆN TRONG TRUYỆN NGẮN NAM CAO
• 3.1. Nhận xét chung về việc dùng các biện pháp đi kèm hành vi đe dọa thể diện trong truyện ngắn Nam Cao
• 3.2. Dùng biện pháp “tháo ngòi nổ”
• 3.3. Nêu lí do để thanh minh
• 3.4. Dùng yếu tố vuốt ve
• 3.5. Dùng yếu tố rào đón, ướm lời
• 3.6. Dùng kiểu tiền dẫn nhập một hành động bằng câu hỏi
• 3.7. Dùng lời xin lỗi
• 3.8. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ

Lịch sự là một yếu tố quan trọng trong giao tiếp xã hội, ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Khái niệm lịch sự đã được nghiên cứu từ lâu và có nhiều cách hiểu khác nhau. Theo Thomas, lịch sự là một loạt chiến lược nhằm duy trì quan hệ hài hòa. Lakoff cho rằng lịch sự giúp giảm thiểu xung đột trong diễn ngôn. Leech nhấn mạnh rằng lịch sự liên quan đến việc duy trì sự cân bằng xã hội. Tóm lại, lịch sự trong giao tiếp là cách ứng xử khôn khéo nhằm bảo toàn thể diện cho cả hai bên. Việc sử dụng ngôn ngữ lịch sự không chỉ giúp tạo ra một môi trường giao tiếp thoải mái mà còn góp phần vào sự thành công của cuộc trò chuyện.

1.1. Các phương châm lịch sự

Để giao tiếp hiệu quả, người tham gia cần tuân thủ các nguyên tắc nhất định. P. Leech đã đề xuất sáu phương châm lịch sự, bao gồm: khéo léo, hào hiệp, tán thưởng, khiêm tốn, tán đồng và cảm thông. Những phương châm này giúp điều chỉnh mức lợi - thiệt trong quan hệ giữa người nói và người nghe. Trong thực tế, người tham gia giao tiếp thường phải sử dụng các chiến lược lịch sự dương tính và âm tính để đảm bảo cuộc trò chuyện diễn ra suôn sẻ. Việc áp dụng các phương châm này không chỉ giúp giảm thiểu sự xung đột mà còn tạo ra một không khí giao tiếp thân thiện và hiệu quả.

II. Chiến lược lịch sự âm tính

Chiến lược lịch sự âm tính tập trung vào việc bảo vệ thể diện cho đối tác trong giao tiếp. Theo P. Levinson, chiến lược này nhằm giảm thiểu các hành vi đe dọa thể diện. Trong văn học, đặc biệt là trong các tác phẩm của Nam Cao, chiến lược này được thể hiện rõ qua ngôn ngữ nhân vật. Các biện pháp như sử dụng từ ngữ nhẹ nhàng, tránh trực tiếp chỉ trích hay phê phán, và áp dụng các hình thức giao tiếp gián tiếp là những cách thức phổ biến. Những biểu hiện này không chỉ giúp duy trì mối quan hệ tốt đẹp mà còn thể hiện sự tinh tế trong nghệ thuật giao tiếp của nhân vật.

2.1. Biểu hiện ngôn ngữ của chiến lược lịch sự âm tính

Trong truyện ngắn của Nam Cao, các nhân vật thường sử dụng những biện pháp ngôn ngữ khéo léo để tránh đe dọa thể diện của nhau. Việc áp dụng các phép tu từ, điệp ngữ, và câu hỏi tu từ là những ví dụ điển hình. Những biện pháp này không chỉ làm giảm tính căng thẳng trong giao tiếp mà còn tạo ra sự đồng cảm giữa các nhân vật. Qua đó, tác giả thể hiện rõ nét nghệ thuật giao tiếp tinh tế, góp phần làm nổi bật giá trị nhân văn trong tác phẩm.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về chiến lược lịch sự âm tính trong truyện ngắn Nam Cao không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nghệ thuật giao tiếp mà còn có giá trị thực tiễn trong việc giảng dạy ngôn ngữ. Việc áp dụng lý thuyết giao tiếp vào thực tế giúp học sinh nhận thức rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Đồng thời, nghiên cứu này cũng góp phần khẳng định giá trị của văn học trong việc phản ánh đời sống xã hội và tâm tư con người. Những kiến thức thu được từ nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp, giúp người học trở nên nhạy bén hơn trong việc xử lý các tình huống giao tiếp phức tạp.

3.1. Ứng dụng trong giảng dạy

Việc nghiên cứu chiến lược lịch sự âm tính có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp hiệu quả. Các giáo viên có thể sử dụng các ví dụ từ truyện ngắn Nam Cao để minh họa cho các khái niệm về lịch sự trong giao tiếp. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng ngôn ngữ mà còn nâng cao khả năng giao tiếp xã hội, từ đó tạo ra một môi trường học tập tích cực và thân thiện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất trong xã hội loài người, đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội. Từ nửa sau thế kỷ XX, ngôn ngữ học đã chuyển hướng nghiên cứu sang dụng học, tập trung vào việc sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp thực tế. Trong đó, vấn đề lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ ngày càng được quan tâm, đặc biệt là chiến lược lịch sự âm tính nhằm giảm thiểu các hành vi đe dọa thể diện trong giao tiếp.

Luận văn tập trung nghiên cứu biểu hiện ngôn ngữ của chiến lược lịch sự âm tính khi thực hiện hành vi đe dọa thể diện trong truyện ngắn của nhà văn Nam Cao – một cây bút xuất sắc của văn học hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1930-1945. Qua khảo sát 31 truyện ngắn, luận văn phân tích các biện pháp thay thế và đi kèm hành vi đe dọa thể diện, nhằm làm rõ nghệ thuật giao tiếp và phong cách ngôn ngữ đặc sắc của Nam Cao.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các biểu hiện ngôn ngữ dịu hóa (biện pháp làm giảm hiệu lực đe dọa thể diện) trong truyện ngắn Nam Cao, dựa trên tài liệu từ “Tuyển tập truyện ngắn Nam Cao” (NXB Văn học, 1999). Mục tiêu là ứng dụng lý thuyết giao tiếp để phân tích sâu sắc các chiến lược lịch sự âm tính, góp phần làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật và nhân văn trong tác phẩm của Nam Cao, đồng thời cung cấp kiến thức bổ ích cho giảng dạy Ngữ văn phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết nền tảng sau:

• Lý thuyết lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ của P. Levinson, trong đó lịch sự được xem là chiến lược nhằm giảm thiểu mức độ mất thể diện trong giao tiếp. Lịch sự được chia thành hai loại: lịch sự dương tính và lịch sự âm tính, trong đó lịch sự âm tính tập trung vào việc tránh hoặc giảm nhẹ các hành vi đe dọa thể diện thông qua các biện pháp dịu hóa như hành vi ngôn ngữ gián tiếp, phương tiện tu từ, phép phủ định lịch sự, và các biện pháp đi kèm như lời xin lỗi, tiền dẫn nhập, yếu tố vuốt ve.

• Lý thuyết về vai giao tiếp của Đỗ Hữu Châu và Nguyễn Văn Khang, nhấn mạnh vai trò của vị thế xã hội và vị thế giao tiếp trong việc hình thành vai trò giao tiếp của các nhân vật. Vai giao tiếp được thể hiện qua các phương tiện ngôn ngữ (xưng hô, hành vi ngôn ngữ, tiểu từ tình thái) và phi ngôn ngữ (cử chỉ, điệu bộ, giọng điệu).

• Lý thuyết hành động ngôn ngữ của J. Austin và J. Searle, phân loại hành động ngôn ngữ thành năm phạm trù chính: hành động biểu hiện, điều khiển, cam kết, biểu cảm và tuyên bố. Đồng thời phân biệt hành động ngôn ngữ trực tiếp và gián tiếp, trong đó hành động gián tiếp được sử dụng để giảm thiểu sự đe dọa thể diện trong giao tiếp.

• Khái niệm thể diện mượn từ Goffman và Levinson, trong đó thể diện âm tính là nhu cầu được độc lập, tự do trong hành động, không bị áp đặt. Hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Acts - FTA) là những hành vi có thể làm tổn thương thể diện của người tham gia giao tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: 31 truyện ngắn của Nam Cao được xuất bản trong “Tuyển tập truyện ngắn Nam Cao” (NXB Văn học, 1999).

• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Phân tích chi tiết các biểu hiện ngôn ngữ của chiến lược lịch sự âm tính trong các hành vi đe dọa thể diện.

• Phương pháp miêu tả: Mô tả các biện pháp thay thế và đi kèm hành vi đe dọa thể diện trong ngôn ngữ nhân vật.

• Thủ pháp thống kê và phân loại: Thống kê tần suất xuất hiện các biện pháp dịu hóa, phân loại theo nhóm biện pháp và phương tiện ngôn ngữ.

• Thủ pháp so sánh, đối chiếu: So sánh tần suất và hiệu quả sử dụng các biện pháp trong các truyện ngắn khác nhau.

• Cỡ mẫu: 313 trường hợp hành vi đe dọa thể diện được khảo sát, trong đó 118 trường hợp sử dụng biện pháp thay thế.

• Lý do lựa chọn phương pháp: Phân tích diễn ngôn và miêu tả phù hợp để làm rõ các biểu hiện ngôn ngữ tinh tế trong tác phẩm văn học, kết hợp thống kê giúp đánh giá mức độ phổ biến và hiệu quả của các chiến lược lịch sự âm tính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần suất sử dụng các biện pháp thay thế hành vi đe dọa thể diện: Trong 313 trường hợp hành vi đe dọa thể diện, có 118 trường hợp (37.7%) sử dụng các biện pháp thay thế, gồm ba nhóm chính: phương tiện tu từ (87.3%), phép phủ định lịch sự (7.62%), và hành vi ngôn ngữ gián tiếp (5.08%).

2. Phương tiện tu từ được sử dụng phổ biến nhất: Trong 103 trường hợp sử dụng phương tiện tu từ, ẩn dụ chiếm 26.2%, điệp từ và trùng điệp cú pháp chiếm 16.5%, tỉnh lược chiếm 14.5%, câu hỏi tu từ chiếm 8.7%, còn lại là các phương tiện khác (34.1%).

3. Biện pháp đi kèm hành vi đe dọa thể diện: Các biện pháp như công thức đi kèm (làm ơn, phiền cậu), tiền dẫn nhập, lời xin lỗi, yếu tố vuốt ve, và biện pháp “tháo ngòi nổ” được sử dụng để giảm nhẹ hiệu lực đe dọa, góp phần giữ thể diện cho cả người nói và người nghe.

4. Hiệu quả giao tiếp lịch sự trong truyện ngắn Nam Cao: Các biện pháp dịu hóa giúp nhân vật giao tiếp khéo léo, tế nhị, tránh gây tổn thương thể diện, đồng thời phản ánh sâu sắc tâm lý và mối quan hệ xã hội phức tạp trong bối cảnh xã hội phong kiến.

Thảo luận kết quả

Việc sử dụng phổ biến các phương tiện tu từ như ẩn dụ, điệp cú pháp, câu hỏi tu từ trong truyện ngắn Nam Cao thể hiện sự tinh tế trong nghệ thuật ngôn ngữ của nhà văn. Ví dụ, ẩn dụ “tôi không phải là cái kho” trong lời nói của Bá Kiến vừa giảm nhẹ sự đe dọa thể diện của hành vi từ chối cho tiền, vừa giữ thể diện cho cả hai bên. Điệp cú pháp và điệp từ được dùng để nhấn mạnh cảm xúc, đồng thời giữ thể diện trong các cuộc cãi vã như trong truyện “Con mèo”.

Phép phủ định lịch sự, dù ít xuất hiện (7.62%), cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm sốc cho người nghe, như trong đoạn thoại dụ dỗ anh cu Lộ làm chức sãi. Hành vi ngôn ngữ gián tiếp tuy ít được sử dụng (5.08%) nhưng lại thể hiện sự khéo léo trong giao tiếp, giúp người nói tránh trách nhiệm trực tiếp và giữ thể diện cho cả hai bên.

So với các nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào lý thuyết chung, luận văn đã vận dụng lý thuyết lịch sự âm tính để phân tích cụ thể các biểu hiện ngôn ngữ trong tác phẩm văn học, góp phần làm rõ nghệ thuật giao tiếp của Nam Cao. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất sử dụng các biện pháp dịu hóa và bảng phân loại phương tiện tu từ, giúp minh họa rõ nét sự đa dạng và mức độ phổ biến của từng biện pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy lý thuyết lịch sự âm tính trong chương trình Ngữ văn phổ thông: Giúp học sinh hiểu sâu sắc về nghệ thuật giao tiếp và giá trị nhân văn trong văn học, đặc biệt qua tác phẩm của Nam Cao. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường phổ thông.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và bài giảng minh họa về chiến lược lịch sự âm tính: Bao gồm các ví dụ cụ thể từ truyện ngắn Nam Cao để hỗ trợ giảng dạy và nghiên cứu. Thời gian: 6-12 tháng; Chủ thể: các viện nghiên cứu ngôn ngữ, trường đại học.

3. Tổ chức hội thảo, tọa đàm chuyên đề về ngôn ngữ giao tiếp trong văn học Việt Nam: Tạo diễn đàn trao đổi giữa nhà nghiên cứu, giảng viên và học sinh nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của chiến lược lịch sự âm tính. Thời gian: hàng năm; Chủ thể: các trường đại học, viện nghiên cứu.

4. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về biểu hiện ngôn ngữ trong các tác phẩm văn học khác: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các tác giả và thể loại khác để phát hiện thêm các chiến lược giao tiếp đặc sắc. Thời gian: liên tục; Chủ thể: sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Ngữ văn phổ thông: Nâng cao kiến thức về ngôn ngữ giao tiếp và nghệ thuật ngôn ngữ trong văn học, hỗ trợ giảng dạy hiệu quả hơn qua các tác phẩm văn học kinh điển.

2. Sinh viên, học viên cao học ngành Ngôn ngữ học và Văn học: Là tài liệu tham khảo quý giá để nghiên cứu sâu về ngữ dụng học, lịch sự trong giao tiếp và phân tích văn học.

3. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn học: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn để phát triển các công trình nghiên cứu về ngôn ngữ giao tiếp trong văn học Việt Nam.

4. Những người yêu thích văn học Việt Nam: Giúp hiểu rõ hơn về nghệ thuật ngôn ngữ và chiều sâu nhân văn trong truyện ngắn Nam Cao, từ đó nâng cao trải nghiệm đọc và cảm nhận tác phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Chiến lược lịch sự âm tính là gì?
   Chiến lược lịch sự âm tính là các phương thức sử dụng ngôn ngữ nhằm giảm thiểu sự đe dọa thể diện của người nghe, thể hiện sự tôn trọng và tránh gây xung đột trong giao tiếp. Ví dụ như dùng lời nói gián tiếp, phép phủ định lịch sự, hay các biện pháp dịu hóa khác.

2. Tại sao Nam Cao sử dụng nhiều phương tiện tu từ trong giao tiếp nhân vật?
   Phương tiện tu từ giúp giảm nhẹ sự đe dọa thể diện, làm cho lời nói tế nhị, khéo léo hơn, đồng thời phản ánh sâu sắc tâm lý và mối quan hệ xã hội phức tạp trong truyện. Đây cũng là cách nhà văn thể hiện chiều sâu nội tâm nhân vật.

3. Hành vi ngôn ngữ gián tiếp có vai trò gì trong chiến lược lịch sự âm tính?
   Hành vi ngôn ngữ gián tiếp giúp người nói tránh trách nhiệm trực tiếp, giảm mức độ đe dọa thể diện, đồng thời giữ thể diện cho cả người nói và người nghe, tạo sự hòa hợp trong giao tiếp.

4. Phép phủ định lịch sự được sử dụng như thế nào trong truyện ngắn Nam Cao?
   Phép phủ định lịch sự thường dùng để giảm sốc cho người nghe, làm giảm hiệu lực đe dọa thể diện, ví dụ như câu “Không, thế này anh cu ạ…” trong đoạn thoại dụ dỗ làm chức sãi, giúp lời nói trở nên nhẹ nhàng và dễ tiếp nhận hơn.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu này vào giảng dạy Ngữ văn?
   Giáo viên có thể sử dụng các ví dụ cụ thể từ truyện ngắn Nam Cao để minh họa cho học sinh về chiến lược lịch sự âm tính, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về nghệ thuật ngôn ngữ và giá trị nhân văn trong văn học, từ đó nâng cao kỹ năng phân tích và cảm thụ văn học.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ các biểu hiện ngôn ngữ của chiến lược lịch sự âm tính trong truyện ngắn Nam Cao, tập trung vào các biện pháp thay thế và đi kèm hành vi đe dọa thể diện.
• Phương tiện tu từ là biện pháp được sử dụng phổ biến nhất, thể hiện sự tinh tế và khéo léo trong nghệ thuật giao tiếp của nhân vật.
• Các biện pháp dịu hóa góp phần giữ thể diện cho cả người nói và người nghe, đồng thời phản ánh sâu sắc tâm lý và mối quan hệ xã hội trong bối cảnh lịch sử.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiểu biết về ngữ dụng học và nghệ thuật ngôn ngữ trong văn học Việt Nam.
• Đề xuất các giải pháp nhằm ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy và nghiên cứu tiếp theo, góp phần phát triển lĩnh vực ngôn ngữ học và văn học.

Khuyến khích các nhà nghiên cứu và giảng viên tiếp tục khai thác sâu hơn các chiến lược giao tiếp trong văn học Việt Nam, đồng thời áp dụng vào thực tiễn giảng dạy để nâng cao chất lượng giáo dục Ngữ văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ 1. Khái niệm lịch sự Lịch sự (politeness) là một nhân tố quan trọng trong giao tiếp xã hội. Vì thế khái niệm này đã có mặt từ rất lâu trong nhiều ngôn ngữ khác nhau trên thế giới và sử dụng ngôn ngữ một cách lịch sự cũng không phải xa lạ với các nền văn hóa.

Trong hội thoại, ngoài quan hệ trao đổi thông tin (miêu tả, trần thuật những thông tin được đánh giá theo tiêu chí đúng sai logic) còn có quan hệ liên cá nhân (quan hệ giữa các vai trong giao tiếp). Liên quan trực tiếp đến quan hệ liên cá nhân là vấn đề lịch sự trong giao tiếp. Sau đây là một số cách hiểu về lịch sự: - Theo Thomas, “… phép lịch sự được xem là một (hay một loạt chiến lược) được người nói dùng đề hoàn thành một số mục đích như thiết lập hoặc duy trì những quan hệ hài hòa.256] - Theo Lakoff, “… lịch sự như là một phương thức để giảm thiểu sự xung đột trong diễn ngôn (.); Những chiến lược lịch sự có nhiệm vụ đặc biệt là làm cho cuộc tương tác được thuận lợi.256] - Theo Leech, “Phép lịch sự liên quan tới quan hệ giữa hai người tham gia mà chúng ta có thể gọi là ta và người.256] Cụ thể hơn, phép lịch sự có chức năng: “Gìn giữ sự cân bằng xã hội và quan hệ bạn bè, những quan hệ này khiến chúng ta có thể tin rằng người đối thoại với chúng ta tỏ ra trước hết là cộng tác với chúng ta.256] “Phép lịch sự là hệ thống những phương thức mà người nói đưa vào hoạt động nhằm điều hòa và gia tăng giá trị của đối tác của mình.280] 9 Tóm lại, lịch sự trong giao tiếp là vấn đề ứng xử giữa người nói và người nghe, nhờ đó mà quan hệ liên cá nhân được tạo lập và duy trì, qua cách sử dụng ngôn ngữ khôn khéo nhằm bảo toàn được thể diện của cả hai phía. Hiểu một cách chung nhất phép lịch sự là một biểu hiện qua mối quan hệ liên nhân trong tương tác, làm cho cuộc tương tác xã hội được hài hòa, các cá nhân tham dự cảm thấy dễ chịu, thoải mái và góp phần đưa cuộc tương tác đến thành công.

Lịch sự là một vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ quan tâm và tìm hiểu ở nhiều góc độ khác nhau. Các phương châm lịch sự Để hoạt động giao tiếp đạt hiệu quả, những người tham gia vào quá trình giao tiếp cần phải tuân thủ những nguyên tắc nhất định. Đó là “giảm tới mức tối thiểu những cách nói không lịch sự và tăng tới mức tối đa những cách nói lịch sự”.260] - Như vậy, để có một phát ngôn lịch sự, người nói cần điều chỉnh mức lợi - thiệt nhằm đảm bảo sự cân bằng trong quan hệ liên cá nhân giữa người nói và người nghe. Dựa trên bốn phương châm hội thoại của P.Leech đã cụ thể hóa nguyên tắc trên thành sáu phương châm lịch sự như sau: < 1> Phương châm khéo léo: - Giảm đến mức tối thiểu những điều thiệt cho người.

- Tăng tối đa những điều lợi cho người. < 2> Phương châm hào hiệp (rộng rãi): - Giảm đến mức tối thiểu những điều lợi cho ta. - Tăng tối đa những điều thiệt cho ta. <3> Phương châm tán thưởng: - Giảm đến mức tối thiểu những lời chê đối với người.

- Tăng tối đa những lời khen cho người. 10 <4> Phương châm khiêm tốn: - Giảm tối thiểu việc khen ta. - Tăng tối đa việc chê ta. <5> Phương châm tán đồng: - Giảm đến mức tối thiểu sự bất đồng giữa ta và người.

- Tăng tối đa sự đồng ý giữa ta và người. <6> Phương châm cảm thông (thiện cảm): - Giảm đến mức tối thiểu ác cảm giữa ta và người. - Tăng tối đa thiện cảm giữa ta và người. Phương châm khéo léo và phương châm hào hiệp được sử dụng khi thực hiện hành động thỉnh cầu hay cam kết còn phương châm tán thưởng thường được sử dụng trong hành vi biểu cảm.

Điểm chung giữa các phương châm khiêm tốn, tán đồng, cảm thông là sự tương phản giảm - tăng về việc khen - chê, bất đồng - tán đồng, không thiện cảm - thiện cảm hướng về người nói và người nghe. Trong thực tế, nhiều tình huống mà người tham gia giao tiếp khó có thể tuân thủ trọn vẹn tất cả các phương châm này. Trong trường hợp ấy, họ sẽ sử dụng các chiến lược lịch sự dương tính và lịch sự âm tính để đảm bảo cho cuộc thoại thành công. Khái niệm thể diện P.Levinson xây dựng lý thuyết của mình trên khái niệm thể diện mượn của Goffman.

Thể diện được P.Levinson định nghĩa là “hình ảnh về ta công cộng mà mỗi thành viên (trong xã hội) muốn mình có được”. Thể diện âm tính Theo tác giả G.Yule thì thể diện âm tính là “nhu cầu được độc lập, tự do trong hành động, không bị người khác áp đặt”. Hành vi đe dọa thể diện 11 Trong giao tiếp người nói luôn có ý thức “giữ thể diện” cho người khác. Thế nhưng phần lớn các hành vi ngôn ngữ đều tiềm ẩn khả năng làm thương tổn đến thể diện người khác.Levinson gọi chúng là những hành vi đe dọa thể diện (Face threatening acts).

Các tác giả này đã phân chia hành vi đe dọa thể diện thành bốn loại sau: - Hành vi đe dọa thể diện âm tính của người thực hiện nó như: tặng, biếu, hứa hẹn. - Hành vi đe dọa thể diện dương tính của người thực hiện như xin lỗi, thú nhận, cám ơn, tự phê bình… - Hành vi đe dọa thể diện âm tính của người tiếp nhận như ra lệnh, chỉ bảo, khuyên răn, dọa nạt, dặn dò… - Hành vi đe dọa thể diện dương tính của người tiếp nhận như phê bình, chê bai, chửi bới, chế giễu… Khi một hành vi đe dọa thể diện được thực hiện thì nó có thể đồng thời đe dọa tất cả các khía cạnh của thể diện đã nêu. Chiến lược lịch sự âm tính 1. Khái niệm lịch sự âm tính Là những phương châm, cách thức sử dụng hành vi ngôn ngữ nhằm bày tỏ sự tôn trọng, nhấn mạnh tầm quan trọng, chú ý đến những điều người khác quan tâm.

Các chiến lược lịch sự âm tính <1> Dùng lối nói gián tiếp đã thành quy ước. <2> Dùng các yếu tố rào đón hay tình thái hóa. <3> Hãy tỏ ra bi quan <4> Giảm thiểu sự áp đặt. <5> Tỏ ra kính trọng.

<7> Phi cá nhân hóa Sp1 và Sp2, tức là dùng những diễn ngôn phiếm chỉ, không có chủ đề rõ ràng. 12 <8> Trình bày hành vi đe dọa thể diện như một quy tắc chung. <10> Bày tỏ lối nói trắng rằng mình mang ơn Sp2 hoặc Sp2 không phải chịu ơn mình. Những biểu hiện ngôn ngữ của phép lịch sự âm tính Mục đích của phần này là tìm ra các biểu hiện ngôn ngữ nhằm thực hiện chiến lược lịch sự âm tính khi thực hiện các FTA đã trình bày ở trên.

Các biểu hiện ngôn ngữ của siêu chiến lược lịch sự âm tính khi thực hiện các hành vi đe dọa thể diện được P.Levinson gọi là các biện pháp dịu hóa. Labov và Fanshel gọi là các biện pháp mềm hóa; Keller gọi là các yếu tố pha loãng; Fillmore gọi là các yếu tố bôi trơn. Các biện pháp dịu hóa là biện pháp làm giảm hiệu lực đe dọa thể diện của người nghe. Chúng bao gồm: các biện pháp thay thế cho các hành vi đe dọa thể diện và các biện pháp đi kèm.

Sau đây là nội dung cụ thể. Các biện pháp thay thế cho các hành vi đe dọa thể diện Các biện pháp thay thế cho các hành vi đe dọa thể diện gồm: a. Các hành vi ngôn ngữ gián tiếp. Ví dụ, thay vì nói toạc: Cho mượn quyển sách, lại nói: Bạn có thể cho mình mượn quyển sách được không? b.

Các phương tiện tu từ như nói giảm, nói vòng,… c. Các phép phủ định lịch sự như: Không sớm lắm đâu, không lấy gì làm, không phải là thông minh cho lắm,… 1. Các biện pháp đi kèm Các biện pháp đi kèm gồm: a. Các công thức đi kèm thường dùng trong câu cầu khiến như: Làm ơn, phiền cậu (ông, bà, anh, chị,…) giúp cho, hộ, hộ cho, cảm phiền,… b.

Dùng biện pháp giảm xốc một hành vi đe dọa thể diện gây ra cho người tiếp nhận là dùng cách báo trước hành vi đó bằng các kiểu tiền dẫn nhập. Ví dụ: Tiền dẫn nhập một thỉnh cầu: Cậu (ông, bà,…) có thể giúp tôi (mình, cháu,…) một việc không? Tiền dẫn nhập một hành động hỏi bằng một 13 câu hỏi như: Tôi có thể hỏi bạn được không? Tiền dẫn nhập một lời đánh giá, nhận xét, phê bình cũng bằng câu hỏi kiểu như: Mình có thể nhận xét một chút không? Hoặc bằng hành động xin phép Cho mình góp ý nhé! c. Có thể giảm nhẹ hiệu lực đe dọa thể diện bằng lời xin lỗi, bằng cách nêu lí do để thanh minh,… d. Giảm thiểu hiệu quả xấu bằng cách nói: Một ít, một chút, một lát, một tí tì ti thôi, chút xíu thôi, chẳng là bao đâu,… đ.

Tình thái hóa như: Tôi nghĩ rằng, tôi thấy rằng, có lẽ là, theo tôi nghĩ… Những công thức tình thái hóa này thường dùng trong các hành động xác tín, khẳng định, đánh giá. Biện pháp “tháo ngòi nổ”. Khi dự đoán rằng hành động sắp thực hiện có thể gây hiệu quả xấu cho người nghe thì người nói có thể tháo ngòi nổ cho người nghe bằng cách nói trước cái hiệu quả xấu đó ra như: Tôi rất băn khoăn phải phiền anh, nhưng… Mình biết cậu không muốn rời mắt khỏi màn hình một phút, nhưng… f. Những yếu tố vuốt ve làm cho người nghe nuốt trôi những viên thuốc đắng.

Đây là cách nói nêu ra ưu điểm của người nhận trước khi nêu ra hành vi đe dọa thể diện. Ví dụ: Cô bạn thủ khoa văn ơi, giảng hộ mình đề văn này với. Vì các hành động nói hoặc chính thức có, hoặc đều tiềm ẩn khả năng đe dọa thể diện cho nên các biện pháp ngôn ngữ để biểu hiện chúng có số lượng không thể kể xiết trong tất cả các ngôn ngữ. Những biểu hiện ngôn ngữ của phép lịch sự âm tính trên đây sẽ là cơ sở để chúng tôi khảo sát biểu hiện ngôn ngữ của chiến lược lịch sự âm tính khi thực hiện hành vi đe dọa thể diện trong truyện ngắn Nam Cao.

Vai giao tiếp 1. Một số quan điểm về vai giao tiếp Con người trong giao tiếp ngôn ngữ không chỉ là người nói hoặc người nghe mà là các thành viên của hệ thống giao tiếp xã hội cụ thể.