Luận Văn Thạc Sĩ: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Cây Xoan Nhừ Tại Huyện Chiêm Hóa, Tỉnh Tuyên Quang

Nghiên cứu đặc điểm lâm học cây xoan nhừ tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang, phân tích cấu trúc, sinh trưởng và tiềm năng phát triển loài cây này.

• Tác giả: Ma Công Tín
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Công Hoan
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học cây Xoan nhừ (Choerospondias axillaris (Roxb. et Hill)) tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÂY XOAN NHỪ
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Một số đặc điểm hình thái, sinh thái nơi Xoan nhừ phân bố
• 3.2. Đặc điểm địa hình nơi cây Xoan nhừ phân bố
• 3.3. Đặc điểm hình thái loài Xoan nhừ
• 3.4. Đặc điểm sinh thái nơi Xoan nhừ phân bố
• 3.5. Đặc điểm cấu trúc tầng cây cao nơi có loài Xoan nhừ phân bố
• 3.6. Phân loại trạng thái rừng tại khu vực nghiên cứu
• 3.7. Đặc điểm cấu trúc tổ thành và mật độ tầng cây gỗ
• 3.8. Đặc điểm cấu trúc tầng thứ
• 3.9. Đánh giá chỉ số đa dạng về loài tầng cây gỗ
• 3.10. Một số đặc điểm cấu trúc tầng cây tái sinh
• 3.11. Cấu trúc tổ thành và mật độ tầng cây tái sinh
• 3.12. Chất lượng, nguồn gốc và tỷ lệ cây tái sinh triển vọng
• 3.13. Phân bố cây tái sinh theo chiều cao
• 3.14. Phân bố cây tái sinh trên mặt đất
• 3.15. Ứng dụng kết quả nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển loài
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 4.1. Kiến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤC LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây Xoan nhừ và khu vực nghiên cứu

Cây Xoan nhừ (Choerospondias axillaris) là một loài cây gỗ lớn thuộc họ Xoài (Anacardiaceae), có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích đặc điểm lâm học của loài cây này tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang. Khu vực này được chọn vì có điều kiện sinh thái phù hợp cho sự phát triển của cây Xoan nhừ, đồng thời là nơi có tiềm năng lớn trong việc bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên rừng.

1.1. Đặc điểm sinh học của cây Xoan nhừ

Cây Xoan nhừ là loài cây gỗ lớn, có thể đạt chiều cao từ 15-30m, đường kính thân lên đến 1m. Lá của cây thuộc dạng kép lông chim, rụng theo mùa. Cây ra hoa từ tháng 4-6 và quả chín vào tháng 7-9. Quả của cây Xoan nhừ có giá trị dinh dưỡng cao, được sử dụng trong y học và thực phẩm. Loài cây này có khả năng thích nghi với nhiều điều kiện đất đai và khí hậu, đặc biệt là ở các vùng có độ cao từ 900-2.000m so với mực nước biển.

1.2. Tầm quan trọng của khu vực Chiêm Hóa Tuyên Quang

Chiêm Hóa, Tuyên Quang là khu vực có hệ sinh thái rừng phong phú, với nhiều loài cây bản địa quý hiếm. Nghiên cứu tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh thái của cây Xoan nhừ mà còn góp phần vào việc quản lý rừng và bảo tồn nguồn gen cây rừng. Khu vực này cũng là nơi có tiềm năng lớn trong việc phát triển nông nghiệp lâm nghiệp, đặc biệt là trồng rừng gỗ lớn.

II. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp điều tra thực địa, phân tích mẫu đất, và đánh giá cấu trúc rừng để xác định đặc điểm lâm học của cây Xoan nhừ. Kết quả cho thấy, loài cây này có khả năng tái sinh tự nhiên tốt, với mật độ cây tái sinh đạt từ 500-1.000 cây/ha. Cấu trúc rừng có sự hiện diện của cây Xoan nhừ cũng được đánh giá là đa dạng, với chỉ số đa dạng Shannon-Weiner đạt từ 2.5-3.0.

2.1. Phương pháp điều tra thực địa

Nghiên cứu tiến hành điều tra thực địa tại các khu vực có sự phân bố tự nhiên của cây Xoan nhừ. Các chỉ tiêu như chiều cao, đường kính thân, mật độ cây, và đặc điểm tái sinh được ghi nhận và phân tích. Phương pháp lấy mẫu đất cũng được thực hiện để đánh giá điều kiện đất đai tại khu vực nghiên cứu.

2.2. Kết quả phân tích cấu trúc rừng

Kết quả nghiên cứu cho thấy, cây Xoan nhừ thường phân bố ở các khu vực có độ cao từ 500-1.000m, với đất có độ ẩm cao và giàu dinh dưỡng. Cấu trúc rừng có sự hiện diện của loài cây này được đánh giá là đa dạng, với nhiều loài cây gỗ khác nhau. Chỉ số đa dạng Shannon-Weiner đạt từ 2.5-3.0, cho thấy sự phong phú về loài trong hệ sinh thái rừng.

III. Ứng dụng và đề xuất bảo tồn

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát triển bền vững cây Xoan nhừ tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang. Các biện pháp kỹ thuật như khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh, và trồng rừng hỗn giao được đề xuất để nâng cao hiệu quả quản lý rừng. Ngoài ra, việc phát triển cây Xoan nhừ trong các dự án trồng rừng gỗ lớn cũng được khuyến nghị nhằm đáp ứng nhu cầu nguyên liệu gỗ trong tương lai.

3.1. Biện pháp kỹ thuật bảo tồn

Để bảo tồn cây Xoan nhừ, nghiên cứu đề xuất các biện pháp kỹ thuật như khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh tự nhiên, và trồng rừng hỗn giao. Các biện pháp này không chỉ giúp duy trì nguồn gen quý hiếm mà còn góp phần vào việc quản lý rừng hiệu quả, đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ sinh thái rừng.

3.2. Phát triển cây Xoan nhừ trong trồng rừng gỗ lớn

Cây Xoan nhừ được đánh giá là loài cây có tiềm năng lớn trong việc trồng rừng gỗ lớn. Nghiên cứu khuyến nghị việc phát triển loài cây này trong các dự án trồng rừng, đặc biệt là ở các khu vực có điều kiện sinh thái tương tự như Chiêm Hóa, Tuyên Quang. Điều này không chỉ giúp đáp ứng nhu cầu nguyên liệu gỗ mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng tự nhiên tại Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng do các phương thức khai thác và tái sinh không hợp lý. Theo Quyết định số 1423/QĐ-BNN-TCLN ngày 15/4/2020, diện tích đất có rừng toàn quốc là khoảng 14.220 ha, trong đó rừng tự nhiên chiếm 10.434 ha và rừng trồng chiếm 4.786 ha, với tỷ lệ che phủ đạt 41,89%. Rừng trồng đóng vai trò quan trọng trong cung cấp nguyên liệu gỗ, góp phần vào kim ngạch xuất khẩu gỗ gần 11 tỷ USD năm 2019, đứng thứ 5 thế giới. Tuy nhiên, nguồn gỗ trong nước mới đáp ứng khoảng 76,4% nhu cầu, còn lại phải nhập khẩu 23,4%. Trong bối cảnh đó, việc phát triển các loài cây bản địa có giá trị kinh tế và sinh thái cao như cây Xoan nhừ (Choerospondias axillaris) là rất cần thiết.

Cây Xoan nhừ là loài gỗ lớn, sinh trưởng nhanh, có phân bố rộng và giá trị sử dụng đa dạng như làm đồ gia dụng, nội thất, và có tiềm năng trong phục hồi rừng. Tại huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang, cây Xoan nhừ phân bố chủ yếu ở độ cao từ 206 đến 321 m, trên các địa hình núi đất với đất feralit đỏ vàng, tầng đất sâu, ẩm mát và thoát nước tốt. Nghiên cứu nhằm xác định đặc điểm hình thái, sinh thái, cấu trúc tầng cây gỗ và tái sinh của cây Xoan nhừ tại khu vực này, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng rừng bền vững.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại xã Hùng Mỹ và Tân An, huyện Chiêm Hóa, trong khoảng thời gian từ tháng 6/2020 đến tháng 6/2021. Mục tiêu cụ thể bao gồm xác định đặc điểm hình thái và phân bố tự nhiên của cây Xoan nhừ, đánh giá cấu trúc tầng cây gỗ và tầng cây tái sinh trong các trạng thái rừng có loài này phân bố, đồng thời đề xuất các biện pháp kỹ thuật bảo tồn và phát triển phù hợp. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn quan trọng trong việc bảo tồn nguồn gen và phát triển rừng trồng gỗ lớn tại khu vực và các vùng sinh thái tương tự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng quan điểm sinh thái phát sinh quần thể trong thảm thực vật rừng nhiệt đới, theo đó thảm thực vật phản ánh tổng hợp các điều kiện tự nhiên và sinh học của môi trường. Các lý thuyết và mô hình nghiên cứu chính bao gồm:

• Lý thuyết cấu trúc tầng cây: Phân tích cấu trúc tầng cây cao, tầng cây tái sinh và tầng cây bụi để đánh giá sự phân bố không gian và mối quan hệ sinh thái giữa các thành phần trong quần xã rừng.
• Mô hình tổ thành loài (Curtis, 1959): Xác định chỉ số tổ thành (IV%) dựa trên tỷ lệ số cá thể và tiết diện ngang thân cây, giúp nhận diện các loài ưu thế trong quần xã.
• Chỉ số đa dạng sinh học (Shannon-Wiener, Simpson): Đánh giá mức độ phong phú và đa dạng loài trong các trạng thái rừng, phản ánh sự ổn định và khả năng phục hồi của hệ sinh thái.
• Lý thuyết phân bố cây tái sinh: Sử dụng phân bố Poisson để xác định hình thái phân bố cây tái sinh trên mặt đất, từ đó đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên và sự cạnh tranh sinh tồn.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: đặc điểm hình thái cây Xoan nhừ, cấu trúc tầng cây gỗ, mật độ và chất lượng cây tái sinh, trạng thái rừng theo phân loại Loeschau, và các chỉ số đa dạng sinh học.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thu thập trực tiếp tại hiện trường qua điều tra ô tiêu chuẩn (OTC) với kích thước 1.000 m², tổng cộng 10 ô tiêu chuẩn được bố trí tại các trạng thái rừng có cây Xoan nhừ phân bố. Ngoài ra, sử dụng số liệu khí tượng, địa hình, đất đai từ các báo cáo và tài liệu khoa học đã công bố.
• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn ô tiêu chuẩn đại diện cho các trạng thái rừng thứ sinh phục hồi tự nhiên tại xã Hùng Mỹ và Tân An, huyện Chiêm Hóa. Mỗi trạng thái rừng được khảo sát 5 ô tiêu chuẩn, đảm bảo tính đại diện và khách quan.
• Phương pháp phân tích: Đo đạc các chỉ tiêu lâm học như đường kính thân (D1,3), chiều cao cây, mật độ cây, xác định tên loài, phân loại chất lượng cây tái sinh. Sử dụng phần mềm Excel để xử lý số liệu thống kê, tính toán các chỉ số tổ thành, mật độ, chỉ số đa dạng sinh học Shannon-Wiener và Simpson.
• Timeline nghiên cứu: Tiến hành khảo sát thực địa từ tháng 6/2020 đến tháng 6/2021, bao gồm thu thập số liệu hiện trường, phân tích dữ liệu và tổng hợp kết quả.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa điều tra thực địa, kế thừa kết quả nghiên cứu trước đây và phân tích định lượng nhằm đảm bảo độ chính xác và toàn diện của kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố và đặc điểm sinh thái của cây Xoan nhừ
   Cây Xoan nhừ phân bố chủ yếu ở độ cao từ 206 đến 321 m, trên địa hình núi đất với độ dốc từ 20° đến 31°. Loài này ưa đất feralit đỏ vàng, tầng đất sâu, ẩm mát, pH đất từ 4,3 đến 6,0, và thường mọc rải rác trong các trạng thái rừng thứ sinh phục hồi sau khai thác (IIB và IIIA1). Mật độ cây Xoan nhừ tại các ô tiêu chuẩn dao động từ 38 đến 42 cây/ha.

2. Cấu trúc tầng cây gỗ và tổ thành loài

   • Ở trạng thái rừng IIB, có 32 loài cây gỗ, trong đó 7 loài có chỉ số tổ thành IV% > 5%, chiếm 59,25% tổng IV%. Xoan nhừ có IV% là 9,98%, mật độ 42 cây/ha, đứng thứ ba trong nhóm ưu thế sau Re hương (12,75%) và Lim xanh (11,48%).
   • Ở trạng thái IIIA1, có 39 loài cây gỗ, 6 loài có IV% > 5%, chiếm 49,38% tổng IV%. Xoan nhừ có IV% là 7,04%, mật độ 39 cây/ha, đứng thứ tư trong nhóm ưu thế sau Lim xanh (11,17%), Kháo lá nhỏ (9,85%) và Giổi lông (8,83%).

3. Cấu trúc tầng thứ và chiều cao cây

   • Trạng thái IIB có cấu trúc 2 tầng, chiều cao cây trung bình từ 6,7 đến 8,2 m, chiều cao tối đa đến 30,1 m. Xoan nhừ tham gia tầng tán chính với chiều cao trung bình khoảng 8,2 m.
   • Trạng thái IIIA1 có cấu trúc 3 tầng, tầng trên cao trên 30 m, tầng giữa cao từ 15 đến 30 m, tầng dưới dưới 8 m. Xoan nhừ nằm trong tầng giữa với chiều cao trung bình khoảng 8,5 m.

4. Chỉ số đa dạng sinh học

   • Chỉ số phong phú loài (R) tại trạng thái IIB dao động từ 1,56 đến 2,22, thấp hơn so với trạng thái IIIA1 (2,23 đến 3,43).
   • Chỉ số Shannon-Wiener (H’) tại trạng thái IIB từ 2,58 đến 3,22, trong khi trạng thái IIIA1 cao hơn, từ 2,93 đến 3,52, cho thấy trạng thái IIIA1 có đa dạng loài và ổn định sinh thái tốt hơn.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy cây Xoan nhừ có khả năng thích nghi tốt với điều kiện sinh thái tại huyện Chiêm Hóa, phân bố chủ yếu trong các trạng thái rừng thứ sinh phục hồi sau khai thác. Mật độ và chỉ số tổ thành của Xoan nhừ cho thấy loài này là một trong những loài ưu thế trong quần xã, góp phần quan trọng vào cấu trúc rừng và khả năng tái sinh tự nhiên.

So sánh với các nghiên cứu tại Nepal và Thái Lan, đặc điểm sinh thái và hình thái của Xoan nhừ tại Chiêm Hóa tương đồng, tuy nhiên, ở Việt Nam, nghiên cứu về cấu trúc rừng và tái sinh của loài này còn hạn chế. Việc xác định rõ các trạng thái rừng và tổ thành loài giúp hiểu rõ hơn về vai trò sinh thái của Xoan nhừ trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa.

Chỉ số đa dạng sinh học cao ở trạng thái IIIA1 phản ánh sự phục hồi tốt hơn của rừng, đồng thời cho thấy sự đa dạng loài phong phú hơn so với trạng thái IIB. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển rừng bền vững, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu và khai thác rừng không hợp lý.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ cột thể hiện mật độ và chỉ số tổ thành của các loài ưu thế, biểu đồ đường thể hiện chiều cao trung bình các tầng cây, và bảng tổng hợp chỉ số đa dạng sinh học để minh họa sự khác biệt giữa các trạng thái rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng kế hoạch khoanh nuôi, bảo vệ rừng có cây Xoan nhừ
   Thực hiện khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên tại các trạng thái rừng IIB và IIIA1 trong vòng 3 năm tới, nhằm duy trì và phát triển quần thể Xoan nhừ, tăng mật độ cây tái sinh triển vọng lên ít nhất 20% so với hiện tại. Chủ thể thực hiện là Ban quản lý rừng phòng hộ huyện Chiêm Hóa phối hợp với các đơn vị lâm nghiệp địa phương.

2. Phát triển kỹ thuật nhân giống và trồng rừng Xoan nhừ
   Áp dụng kỹ thuật xử lý hạt giống, gieo ươm và chăm sóc cây con theo quy trình đã được nghiên cứu, nâng cao tỷ lệ nảy mầm từ khoảng 43% lên trên 60% trong vòng 2 năm. Tổ chức tập huấn kỹ thuật cho cán bộ và người dân địa phương để nhân rộng mô hình trồng rừng gỗ lớn Xoan nhừ.

3. Điều chỉnh tổ thành loài trong rừng trồng
   Thực hiện các biện pháp điều chỉnh mật độ một số loài cây gỗ có giá trị kinh tế thấp trong nhóm ưu thế nhằm tạo điều kiện cho Xoan nhừ và các loài gỗ lớn phát triển thuận lợi. Thời gian thực hiện trong 5 năm, chủ yếu qua công tác tỉa thưa và quản lý tán che.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn và phát triển Xoan nhừ
   Tổ chức các chương trình tuyên truyền, giáo dục về vai trò và giá trị của cây Xoan nhừ trong phát triển rừng bền vững, khuyến khích người dân tham gia bảo vệ và trồng rừng. Mục tiêu đạt 80% hộ dân trong khu vực nghiên cứu hiểu và tham gia các hoạt động bảo tồn trong 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý lâm nghiệp và chính quyền địa phương
   Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, kế hoạch bảo tồn và phát triển rừng trồng gỗ lớn, đặc biệt là loài Xoan nhừ, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng.

2. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học
   Tham khảo các phương pháp điều tra, phân tích cấu trúc rừng và tái sinh, cũng như các chỉ số đa dạng sinh học để áp dụng trong các nghiên cứu tương tự hoặc mở rộng nghiên cứu về các loài cây bản địa khác.

3. Người trồng rừng và doanh nghiệp chế biến gỗ
   Áp dụng kỹ thuật nhân giống, trồng và chăm sóc cây Xoan nhừ để phát triển nguồn nguyên liệu gỗ lớn, nâng cao giá trị kinh tế và bền vững trong sản xuất lâm nghiệp.

4. Cộng đồng dân cư địa phương và các tổ chức bảo tồn môi trường
   Nâng cao nhận thức về vai trò của rừng và loài cây bản địa trong bảo vệ môi trường, tham gia các hoạt động bảo vệ, phục hồi rừng và phát triển sinh kế bền vững dựa trên tài nguyên rừng.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Xoan nhừ có đặc điểm sinh thái như thế nào tại huyện Chiêm Hóa?
   Cây Xoan nhừ phân bố ở độ cao 206-321 m, ưa đất feralit đỏ vàng, tầng đất sâu, ẩm mát, pH từ 4,3-6,0. Loài này mọc rải rác trong rừng thứ sinh phục hồi, sinh trưởng tốt trên đất thoát nước tốt.

2. Mật độ và vai trò của Xoan nhừ trong cấu trúc rừng ra sao?
   Mật độ Xoan nhừ dao động 38-42 cây/ha, thuộc nhóm loài ưu thế với chỉ số tổ thành IV% từ 7,04% đến 9,98%, góp phần quan trọng vào cấu trúc tầng cây gỗ và khả năng tái sinh tự nhiên.

3. Phương pháp nhân giống Xoan nhừ hiệu quả là gì?
   Xử lý hạt bằng ngâm nước nóng 70-80°C trong 6-8 giờ, ủ trong cát ẩm, gieo ươm trong bầu đất giàu dinh dưỡng, che bóng 40-80%, tỷ lệ nảy mầm trung bình khoảng 43%, có thể nâng cao qua kỹ thuật xử lý hạt và chăm sóc cây con.

4. Chỉ số đa dạng sinh học phản ánh điều gì về trạng thái rừng?
   Chỉ số Shannon-Wiener và Simpson cho thấy mức độ phong phú và đa dạng loài. Trạng thái rừng IIIA1 có chỉ số cao hơn IIB, phản ánh sự phục hồi và ổn định sinh thái tốt hơn.

5. Các giải pháp bảo tồn Xoan nhừ được đề xuất là gì?
   Bao gồm khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, phát triển kỹ thuật nhân giống, điều chỉnh tổ thành loài trong rừng trồng, và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn và phát triển loài.

Kết luận

• Cây Xoan nhừ phân bố tự nhiên chủ yếu ở độ cao 206-321 m, trên đất feralit đỏ vàng, phù hợp với điều kiện sinh thái tại huyện Chiêm Hóa.
• Xoan nhừ là loài ưu thế trong cấu trúc tầng cây gỗ của các trạng thái rừng thứ sinh phục hồi, với mật độ 38-42 cây/ha và chỉ số tổ thành IV% từ 7,04% đến 9,98%.
• Cấu trúc tầng thứ của rừng có sự phân tầng rõ rệt, Xoan nhừ tham gia tầng tán chính, góp phần quan trọng vào sự đa dạng và ổn định sinh thái.
• Chỉ số đa dạng sinh học cao ở trạng thái rừng IIIA1 cho thấy sự phục hồi tốt hơn và đa dạng loài phong phú hơn so với trạng thái IIB.
• Đề xuất các giải pháp khoanh nuôi, phát triển kỹ thuật nhân giống, điều chỉnh tổ thành loài và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm bảo tồn và phát triển bền vững cây Xoan nhừ tại khu vực nghiên cứu.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp kỹ thuật và chính sách bảo vệ rừng, đồng thời mở rộng nghiên cứu về sinh trưởng, phát triển và khai thác bền vững cây Xoan nhừ. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển rừng gỗ lớn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÂY XOAN NHỪ 1. Trên Thế giới - Về tên gọi và phân loại: Xoan nhừ có tên khoa học là Choerospondias axillaris (Roxb.) Burtt & Hill thuộc họ Xoài (Anacardiaceae), bộ Cam (Rutales). Trên thế giới họ Xoài có 80 chi với khoảng 600 loài phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới. Ngoài ra, còn thấy ở Nam châu Âu, châu Á và châu Mỹ (Jin Chen và cộng sự, 2001); (Jedediah F Brodie và cộng sự, 2009).

Ở Nepal, Xoan nhừ được người địa phương gọi là cây Lapsi, tên tiếng Anh là Nepali hog plum và ở Lào gọi là Mai Mak Meu. - Về hình thái: Năm 1932 tác giả người Pháp Lecomte Henri (dẫn theo Vũ Văn Chuyên và Dương Đức Tiến, 1978) đã mô tả Xoan nhừ khi cây trưởng thành cao khoảng 15-30m, lá rụng theo mùa, thân cây to, có đường kính tới 1m. Vỏ nâu xám có khía nứt dọc. Lá kép lông chim lẻ dài 25-40cm, có 5-13 đôi lá chét.

Gốc các lá chét lệch, nhiều lá mảnh có từ 8-10 đôi gân nhỏ. Cụm hoa đực hợpmthành chùy ở ngọn cành hay nách lá. Hoa cái mọc đơn lẻ ở nách lá, kiểu tiền khai lợp, bộ nhị 10. Bầu nhẵn hình cầu có 5 ô, 5 vòi nhụy rất ngắn, đầu nhụy hơi dày.

Quả hạch dài 3cm, đường kính 2cm. Li và cộng sự (2009) Xoan nhừ là loài cây gỗ nhỡ, thường rụng lá vào mùa khô, cành nhánh nhỏ, màu nâu tím cao 25m lúc trưởng thành và có đường kính ngang ngực lên đến 60cm. Vỏ cây mỏng màu nâu sẫm hoặc đen xám, nứt theo chiều dọc và thường bong mảng. Lá hình trứng thuôn dài, lá chét mọc đối.

Hoa đực mọc ở nách lá, hoa cái đơn độc. Nhị 10, bao phấn hình thuôn, nhụy hoa 5 ngăn. Quả hạch hình trứng màu xanh xám khi chín chuyển sang màu vàng và có vị chua, dài khoảng 3cm. Vỏ quả giữa nhiều thịt, vỏ quả trong cứng có 5 lỗ ở đỉnh.

Hạt không có nội nhũ. (1987); Hailan Fan và cộng sự (2004) mô tả Xoan nhừ là cây gỗ, rụng lá theo mùa, chiều cao có thể đạt tới 20 m khi trưởng thành, đường 10 m kính ngang ngực từ 30-40cm. Vỏ màu xám nâu, nứt dọc và bong vảy, lớp thịt vỏ phía trong màu hồng, ở những vết thương thường tiết nhựa khi khô có màu đen. Lá kép lông chim với 3-7 cặp lá chét, lá chét khi còn non thường có mép răng cưa nhưng khi trưởng thành thì biến mất.

Lá già chuẩn bị rụng có màu đỏ. Hoa tạp tính, trên cùng một cây xuất hiện cả hoa đực, hoa cái và hoa lưỡng tính, hình thức thụ phấn chéo khác gốc. Xoan nhừ ra hoa từ tháng 4-6 và quả chín 7- 9. Quả hạch cứng, hình cầu hoặc hình trứng, hạt có 5 lỗ ở phía trên, kích thước hạt từ 1,5-2,5cm, mỗi hạt có tối đa 5 nhân.

Quả khi chín màu vàng. - Đặc điểm phân bố, sinh thái: Trong tự nhiên Xoan nhừ có phân bố phổ biến ở các nước như Nhật Bản, Nepal, Thái Lan, Butan, Campuchia, Ấn Độ, Lào và Việt Nam. Ở Trung Quốc chủ yếu phân bố ở các tỉnh An Huy, Phúc Kiến, Cam Túc, Quảng Tây, Quảng Đông, Quý Châu, Hồ Bắc, Hồ Nam, Giang Tây, Tứ Xuyên, Vân Nam, Tứ Xuyên,…(dẫn theo Triệu Duy Điệt, 1995). Tại Nepal, Xoan nhừ phân bố ở độ cao từ 900-2.000m so với mực nước biển trong phạm vi dãy núi Hymalaya.

Trong rừng tự nhiên có thể gặp Xoan nhừ phân bố thưa thớt cùng một số loài khác như Castanopsis indica, Myrica esculenta, Schima wallichii, Engelhardtia spicata, Homalium nepaulense (Krishna H Gautam, 2004). Ở miền Bắc Thái Lan, Xoan nhừ phân bố phổ biến ở rừng thường xanh và rừng thường xanh hỗn giao với cây lá kim (Pinus) ở độ cao 700-1.600m thuộc vườn quốc gia Suthep-Pui. Loài này chủ yếu phát triển ở những nơi có tầng đất sâu, ẩm (Stephen Elliott và cộng sự, 2003); (Greuk Pakkad và cộng sự, 2003). - Giá trị sử dụng: Xoan nhừ là cây gỗ ưa sáng mọc nhanh đa tác dụng, có biên độ phân bố rộng, giá trị của cây Xoan nhừ được tổng hợp ở một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau: Gỗ Xoan nhừ mềm thích hợp để chế biến đồ nội thất, làm ngăn kéo, chạm khắc, ván ép, thùng chở hàng, củi và bột giấy.

Gỗ của Xoan nhừ có màu sáng được dùng trang trí nhưng không bền. Cũng có thể sử dụng gỗ Xoan nhừ trong xây dựng. Còn theo Jin Chen và cộng sự (1999); HE Gui-ping (2004) Xoan nhừ 11 m có tác dụng cải thiện đất do lượng lá rơi rụng nhiều, bên cạnh đó vỏ Xoan nhừ có sợi nên được sử dụng để cung cấp sợi thô. Ngoài ra, do có phân bố rộng, sinh trưởng nhanh, phù hợp với nhiều dạng lập địa nên Xoan nhừ là loài cây rất có triển vọng trong các dự án phục hồi rừng.

Tại Trung Quốc, Ấn Độ một số tác giả đã nghiên cứu và tách chiết được một số chất thuộc nhóm flavonoid từ vỏ, lá cây và quả Xoan nhừ. Ngoài ra còn chiết xuất được chất Beta sito sterol, acid salicylic. Như vậy trong thành phần hóa học của Xoan nhừ có 2 nhóm hoạt chất đáng quan tâm đó là tanin và flavonoid (chất chuyển hóa trung gian của thực vật-Vitamin P) (Khabir M. và cộng sự, 1987); (Zhu Lian và cộng sự, 2003); (C.

W Li và cộng sự, 2009). Năm 1983 Lu Yong-zhen và cộng sự đã phân lập được nairingenin và một hợp chất mới được gọi là Choerospondin sử dụng trong y học. Công trình nghiên cứu được coi là khá toàn diện về thành phần hóa học của quả Xoan nhừ đã được thực hiện bởi Paudel, K. và cộng sự (2003) tại Nepal cho thấy những phần ăn được như vỏ ngoài, thịt quả của Xoan nhừ chứa 83% nước, 165 mg nitơ/100g mẫu, đường tổng số 3,4% và 6,76% của axit titratable (dẫn theo Triệu Duy Điệt (1995).

- Kỹ thuật tạo giống và trồng rừng: + Về chọn cây lấy giống: Người dân Nepal có nhiều kinh nghiệm trong lựa chọn giống Xoan nhừ. Hạt giống được lựa chọn dựa trên các tiêu chí: Chất lượng, tuổi cây mẹ thu hái hạt giống, kích thước của quả và hạt, màu sắc quả, năng suất quả của cây mẹ. Cây giống tốt nhất là cây con nảy mầm ngay dưới gốc cây mẹ, những cây con mọc xa vị trí cây mẹ do sự phát tán của các loài động vật hoang dã không nên lựa chọn vì có thể lẫn với giống những cây có phẩm chất xấu. Do Xoan nhừ là cây tạp tính, khác gốc nên việc lựa chọn ra những cây cái để phát triển trồng rừng lấy quả có ý nghĩa rất quan trọng.

Hạt giống của những cây cái thường nảy mầm sớm hơn so với những cây đực, chỉ có cây cái mới chảy nhựa mủ khi lá bị chích, gỗ từ những cây cái khi đốt không phát ra những tiếng 12 m nổ như đối với cây đực. Tuy nhiên, đây chỉ là một vài kinh nghiệm bản địa, chưa được kiểm chứng về mặt khoa học (Krishna H Gautam, 2004). + Về thu hái và gieo ươm: Theo Paudel, K. và cộng sự (2003) khi nghiên cứu về loài Xoan nhừ tại Nepal cho thấy, Xoan nhừ được nhân giống rất phổ biến trong các vườn ươm lâm nghiệp cộng đồng được xây dựng vào những năm 1980 như là một phần của chương trình lâm nghiệp cộng đồng của chính phủ Nepal.

Một số kỹ thuật vườn ươm đã được sử dụng như: Quả Xoan nhừ được thu hái từ tháng 10 đến tháng 11 sau đó được ủ trong một hố có kích thước 1mx3mx1m, dưới đáy hố và phía trên có lót 1 lớp vải nylon, rồi lấp đất lại. Sau thời gian 2 đến 4 tuần thì đào lên, trộn với cát sạch và trà xát rồi đem đãi để loại bỏ lớp vỏ và thịt quả. Hạt được rửa sạch trong nước lã và được hong khô trong thời gian 5- 7 ngày. Sau đó, hạt được bảo quản trong điều kiện khô mát.

Mỗi tháng tiến hành phơi hạt lại một lần để ngăn ngừa nấm phát triển. Làm luống gieo hạt bằng cách rải một lớp sỏi ở phía dưới, sau đó phủ một lớp cát dày khoảng 5cm ở phía trên, tiếp tục phủ một lớp đất tơi xốp, màu mỡ dày khoảng 2,5cm rồi rải hạt đã được xử lý lên và cuối cùng lấp hạt bằng một lớp cát sạch dày 3-5cm, mỗi ngày tưới cho luống gieo hạt 2 lần. Sau khi hạt nảy mầm, cây con xuất hiện một cặp lá thật thì bứng và cấy vào bầu đất có kích thước 7,5x18cm. Sau thời gian 5-8 tháng có thể đem đi trồng rừng.

1 kg hạt giống trung bình có thể tạo được 600 cây giống, tùy vào kích thước của hạt cũng có thể tạo được 1500 cây giống/1kg hạt. Theo một số tác giả như Stephen Elliott (2002); Pakkad, G. và cộng sự (2003) tại miền Bắc Thái Lan, nhiều kinh nghiệm trong việc nhân giống và gây trồng Xoan nhừ cũng đã được tổng kết, cụ thể: hạt được xử lý và gieo trên khay nhựa, thành phần thể nền của khay gồm: Đất tầng B dưới tán rừng, vỏ dừa và vỏ trấu theo tỷ trọng: 2:1:1. Khi hạt nảy mầm tiến hành làm dàn che che sáng khoảng 80%.

Khi cây giống xuất hiện một cặp lá thật tiến hành 13 m bứng và cấy vào bầu Polyetylen có kích thước 6,5x23cm, thành phần ruột bầu tương tự như đối với gieo hạt, và vẫn được che sáng khoảng 80% trong khoảng 2 tuần. Sau đó chuyển ra ngoài vườn ươm với dàn che sáng khoảng 50%. Cây con được dỡ bỏ hoàn toàn dàn che để huấn luyện trước khi đem trồng 4 tuần. Kết quả nghiên cứu còn cho thấy thời gian nảy mầm trong khoảng từ 13-183 ngày, trung bình là 98,7 ngày.

Sau 6 tháng, tỷ lệ sống trung bình của cây con trong vườn ươm là 81,4%, đường kính cổ rễ trung bình đạt 2,9mm, chiều cao trung bình đạt 52,6cm và có thể đưa đi trồng rừng. Sau khi trồng 6 tháng, tỷ lệ sống trung bình là 71,2%, sinh trưởng đường kính gốc đạt 17,3mm và chiều cao vút ngọn đạt 103,4cm. Cũng theo nghiên cứu này, đặc điểm dễ nhận thấy trong giai đoạn vườn ươm, sản xuất cây con Xoan nhừ là: - Tỷ lệ nảy mầm thấp, trung bình chỉ đạt khoảng 43%. Tuy nhiên, tỷ lệ cây con sống sót cao trong vườn ươm, trên 80%.

- Tỷ lệ nảy mầm giảm dần theo thời gian bảo quản, cụ thể: Sau thời gian lưu trữ 5-7 tháng tỷ lệ nảy mầm của Xoan nhừ chỉ còn 16-18,8%. - Kích thước của hạt có quan hệ chặt với tỷ lệ nảy mầm, quả Xoan nhừ có kích thước hạt nhỏ lại có khả năng nảy mầm tốt hơn quả có kích thước lớn. Nguyên nhân là do hạt có kích thước nhỏ thì quá trình hút nước, kích thích nảy mầm của hạt sẽ dễ dàng hơn hạt kích thước lớn.