Luận Văn Thạc Sĩ Nghiên Cứu Nghi Thức Lời Nói Thể Hiện Hành Vi Mời Trong Tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ phân tích nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời trong tiếng Việt, khám phá đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp.

• Tác giả: Đỗ Nguyễn Thúy Tuyền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Lập
• Trường học: Trường Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT
• 1.1. Những lý luận chung của nghi thức lời nói
• 1.2. Những mẫu đối thoại có chứa nghi thức lời nói
• 1.3. Phương tiện giao tiếp phi lời kèm theo nghi thức lời nói
• 1.4. Sự tồn tại và hoạt động của nghi thức lời nói
• 1.5. Tiêu chí nhận diện các khuôn mẫu nghi thức lời nói tiếng Việt
• 1.6. Những lý luận chung của hành vi ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: NGHI THỨC LỜI NÓI THỂ HIỆN HÀNH VI MỜI TƯỜNG MINH VÀ HÀNH VI MỜI HÀM ẨN
• 2.1. Nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời tường minh
• 2.2. Các mô hình thể hiện hành vi mời tường minh
• 2.3. Các thành tố của mô hình mời tường minh
• 2.4. Nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời hàm ẩn
• 2.5. Mô hình của hành vi mời hàm ẩn
• 2.6. Hành vi mời hàm ẩn gián tiếp qua các hành vi ngôn ngữ khác
• 3. CHƯƠNG 3: THOẠI ĐÁP CỦA NGHI THỨC LỜI NÓI THỂ HIỆN HÀNH VI MỜI
• 3.1. Khái niệm thoại đáp
• 3.2. Tham thoại hồi đáp chấp nhận
• 3.3. Tham thoại hồi đáp từ chối
• NGỮ LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghi thức lời nói và hành vi mời trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ này tập trung vào nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời trong tiếng Việt, một chủ đề quan trọng trong ngôn ngữ học và giao tiếp. Nghiên cứu này nhằm khám phá cách người Việt sử dụng ngôn ngữ để mời, phản ánh văn hóa giao tiếp và nghi thức xã hội. Hành vi mời không chỉ là một hành động ngôn ngữ mà còn là một phần của tương tác xã hội, thể hiện sự lịch sự và tôn trọng trong giao tiếp.

1.1. Lý do chọn đề tài

Ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện văn hóa giao tiếp và nghi thức xã hội. Hành vi mời là một phần không thể thiếu trong giao tiếp hàng ngày, nhưng chưa được nghiên cứu đầy đủ. Luận văn này nhằm bổ sung vào mảng nghiên cứu về hành vi ngôn ngữ trong tiếng Việt, đặc biệt là hành vi mời, để hiểu rõ hơn về văn hóa giao tiếp của người Việt.

1.2. Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về hành vi ngôn ngữ và nghi thức lời nói đã được các nhà ngôn ngữ học như J. Austin và F. de Saussure đề cập từ lâu. Ở Việt Nam, các công trình của Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức Dân, và Nguyễn Văn Lập đã góp phần phát triển lý thuyết về hành vi ngôn ngữ. Luận văn này kế thừa và phát triển từ những nghiên cứu trước đó, tập trung vào hành vi mời trong tiếng Việt.

II. Nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời

Nghi thức lời nói là một phần quan trọng trong giao tiếp, giúp thể hiện sự lịch sự và tôn trọng. Hành vi mời trong tiếng Việt được thể hiện qua các mô hình lời mời tường minh và hàm ẩn, phản ánh văn hóa giao tiếp và nghi thức xã hội. Nghiên cứu này phân tích các mô hình lời mời và cách chúng được sử dụng trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

2.1. Hành vi mời tường minh

Hành vi mời tường minh là những lời mời trực tiếp, rõ ràng, thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp chính thức. Ví dụ: 'Mời anh vào nhà chơi!' là một lời mời tường minh, thể hiện sự lịch sự và tôn trọng. Nghiên cứu này phân tích các thành tố của lời mời tường minh và cách chúng được sử dụng trong giao tiếp.

2.2. Hành vi mời hàm ẩn

Hành vi mời hàm ẩn là những lời mời gián tiếp, thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp không chính thức. Ví dụ: 'Anh có muốn uống nước không?' là một lời mời hàm ẩn, thể hiện sự thân thiện và gần gũi. Nghiên cứu này phân tích các mô hình lời mời hàm ẩn và cách chúng được sử dụng trong giao tiếp.

III. Thoại đáp trong nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời

Thoại đáp là phần quan trọng trong giao tiếp, thể hiện sự tương tác giữa người mời và người được mời. Nghiên cứu này phân tích các loại thoại đáp như chấp nhận và từ chối, và cách chúng được sử dụng trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Thoại đáp không chỉ phản ánh văn hóa giao tiếp mà còn thể hiện mối quan hệ giữa các bên tham gia giao tiếp.

3.1. Thoại đáp chấp nhận

Thoại đáp chấp nhận là phản hồi tích cực từ người được mời, thể hiện sự đồng ý và tôn trọng. Ví dụ: 'Cảm ơn, tôi sẽ đến!' là một thoại đáp chấp nhận, thể hiện sự lịch sự và tôn trọng. Nghiên cứu này phân tích các mô hình thoại đáp chấp nhận và cách chúng được sử dụng trong giao tiếp.

3.2. Thoại đáp từ chối

Thoại đáp từ chối là phản hồi tiêu cực từ người được mời, thể hiện sự không đồng ý nhưng vẫn giữ được sự lịch sự. Ví dụ: 'Cảm ơn, nhưng tôi bận rồi!' là một thoại đáp từ chối, thể hiện sự tôn trọng và lịch sự. Nghiên cứu này phân tích các mô hình thoại đáp từ chối và cách chúng được sử dụng trong giao tiếp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện thể hiện văn hóa và bản sắc dân tộc. Theo ước tính, hành vi mời trong tiếng Việt là một trong những hành vi ngôn ngữ phổ biến, xuất hiện trong hầu hết các tình huống giao tiếp hàng ngày. Tuy nhiên, việc nghiên cứu nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời vẫn còn hạn chế, đặc biệt là trong việc phân tích chi tiết các mô hình lời mời tường minh và hàm ẩn. Luận văn tập trung nghiên cứu nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời trong tiếng Việt, nhằm làm rõ các đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp của người Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: phân tích các mô hình lời mời tường minh và hàm ẩn trong tiếng Việt; nhận diện các thành tố cấu thành lời mời; khảo sát các phản hồi trong cặp thoại mời; đồng thời làm rõ giá trị văn hóa và ứng dụng thực tiễn của hành vi mời trong giao tiếp. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các cặp thoại có chứa hành vi mời trong các tác phẩm văn học Việt Nam và giao tiếp đời sống tại một số địa phương, trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến 2021.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiểu biết về ngữ dụng học tiếng Việt, góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa giao tiếp lịch sự, đồng thời hỗ trợ giảng dạy tiếng Việt theo quan điểm giao tiếp hiện đại. Các chỉ số hiệu quả giao tiếp như tần suất sử dụng lời mời tường minh chiếm khoảng 60%, trong khi lời mời hàm ẩn chiếm khoảng 40%, phản ánh sự đa dạng trong cách thức thể hiện hành vi mời.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết hành vi ngôn ngữ của J.L. Austin và J.R. Searle, cùng với lý thuyết nghi thức lời nói trong ngữ dụng học. Austin phân loại hành vi ngôn ngữ thành ba loại: hành vi tạo lời, hành vi ở lời và hành vi mượn lời, trong đó hành vi mời thuộc nhóm hành vi điều khiển theo Searle, với đặc điểm đặt người nghe vào trách nhiệm thực hiện hành động trong tương lai.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm:

• Nghi thức lời nói: hệ thống các quy tắc ứng xử lời nói đặc trưng của từng dân tộc, thể hiện sự lịch sự và văn hóa giao tiếp.
• Hành vi mời: hành vi cầu khiến mang tính lịch sự, thể hiện mong muốn người nghe thực hiện một hành động, xuất phát từ lợi ích của cả hai bên.
• Mô hình lời mời tường minh và hàm ẩn: lời mời tường minh sử dụng động từ ngữ vi như "mời", "rước"; lời mời hàm ẩn không sử dụng động từ này mà dựa vào ngữ cảnh để hiểu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là các cặp thoại chứa hành vi mời được trích xuất từ các tác phẩm văn học Việt Nam và các tình huống giao tiếp đời sống thực tế tại một số địa phương. Cỡ mẫu khảo sát khoảng vài trăm cặp thoại, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất nhằm đảm bảo tính đại diện cho các dạng lời mời khác nhau.

Phương pháp phân tích bao gồm phân tích ngữ liệu định tính và định lượng, sử dụng công thức hóa các mô hình lời mời tường minh và hàm ẩn, đồng thời phân tích phản hồi trong cặp thoại để đánh giá hiệu quả giao tiếp. Timeline nghiên cứu kéo dài trong vòng 12 tháng, từ khâu thu thập dữ liệu, phân tích đến tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân loại lời mời tường minh và hàm ẩn: Lời mời tường minh chiếm khoảng 60% trong tổng số lời mời khảo sát, thường sử dụng động từ ngữ vi như "mời", "rước", kèm theo các từ biểu thị sự kính trọng như "kính mời", "xin mời". Lời mời hàm ẩn chiếm khoảng 40%, không sử dụng động từ mời mà dựa vào ngữ cảnh và trợ từ như "đi", "nào", "đã" để thể hiện ý nghĩa mời.

2. Mô hình cấu trúc lời mời tường minh: Bao gồm bốn thành tố chính: người mời (SP1), động từ ngữ vi biểu thị hành vi mời, người được mời (SP2), và nội dung mệnh đề. Ví dụ: "Con mời bà vào nhà chơi ạ." Trong đó, SP1 thường là ngôi thứ nhất số ít hoặc số nhiều, SP2 có thể là số ít hoặc số nhiều, bao gồm cả người vô hình trong các nghi lễ.

3. Phản hồi trong cặp thoại mời: Phản hồi chấp nhận lời mời chiếm khoảng 70%, thể hiện qua các câu trả lời lịch sự như "Được thôi, mời anh." Phản hồi từ chối chiếm khoảng 30%, thường được diễn đạt khéo léo để giữ thể diện cho người mời, ví dụ: "Hẹn dịp khác nhé."

4. Giá trị văn hóa và ứng xử trong lời mời: Lời mời không chỉ thể hiện sự lịch sự mà còn phản ánh mối quan hệ xã hội, vai vế và sự tôn trọng giữa các bên. Ví dụ, lời mời dành cho người lớn tuổi thường kèm theo các từ kính ngữ và biểu hiện khiêm tốn như "Mời cụ xơi tạm miếng trầu."

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân lời mời tường minh chiếm ưu thế là do tính rõ ràng, dễ hiểu và phù hợp với các tình huống giao tiếp trang trọng. Lời mời hàm ẩn thường xuất hiện trong giao tiếp thân mật, tạo sự thoải mái và gần gũi hơn. So sánh với các nghiên cứu trong ngữ dụng học quốc tế, kết quả phù hợp với quan điểm rằng hành vi mời là một phần quan trọng của nghi thức lời nói, góp phần duy trì mối quan hệ xã hội.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ lời mời tường minh và hàm ẩn, cùng bảng phân tích các thành tố cấu trúc lời mời. Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ cách thức sử dụng lời mời trong tiếng Việt, đồng thời nhấn mạnh vai trò của ngữ cảnh và văn hóa trong giao tiếp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo ngữ dụng học trong giảng dạy tiếng Việt: Động viên các cơ sở giáo dục tích hợp kiến thức về nghi thức lời nói và hành vi mời vào chương trình giảng dạy nhằm nâng cao kỹ năng giao tiếp lịch sự cho học sinh, sinh viên trong vòng 1-2 năm tới.

2. Phát triển tài liệu hướng dẫn giao tiếp lịch sự: Biên soạn các tài liệu tham khảo về cách sử dụng lời mời tường minh và hàm ẩn phù hợp với từng đối tượng và hoàn cảnh, phục vụ cho giáo viên, nhân viên văn phòng và cộng đồng trong 6 tháng tới.

3. Tổ chức các hội thảo, tập huấn về văn hóa giao tiếp: Hướng đến các doanh nghiệp, tổ chức xã hội nhằm nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa trong giao tiếp, đặc biệt là hành vi mời, dự kiến thực hiện trong vòng 1 năm.

4. Khuyến khích nghiên cứu liên ngành về ngôn ngữ và văn hóa: Tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu kết hợp ngôn ngữ học, văn học và văn hóa để phát triển các công trình nghiên cứu sâu rộng hơn về nghi thức lời nói, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa, trong 2-3 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Ngữ dụng học: Giúp hiểu sâu về hành vi mời trong tiếng Việt, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu về giao tiếp và văn hóa ngôn ngữ.

2. Nhà quản lý giáo dục và biên soạn chương trình đào tạo tiếng Việt: Áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chương trình đào tạo phù hợp, nâng cao kỹ năng giao tiếp lịch sự cho học sinh, sinh viên.

3. Nhân viên văn phòng, cán bộ công chức: Nâng cao kỹ năng giao tiếp trong môi trường làm việc, đặc biệt trong các tình huống mời họp, mời tham dự sự kiện, góp phần xây dựng môi trường làm việc văn minh.

4. Nhà nghiên cứu văn hóa và xã hội học: Khai thác các giá trị văn hóa giao tiếp trong hành vi mời, phục vụ cho các nghiên cứu liên ngành về văn hóa và xã hội Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi mời tường minh và hàm ẩn khác nhau như thế nào?
   Lời mời tường minh sử dụng động từ ngữ vi như "mời", "rước" rõ ràng, còn lời mời hàm ẩn không dùng động từ này mà dựa vào ngữ cảnh và trợ từ để hiểu ý nghĩa mời. Ví dụ, câu "Mời anh vào nhà" là tường minh, còn "Vào nhà đi anh" là hàm ẩn.

2. Tại sao lời mời hàm ẩn lại phổ biến trong giao tiếp thân mật?
   Lời mời hàm ẩn tạo cảm giác tự nhiên, thoải mái, tránh sự khách sáo, phù hợp với mối quan hệ thân thiết như bạn bè, người thân. Điều này giúp duy trì sự gần gũi và thân mật trong giao tiếp.

3. Làm thế nào để phân biệt lời mời với hành vi yêu cầu hay ra lệnh?
   Lời mời mang tính lịch sự, tôn trọng người nghe và cho phép họ tự do chấp nhận hoặc từ chối. Trong khi đó, yêu cầu hay ra lệnh thường mang tính bắt buộc, ít có sự lựa chọn cho người nghe.

4. Vai trò của trợ từ trong lời mời hàm ẩn là gì?
   Trợ từ như "đi", "nào", "đã" giúp làm mềm lời nói, tạo sự thân thiện và lịch sự trong lời mời hàm ẩn, đồng thời giúp người nghe dễ dàng nhận biết ý định mời trong ngữ cảnh.

5. Lời mời có ảnh hưởng như thế nào đến mối quan hệ xã hội?
   Lời mời thể hiện sự tôn trọng, lịch sự và quan tâm, góp phần xây dựng và duy trì mối quan hệ xã hội bền vững. Việc sử dụng lời mời phù hợp giúp tránh hiểu lầm và tăng cường sự gắn kết giữa các bên.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích chi tiết nghi thức lời nói thể hiện hành vi mời trong tiếng Việt, bao gồm lời mời tường minh và hàm ẩn.
• Mô hình lời mời tường minh gồm bốn thành tố chính: người mời, động từ ngữ vi, người được mời và nội dung mệnh đề.
• Lời mời hàm ẩn không sử dụng động từ mời mà dựa vào ngữ cảnh và trợ từ để truyền đạt ý nghĩa.
• Hành vi mời phản ánh giá trị văn hóa giao tiếp lịch sự, tôn trọng và thể hiện mối quan hệ xã hội giữa các bên.
• Các bước tiếp theo bao gồm phát triển tài liệu đào tạo, tổ chức hội thảo và mở rộng nghiên cứu liên ngành về ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp.

Để nâng cao hiệu quả giao tiếp và bảo tồn giá trị văn hóa, các nhà nghiên cứu, giảng viên và cộng đồng nên tiếp tục khai thác và ứng dụng kết quả nghiên cứu này trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT Tìm hiểu nghi thức lời nói không chỉ bởi vì nó gắn liền với những vấn đề tương tác giữa ngôn ngữ với xã hội, phát ngôn với văn bản hay những yếu tố liên quan đến văn hóa giao tiếp của cộng đồng, mà còn bởi vì nó liên quan đến từng trường hợp giao tiếp khác nhau sẽ thích ứng với những cấu tạo về nghi thức lời nói khác nhau. Vì vậy, tìm hiểu về nghi thức lời nói là để hiểu được bản chất sự giao tiếp xã hội giữa con người, vạch ra ranh giới với các loại ngôn ngữ khác như: ngôn ngữ học tâm lý, ngôn ngữ học xã hội, ngôn ngữ học phụ cận, ngôn ngữ học nhân chủng,… Bằng cách dùng nghi thức lời nói để thiết lập, con người có thể xác định tư cách và vị trí của mình với người đối thoại để giữ được phép lịch sự phù hợp trong mọi hoàn cảnh. Nghiên cứu về ngôn ngữ để từ đó đưa vào phép lịch sự trong nghi thức giao tiếp là một việc làm rất ý nghĩa. Ngôn từ với tư cách là “gói vàng” dành cho con người trong giao tiếp nhưng chỉ khi sử dụng nó theo đúng chuẩn mực trong giao tiếp thì nó mới phát huy được tác dụng.

Lý thuyết hành vi ngôn ngữ có thể lý giải được mối quan hệ giữa ký hiệu ngôn ngữ và đưa nó vào mục đích giao tiếp. Austin đã đưa ra công trình nghiên cứu phân loại hành vi ngôn ngữ, theo ông hành vi ngôn ngữ được phân chia thành ba loại: hành vi tạo lời, hành vi tại lời, hành vi mượn lời. Trong nhiều loại hành vi ngôn ngữ có mặt ở giao tiếp hằng ngày thì hành vi cầu khiến có thể nói là hành vi phổ biến nhất. Hành vi cầu khiến đã phần nào phản ánh những nét đặc trưng của văn hóa giao tiếp người Việt.

Ngoài ra nó còn cho thấy sự đa dạng, phức tạp cũng như tính đa nghĩa thể hiện trong nội dung của mỗi câu nói. Vì vậy, ai trong chúng ta cũng cần phải biết để ứng xử văn minh, ngoài ra giúp cho việc phân tích các tác phẩm văn chương, nội e 6 tâm nhân vật được sâu sắc và rõ ràng hơn. Trong đề tài này, chúng tôi đã tìm hiểu một hành vi cầu khiến cụ thể là hành vi mời trong tiếng Việt. Hành vi mời là hành vi mang tính chất lịch sự diễn ra hằng ngày trong cuộc sống của chúng ta, tìm hiểu hành vi mời giúp cho chúng ta biết rõ thêm về một cách ứng xử văn minh trong giao tiếp.

Vì những tính chất quan trọng của các vấn đề nêu trên, chúng tôi sẽ đi vào phân tích sâu hơn các khái niệm về nghi thức lời nói, hành vi ngôn ngữ, hành vi cầu khiến và hành vi mời trong chương này. Những lý luận chung của nghi thức lời nói Mối quan hệ giữa người với người được thể hiện bằng những nghi thức lời nói trong đời sống, với nhiều sắc thái như: cởi mở, lạnh lùng, thân thiết, xã giao, đơn giản,… Nghi thức lời nói sẽ tạo ra những khuôn hình câu và khuôn hình từ để thích ứng với từng tình huống giao tiếp. Khi ngôn ngữ học chuyển dần sang hướng nghiên cứu lời nói, thuật ngữ Nghi thức lời nói cũng xuất hiện và có mối quan hệ với khái niệm nghi thức. Nghi thức là những chuỗi các hoạt động như cử chỉ, lời nói, hành động được sắp xếp theo thứ tự và trình tự được thiết lập.

Trong giao tiếp, nghi thức có thể hiểu là một hệ thống phức tạp ghi lại các dấu hiệu được thể hiện trong cuộc giao tiếp như thái độ giữa hai bên đối thoại, sự đánh giá đối phương và nhận xét chính mình, xác định vị trí của bản thân trong cuộc đối thoại. Ví dụ: (1) Chào hỏi khi gặp nhau; dấu hiệu này tồn tại khi bản thân nó có quan hệ với một người khác vì nó có ý nghĩa chào hỏi hoặc làm quen. Điều này nói lên hai bên hội thoại có thái độ thân thiện với nhau hoặc là có mục đích khi muốn làm quen. Có rất nhiều các công trình nghiên cứu về nghi thức lời nói, trong đó phải kể đến cuốn “Nghi thức lời nói Nga”, N.Formanovskaija, bà cho rằng nghi thức lời nói là “những quy tắc ứng xử lời nói đặc trưng của từng dân tộc e 7 được dùng trong các tình huống có những người đối thoại đang tiếp xúc và giao tiếp với giọng điệu được lựa chọn phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp, với các dấu hiệu xã hội của những người đối thoại và của các mối quan hệ giữa họ với nhau, và được biến thành các động hình giao tiếp” [1, tr.

Xã hội nào cũng có những lễ nghi ứng xử riêng và đòi hỏi con người phải tuân thủ theo những quy tắc ấy. Trẻ em ngay từ lúc nhỏ đã được dạy cho những lễ nghi này như biết chào hỏi khi vừa đi học về, biết cảm ơn khi nhận được điều gì từ người khác, biết xin lỗi khi mắc sai lầm, chúng còn được dạy phải chỉ trích những ai không tuân thủ các quy tắc ấy. Ở luận văn này, chúng tôi đi theo định nghĩa của N.Formanovskaija và đưa nó vào nghiên cứu. Nghi thức lời nói phục vụ cho các tình huống giao tiếp nghi thức, nghĩa là những tình huống có các cách ứng xử văn minh, lịch sự, trang nghiêm, trân trọng.

Loại bỏ những hành vi ứng xử không mang tính nghi thức như dọa nạt, chửi mắng,… Từ đây, chúng tôi thử nêu ra một định nghĩa về nghi thức lời nói: Nghi thức lời nói là những hành vi ứng xử dựa theo nguyên tắc chung của cộng đồng, mang tính văn minh, vững bền, phục vụ cho việc sử dụng ngôn từ trong các tình huống giao tiếp nghi thức. Những mẫu đối thoại có chứa nghi thức lời nói Trong một tình huống đối thoại, sẽ có hai phần được gọi là thoại dẫn và thoại đáp, nghi thức lời nói sẽ giúp cho phần nội dung của mẩu đối thoại này được đầy đủ và mang tính lịch sự hơn. Thoại dẫn là lời thoại dùng để bắt đầu một cuộc đối thoại và đi vào một sự việc nào đó. Thoại đáp là câu trả lời của nhân vật thứ hai khi tiếp nhận thoại dẫn của đối phương.

Ví dụ: (2) SP1: - Phiền anh thật ngại quá! Tôi rót anh một cốc nước nhé? SP2: - Cảm ơn cô, chuyện đáng gì đâu. e 8 Trong mẫu hội thoại này, thoại dẫn thể hiện sự cảm thán. Để có thể biến thoại gợi và thoại đáp là một chỉnh thể hoàn chỉnh, cần phải chú ý đến đặc điểm ngữ pháp của các phát ngôn. Phương tiện giao tiếp phi lời kèm theo nghi thức lời nói Phương tiện giao tiếp phi lời có thể hiểu là những hành vi ứng xử hoặc là thay hoặc là đi kèm lời nói.

Tùy vào tình huống giao tiếp mà có những phương tiện giao tiếp phi lời phù hợp. Chẳng hạn khi thầy giáo nhận được lời chào từ một học sinh khi đi ngang qua nhau, có thể dùng hành động gật đầu (hoặc kèm theo nụ cười) để thể hiện sự tiếp nhận của mình thay lời nói, nhưng khi gặp một người thầy giáo khác chào hỏi, thì phải có lời đáp kèm theo cái gật đầu, nếu không sẽ bị vi phạm quy tắc lịch sự. Đi xe buýt gặp phụ nữ mang thai hay người già thì phải chủ động nhường ghế, vào nhà phải để dép bên ngoài, những cái bắt tay nồng nhiệt, nụ cười cởi mở cảm thông, sự thấu hiểu từ biểu cảm khuôn mặt hay một sự giúp đỡ đúng lúc đều là những hành động phi lời mang đến những cách ứng xử văn hóa văn minh. Văn hóa của một quốc gia được đánh giá qua nhiều mặt và trong đó quy tắc ứng xử là một mặt rất quan trọng.

Một trong những quy tắc ứng xử đó là phép lịch sự, phép lịch sự có thể được thể hiện bằng hành động hoặc lời nói, nó là một nhân tố quan trọng giúp duy trì các mối quan hệ xã hội và ảnh hưởng đến hiệu quả giao tiếp. Như vậy, lịch sự gắn liền với thế giới con người và mang ý nghĩa xã hội sâu sắc. Sự tồn tại và hoạt động của nghi thức lời nói Nghi thức lời nói tồn tại trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, trong ngôn ngữ sinh hoạt. Có thể dễ dàng nhận thấy trong cuộc sống hằng ngày, ở tình huống giao tiếp, trong các tác phẩm văn học miêu tả đời sống nhân vật.

Chúng ta luôn hướng tới một xã hội ngày càng văn minh hơn, vậy nên việc đưa ngôn ngữ hằng ngày vào nghi thức lời nói là một điều rất quan trọng. Việc sử dụng e 9 nghi thức lời nói phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp giúp tạo nên những con người lịch sự, loại bỏ những phát ngôn kém văn hóa, thô lỗ. Nghi thức lời nói đã có từ xa xưa trong những câu ca dao, tục ngữ mà ông cha ta đã để lại, những lời khuyên nhủ về cách ăn, cách nói, cách đứng, cách ngồi,… sao cho phù hợp với lễ nghi: Ví dụ: (3) - Lời chào cao hơn mâm cỗ. (Tục ngữ) - Đi thưa về trình.

(Thành ngữ) - Chim khôn kêu tiếng rảnh rang Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe. (Tục ngữ) - Kính trên, nhường dưới. (Tục ngữ) - Kính lão đắc thọ. (Tục ngữ) - Đất tốt trồng cây rườm rà Những người thanh lịch nói ra dịu dàng.

Tiêu chí nhận diện các khuôn mẫu nghi thức lời nói tiếng Việt Không phải tất cả ngôn ngữ nào cũng đều có tính chất nghi thức lời nói, những phát ngôn này phải được xã hội công nhận về sự chân thực, lịch thiệp, tạo hiệu quả giao tiếp văn hóa. Cả Austin và Searle đều có công trình nghiên cứu phân loại các hành vi ngôn ngữ. Vì nghi thức lời nói giúp cho hiệu quả giao tiếp được nâng cao và thể hiện văn hóa của từng dân tộc nên mỗi khuôn mẫu nghi thức lời nói phải được dùng với tần số cao và được dân tộc đó công nhận. Có thể xem đây là tiêu chí đầu tiên của một khuôn mẫu nghi thức lời nói.

Lấy một vài ví dụ về mệnh đề “Bác vào nhà”, các câu thoại có thể như: e 10 (4) Cháu mời bác vào nhà chơi ạ! Bố cháu đang chờ bác đấy. (5) Bác vào chơi! (6) Mời bác vào nhà! (7) Vào nhà đi bác! Ở những ví dụ trên có thể thấy, dù cùng một đích ở lời nhưng vì cách nói khác nhau dẫn đến những ý nghĩa và hiệu quả khác nhau, ở số 5),7) có thể thấy rằng phải sử dụng đúng trường hợp, ngữ cảnh nếu không sẽ tạo nên hiệu quả giao tiếp kém.