CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE TRƯNG CÂU GIÁM ĐỊNH, YÊU CAU GIÁM ĐỊNH 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa trưng cầu giám định, yêu cầu giám định 1. Khái niệm trưng cau giám định, yêu cầu giám định Khái niệm là hình thức tư duy (tư duy trừu tượng) cùng với sự phản ánh đối tượng trong hiện thực (cái đơn chiếc hoặc lớp của sự vật đồng nhất), thông qua những dấu hiệu chung, bản chất. Khái niệm là đối tượng, là hình thức cơ bản của tư duy (bao gồm: ý tưởng, ý nghĩa tên gọi chung thuộc phạm trù logic, suy luận) phản ánh những thuộc tính chung, bản chất của các đối tượng, sự vật, quá trình, hiện tượng trong tâm lý và các mối quan hệ cơ bản nhất giữa các đối tượng trong hiện thực khách quan.
Chính vì vậy, dé có thé đặt ra hay khái quát một khái niệm nao đó, chúng ta cần hiểu ban chat của chính nó cũng như các mối quan hệ xung quanh nó và bé trợ cho nó. Theo từ điển tiếng Việt, "Giám định" được định nghĩa với tư cách là động từ “là việc xem xét và xác định bằng phương pháp nghiệp vụ dé đưa ra kết luận” [21]; quan điểm này chỉ nêu sơ lược về bản chất của giám định mà không thé hiện được cách thức, phương pháp, đối tượng và mục dich của giám định. Còn theo cuốn từ điển Bách khoa Việt Nam 2009, thì “gidm định” được hiểu “Jà kiểm tra kết luận về một hiện tượng hoặc một vấn dé mà cơ quan Nhà nước can tìm hiểu và xác định” thì lại chưa thé hiện được một cách rõ nét các phương thức, biện pháp được sử dụng dé kết luận về một van dé được quan tâm, ngoài ra quan điểm này cho rằng đối tượng của giám định chỉ bao gồm một hiện tượng hoặc vấn đề là chưa đầy đủ. Hoạt động giám định có thé được tiến hành trong nhiều lĩnh vực của đời sông xã hội, tùy theo mục đích khác nhau của cơ quan trưng câu giám định thì kết quả giám định sẽ có những ý nghĩa khác nhau; trong tô tụng hình sự nói chung thì trưng cầu giám định được coi là một biện pháp điều tra được thực hiện bởi cơ quan có thâm quyền tô tụng và kết luận giám định là một nguồn chứng cứ quan trọng phục vụ việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử hoặc là cơ sở xem xét áp dụng các biện pháp tư pháp khác.
Về khái niệm giám định tư pháp trong tố tụng hình sự hiện nay có nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra những quan điểm của mình về khái niệm này, có thé ké đến như: Một số quan điểm cho rằng: “Giám định tư pháp hình sự là việc nghiên cứu các vật chứng, chứng từ, tử thi, tình trạng sức khỏe và đặc điểm thể chat của người sống có ý nghĩa đối với vụ án, do người có hiểu biết chuyên môn tiễn hành theo yêu câu của cơ quan diéu tra bằng quyết định trưng câu giám định”. Tuy nhiên, quan điểm nay thé hiện về chủ thé của việc yêu cầu giám định quá hep, chỉ bao gồm co quan điều tra, tuy nhiên trong khoa học tố tụng hình sự thì kết luận giám định tư pháp được coi là một nguồn chứng cứ vì vậy tất cả cơ quan có thâm quyên tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự cũng thể yêu cầu giám định tư pháp hình sự như Viện kiểm sát, Tòa án, Hải quan,. Bên cạnh đó, quan điểm còn liệt kê những đối tượng giám định trong tố tụng hình sự vì thế không tránh khỏi những thiếu xót về vấn đề, nội dung thực tế cần trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự. Còn theo tác giả Nguyễn Mạnh Hùng thì: “Giám định tư pháp hình sự là việc nghiên cứu, phân tích, xét nghiệm do các nhà khoa học, kỹ thuật và chuyên môn khác tiễn hành theo yêu cau của cơ quan diéu tra, viện kiểm sát hoặc tòa án về những vấn đề có liên quan đến vụ án hình sự” [16].
Xét về mặt chủ thé có thẩm quyên trưng cầu giám định, quan điểm này phù hợp hơn so với quan điểm thứ nhất, tuy nhiên, vẫn chưa bao quát được hết nội hàm về chủ thể và một số nội dung khác liên quan đến giám định tư pháp hình sự. Như vậy, giám định tư pháp trong tố tụng hình sự được hiểu với nội hàm: “Là hoạt động sử dụng kiến thức chuyên môn về các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật và kinh nghiệm thực tiễn dé nghiên cứu, xét nghiệm, so sánh và đưa ra kết luận về một việc, một người, một vật thể, một hiện tượng, một trạng thái, một chứng cứ, đánh giá. nhằm mục dich phục vụ cho hoạt động điều tra, truy to, xét xử, thi hành án hình sự của Cơ quan có thẩm quyên tiễn hành to tụng, làm căn cứ dé giải quyết đúng dan vụ án hình sự ”. Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, không tránh khỏi việc xuất hiện của những vấn đề, nội dung liên quan đến tình tiết khách quan của vụ án nhưng có tính chất chuyên môn cao, nếu muốn xác định rõ thì cần những kiến thức, phương tiện kỹ thuật hoặc công cụ chuyên biệt để có thể đánh giá, kết luận về những nội dung, van dé nay và việc này năm ngoài khả năng của cơ quan có thầm quyên tiến hành tổ tung; chính vì vậy khi đó Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng sẽ yêu cầu các cơ quan chuyên môn vào cuộc thực hiện việc kiểm tra, đánh giá và kết luận về van đề hoặc nội dung đó.
Bởi kết quả giảm định tư pháp của các cơ quan chuyên môn có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết vụ án hình sự nên yêu cầu của Cơ quan có thâm quyền tiễn hành tố tụng bắt buộc phải được thực hiện thể hiện băng hình thức ra văn bản trưng cầu giám định. Như vậy, có thé đưa ra khái quát khái niệm về trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự như sau: “Trung cdu giám định trong tô tụng hình sự là biện pháp điều tra được thực hiện bởi cơ quan có thẩm quyên tiền hành to tụng, người có thẩm quyền tiễn hành to tụng trong giải quyết vụ án hình sự thé hiện ở việc ra quyết định theo trình tự thủ tục luật định, yêu câu những người có chuyên môn hoặc các cơ quan chuyên môn sử dụng kiến thức chuyên ngành, phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ để nghiên cứu, xét nghiệm, so sánh, đánh giá dé đưa ra kết luận về một việc, một ván dé, nội dung cụ thê nhăm mục dich làm sáng tỏ các van dé can chứng minh trong vụ án hình sự, phục vụ cho hoạt động điều tra, truy to, xét xử, thi hành án hình sự `. Hoạt động trưng cầu giám định được các nhà làm luật quy định cụ thể trong bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, là một biện pháp điều tra được thực hiện kể từ khi giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố; được cơ quan có thâm quyền tiến hành tố tụng, người có thâm quyền tiễn hành tố tụng ra quyết định trưng cầu giám định, từ đó, các cơ quan chuyên môn, người có chuyên môn căn cứ vào yêu cầu cần làm rõ trong quyết định yêu cầu giám định mà thực hiện, việc làm rõ các nội dung trong quyết định trưng cầu giám định được dựa trên kiến thức chuyên ngành, phương tiện, phương pháp khoa học, nghiệp vụ cụ thé dé so sánh, đánh giá, làm sáng tỏ các nội dung mà Cơ quan có thâm quyên tiến hành t6 tụng cần chứng minh. Bản kết luận giám định là kết quả của hoạt động giám định trong tố tụng hình sự và là một nguồn chứng cứ trực tiếp được các Cơ quan có thâm quyên tiến hành tố tụng, người có thâm quyên tiễn hành tố tụng xem xét, đánh giá và sử dụng dé làm sáng tỏ nội dung của vụ án hình sự.
Với tư cách là một biện pháp điều tra, là nguồn chứng cứ quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự được các bên tham gia tố tụng thu thập, giám định tư pháp hiển nhiên còn được thực hiện khi có yêu cầu của những người tham gia tố tụng khác, tuy nhiên bởi sự khác biệt trong vai trò, tính chất quyền lực nhà nước trong giai quá trình giải quyết vụ án hình sự nên khác với Cơ quan tô tụng thì người tham gia tố tụng chỉ có thể yêu cầu cơ quan chuyên môn giám định hoặc Co quan có thẩm quyền tố tụng thực hiện quyên trưng cầu giám định về một nội dung mà họ cho rang cần thiết dé giải quyết đúng đắn vụ án hình sự. Từ những cơ sở trên, tác giả đưa ra khái niệm về yêu cầu giám định như sau: “Yêu cầu giám định trong tô tụng hình sự là hoạt động cua nguyên đơn dân sự, bi don dân sự, người có quyên lợi và nghĩa vụ liên quan đến vụ dn hình sự, người đại điện của họ đề nghị đến Cơ quan có thẩm quyên tiễn hành tố tụng thực hiện hoạt động trưng cầu giảm định, nội dung yêu cau giám định không được liên quan đến xác định trách nhiệm của người bị buộc tội ”. Đặc điểm của trưng cau giám định và yêu cau giám định (1) Trưng cầu giám định Thứ nhất, đặc trưng cơ bản của hoạt động trưng cầu giám định là biện pháp điều tra vụ án hình sự. Trưng cầu giám định là hoạt động điều tra do các Cơ quan có thấm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng ban hành quyết định và co quan chuyên môn, chuyên gia thực hiện.
Dé phục vụ cho việc giải quyết các vụ án hình sự, co quan có thâm quyên tiến hành tổ tụng có thé sử dụng nhiều biện pháp điều tra khác nhau nhăm thu thập tài liệu, chứng cứ và một trong những biện pháp đó là trưng cầu giám định. Khi thực hiện hoạt động trưng cầu giám định, Cơ quan có thâm quyền tiến hành tố tụng, người có thâm quyền tiễn hành tố tung ra quyết định trưng cầu giám định, hoạt động ra quyết định trưng cầu giám định nhằm mục đích làm sáng tỏ những nội dung có ý nghĩa chứng minh tội phạm và người phạm tội trong tố tụng hình sự, Quyết định trưng cầu giám định được gửi đến các cơ quan chuyên môn như: Viện pháp y quốc gia, Trung tâm pháp y, Viện pháp y quân đội. Các cơ quan này có trách nhiệm, nghĩa vụ phải trả lời bằng kết luận giám định về những nội dung có liên quan đến yêu cầu cần chứng minh trong Quyết định trưng cầu giám định của Cơ quan có thâm quyền tiến hành tố tụng.