CHƯƠNG 1: CƠ SỞ XÁC LẬP VAI TRÒ CỦA ASEAN TRONG CHÍNH SÁCH CHÂU Á - THÁI BÌNH DƯƠNG CUA MY (1991 - 2012) 1. Bối cảnh quốc tế, khu vực châu A Thai Binh Dương và tình hình nước Mỹ sau năm 1991 1. Bối cảnh quốc tế và khu vực châu Á - Thái Bình Dương sau năm 1991 * Bối cảnh quốc tế Sau gần nửa thể kỉ tồn tại sau Chiến tranh thế giới lần thứ 2, Chiến tranh lạnh và trật tự thế giới hai cực đứng đầu là Liên Xô và Mỹ đã đi đến hồi kết khi chế độ xã hội chủ nghĩa tại Đông Âu và Liên Xô sụp đổ. Điều đó đã làm thay đổi sâu sắc cục diện thế giới, khiến cho cơ cấu chính trị và sự phân bố quyền lực trên thế giới có sự biến chuyển.
Quá trình hình thành một trật tự thế giới mới đang dài tố bắt ngờ rất khó đoán định. Trong bối cảnh như vậy, trên thế giới đã diễn ra những thay đồi có tính chất xu thế đan xen nhau phức Tạp, thậm chí có thể trái chiều nhau. Tiến trình cải thiện quan hệ giữa các nước, các đối thủ cũ vốn từng đứng trên hai trận tuyến đối lập nhau được thúc đây, hình thành nhiều mối quan hệ hợp tác, liên kết mới trên các lĩnh vực theo xu hướng chú trọng lợi ích dân tộc và mục tiêu phát triển. Xu thế toàn cầu hóa, quốc tế hóa và khu vực hóa tiếp tục diễn ra như một xu hướng chủ đạo trong những năm đầu của thấp niên 90.
Đồng thời, dưới tác động. mạnh mẽ của thành tựu cách mạng khoa học — công nghệ hiện đại, quá trình toàn cầu hóa xâm nhập sâu vào trong mọi mặt của đời sống xã hội, trở thành một xu thế khách quan và thay đổi cũng như chỉ phối những nội dung trong quan hệ quóc tế Xu thế khu vực hóa được minh chứng là một xu thế tất yếu và thành công. nhất khi trên thế giới nhiều tổ chức khu vực được thành lập và qua thực tiễn hoạt động đã mang lại nhiều lợi ích như mở rộng hợp tác kinh tế, liên minh, liên kết khu vực trong hoạt động an ninh chính trị. Việc tăng cường hợp tác trên mọi lĩnh vực tạo nhiều điều kiện để phát triển lớn mạnh hơn.
Chẳng hạn như các tổ chức đa phương lớn ở châu Âu như EU hay NATO đều quyết định kết nạp thêm thành viên 14 với số lượng lớn. Tại châu Phi, tổ chức thống nhất châu Phi được chuyển hóa thành Liên minh châu Phi. 6 Đông Nam Á, tô chức cốt lõi ASEAN đã có những đợt mở rộng thành viên như 1995 thêm Việt Nam, 1997 thêm Lào và Mianmar và đến 1999 Campuchia trở thành thành viên thứ 10 của ASEAN hoàn thành ý tưởng về một ASEAN bao gém tat cả các quốc gia Đông Nam á. với mục tiêu nâng cao sức mạnh kinh tế và mở rộng tầm ảnh hưởng.
Tắt cả những xu hướng trên tạo ra một không khí quốc tế hợp tác hòa bình và ôn định trong các giao lưu mang tính khu vực và thế giới. Tuy nhiên, tác động của sự biến động môi trường quốc tế có chiều hướng xấu đi do các cuộc xung đột nảy sinh từ mâu thuẫn kinh tế, chính trị, mâu thuẫn sắc tộ dân tộc, các hoạt động, can thiệp, khủng bồ trả đũa. vẫn diễn ra nhiều nơi trên thế giới trở thành những mối đe dọa đối với môi trường quốc tế và an ninh thể giới. Trước những nguy cơ đe dọa như vậy, lợi ích thiết yếu của Mỹ bị ảnh hưởng nghiêm trọng và đặt nước Mỹ những thách thức lớn.
Thực tế, sự kiện 11/09/2001 là một minh chứng chủ nghĩa khủng bố đã thực sự đe dọa an ninh Mỹ. Đó là những nguy cơ tiềm ân khó lường. nhưng chỉ phối trực tiếp đến sự điều chỉnh chiến lược quốc gia của Mỹ. Đặc biệt là chiến lược CA - TBD của Mỹ trong tập hợp lực lượng chống khủng bố, đảm bảo sức mạnh siêu cường của Mỹ.
Quá trình vận động quyền lực quốc tế theo hướng “đz cực” trở nên rõ rằng. Nhiều trung tâm quyền lực được hình thành và tác động đến vị thế siêu cường. của Mỹ, buộc Mỹ phải có một cái nhìn chuẩn xác và điều chỉnh phù hợp để củng cố địa vị của mình. Mà trước mắt chính là xác lập ảnh hưởng, vị thế lãnh đạo của Mỹ tại khu vực chiến lược châu Á - Thái Bình Dương nói chung và ASEAN nói riêng.
* Tình hình khu vực châu Á - Thái Bình Dương Bước sang những năm đầu thập niên 90, châu Á - Thái Binh Duong đã dần thoát khỏi những mối quan hệ thù địch tồn tại trong thời kì Chiến tranh lạnh được hơn một thập kỷ và trở thành một khu vực về cơ bản là ổn định, hòa bình và phát triển mạnh mẽ. Các nước lớn tại khu vực này đã điều chỉnh chính sách đối ngoại 15 theo hướng vừa cạnh tranh vừa cùng tồn tại một cách hòa bình. Hầu hết các nhà nghiên cứu đều cho rằng “7hế kì XXI là thế ký CA - TBD”. Trong khi Mỹ mắt khá nhiều thời gian để khắc phục và khôi phục lại sự ổn định cho nền kinh tế cũng như chính trị của mình thì nhiều quốc gia đã nhân cơ hội đó, củng cố và phát triển hơn nữa sức mạnh của mình.
Có thể trong một tương lai không xa sẽ vượt mặt Mỹ, trở thành cường quốc trên thế giới. Những thành tựu khoa học - kĩ thuật cũng như những chính sách cải cách kinh tế của các nước lớn trong khu vực đã tạo ra sự đột phá trong nên kinh tế của các quốc gia tại khu vực chau A - Thái Bình Dương. Minh chứng qua mức tăng trưởng GDP hằng năm trên dưới 6% trong khi ở những khu vực khác chỉ ở mức 1,5% đến 3%/năm. Và thực tế chứng minh, Trung Quốc, Nga hay Ấn Độ đã có những điều chỉnh cho chiến lược phát triển riêng của mình nhưng điểm chung duy nhất đó chính là sự trỗi dậy mạnh mẽ, bứt phá trong khoảng thời gian 10 năm trở lại đây với một nền kinh tế, an ninh quốc phòng mạnh mẽ trong khi các nền kinh tế của châu Âu đã rơi vào suy giảm rõ rệt “Trọng tâm phát triển của nẻn kinh tế thế giới đã dần xoay chuyền về châu Á.
Như nhận xét của Jonn Ikenberry - giáo sư chính trị và các vấn đề quốc tế tại đại học Princeton, sự “trỗi dậy” mạnh mẽ của Trung Quốc chính là một bước dịch chuyển to lớn trong sự phân bổ quyền lực trên thế giới, nói cụ thé hơn trật tự thế giới định hướng phương Tây đang dần được thay thế bởi một trật tự mới với trục chính tại phương Đông [8] Cũng vì thế, khu vực CÁ — TBD, trong đó có Đông Nam A, da thu hat su quan tâm của nhiều cường quốc trên thế giới như Mỹ, vị thế của các quốc gia Đông Nam Á, đặc biệt các nước trong khối ASEAN được nâng lên. Nguy cơ xảy ra các cuộc chiến tranh không còn mà tại khu vực, xu hướng chủ đạo là đối thoại hòa bình, hợp tác cùng nhau phát triển, tạo nên sự hiéu biết lẫn nhau, tránh nghỉ kị giữa các nước. Điều đó giúp Đông Nam A hướng ra bên ngoài, ôn định và thịnh vượng, gắn bó với nhau bằng quan hệ đối tác trong một khối chung tại khu vực - ASEAN. Tuy nhiên, cục diện tại châu Á vẫn chứa đựng nhiều thách thức lớn như: 16 Một là tranh chấp lãnh thổ do các vấn đề lịch sử để lại như Philippines — Indonexia, Malaysia — Philippines.đặc biệt giữa các thành viên ASEAN với Trung Quốc.
Hoặc tranh chấp lãnh thổ giữa Nhật Bản với một số nước trong khu vực như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nga. Hai là bên cạnh sự phát triển kinh tế đất nước nhưng cũng còn tồn tại nhiều nguy cơ như xung đột kinh tế, buôn bán vũ khí trái phép, cướp biển Ba là sự chạy đua tranh giành ảnh hưởng tại khu vực Đông Nam Á của các cường quốc nhất là ngay sau Chiến tranh lạnh khi mà Mỹ rút quân khỏi Đông Nam Á và để lại khoảng trống quyền lực lớn cũng như việc mở rộng chiến lược Châu Á — Thái Bình Dương của Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản. Cuối cùng, sự nỗi lên của chủ nghĩa dân tộc địa phương có sự ủng hộ từ bên ngoài làm cho tình hình khu vực mắt ổn định như Lào, Campuchia, Philippines, Thái Lan. 'Như vậy, trong những năm đầu thập niên 90, đã xuất hiện những sự kiện tác động làm thay đổi cán cân quyền lực thế giới.
Buộc giới cầm quyền Mỹ phải thay đổi cách nhìn cũng như chiến lược giữ vững vị thế quốc gia siêu cường trên thế giới. Bên cạnh vấn đề chống khủng bố được chính quyền Tổng thống G.Bush hết sức chú ý và coi đó là ưu tiên hàng đầu trong chính sách thì Mỹ đã có những điều chỉnh quan trọng trong chính sách đối ngoại nhằm hạn chế những thách thức trong khu vực nhằm tận dụng điều kiện của khu vực CÁ - TBD, phát triển kinh tế và đảm bảo lợi ích của mình. Quan trọng hơn, sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc và Nhật Bản - trong lúc Mỹ đang dẫn ôn định sau sự kiện 11/9/2001 - đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương có thể nói là một mối lo ngại lớn của Mỹ bởi từ lâu châu Á - Thái Bình Dương là bạn hàng lớn nhất của Mỹ, cũng như thị trường lớn nhất đối với hàng hóa của Mỹ. Chính điều đó buộc các nhà cầm quyền Mỹ phải có những bước đi khôn ngoan để thúc đẩy và giữ vững vị trí của mình cũng như kiềm chế sức ảnh hưởng mạnh mẽ của Trung Quốc, Nhật Bản và nhiều cường quốc khác tai chau A — Thái Bình Dương nói chung và Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á — một khu vực thịnh vượng giàu tiểm năng mà Mỹ đã “lâng quên” — nói riêng.
Tình hình nước mỹ sau năm 1991 Các nhà hoạch định chiến lược Mỹ đã khẳng định, sự tan rã của Liên Xô, siêu cường cạnh tranh toàn diện với Mỹ trên mọi lĩnh vực (ý thức hệ, kinh tế, quân sự.) đã tạo điều kiện thuận lợi cho Mỹ trở thành siêu cường duy nhất của thế giới. Thêm vào đó, thắng lợi trong chiến tranh vùng vịnh và ưu thế về nhiều mặt đã khiến Mỹ tự tin trong việc áp đặt ý chí của Mỹ trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế. Hệ thống chủ nghĩa xã hội tan rã chính là một cơ hội lớn để Mỹ gia tăng bành trướng ảnh hưởng trên thế giới theo “mô hình kinh tế thị trường. dân chủ kiểu Mỹ và phương Tây”.