phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được chia thành 3 chương: Chƣơng 1: Tiểu thuyết lịch sử Lan Khai trong bức tranh chung của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trước 1945. Chƣơng 2: Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lan Khai nhìn từ phương diện cảm hứng sáng tạo và đề tài. Chƣơng 3: Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lan Khai nhìn từ phương diện hình thức nghệ thuật. 14 PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ LAN KHAI TRONG BỨC TRANH CHUNG CỦA TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM TRƢỚC 1945 1.
Giới thuyết về khái niệm tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử 1. Khái niệm tiểu thuyết Thực chất “tiểu thuyết” không phải là một từ quá mới. Ngay từ trước công nguyên, ở Trung Quốc, người ta đã thấy có sự xuất hiện những chữ “tiểu thuyết” đầu tiên trong Trang Tử, Luận ngữ, Tuân Tử…Tuy nhiên khi đó “tiểu thuyết” chưa được hiểu như một thể loại nằm trong phương thức tự sự như bây giờ. Ở các nước phương Tây, mãi đến tận khi xã hội cổ đại tan rã, tiểu thuyết – với tư cách là một thể loại thuộc phương thức tự sự mới hình thành, và đến thời Phục hưng (XIV – XVI) và đặc biệt là đến thế kỉ XIX, tiểu thuyết thực sự nở rộ.
Ở Trung Quốc, đến thời Minh - Thanh, thể loại tiểu thuyết cũng rất phát triển, tuy nhiên trong quan niệm của người Trung Quốc, tiểu thuyết vẫn không được coi trọng như các thể loại khác và nó chưa có được tính độc lập tương đối của một thể loại mà hay được dùng để chỉ cả cho truyện ngắn (đoản thiên tiểu thuyết). Ở Việt nam, tiểu thuyết cũng ra đời khá muộn. Cho đến nay, những tác phẩm vốn được coi là tiểu thuyết Hán văn Việt Nam như Hoàng Việt xuân thu, Hoàng Lê nhất thống chí vẫn còn gây nhiều tranh cãi về tính tiểu thuyết của nó. Phải đến năm 1887, khi Nguyễn Trọng Quản cho ra đời tác phẩm Truyện thầy Lazaro Phiền với cấu trúc của một cuốn tiểu thuyết phương Tây, và chủ đề nói về đời sống tâm lý nhân vật thì tiểu thuyết Việt Nam mới chính thức được công nhận.
Mặc dù quãng thời gian phát triển của tiểu thuyết tính từ thời điểm xuất hiện cho đến giờ không phải là ngắn nhưng nói như M. Bakhtin thì tiểu thuyết là thể loại duy nhất đang hình thành và chưa xong xuôi. Chính bởi lẽ đó việc đưa ra khái niệm về tiểu thuyết là một 15 điều vô cùng khó khăn. Nói như thế không phải là chúng ta không có những khái niệm về tiểu thuyết, mà ngược lại đã có rất nhiều nhà nghiên cứu phê bình, nhà văn đưa ra khái niệm về thể loại này, nhưng một điều tất yếu giữa những khái niệm đã được đưa ra này đều có những sự khác biệt, không hoàn toàn đồng nhất với nhau.
Một trong những quan niệm về tiểu thuyết mà chúng tôi muốn dẫn ra trước tiên chính vì tính đồng nhất về thời gian của nó đối với những tiểu thuyết thuộc phạm vi nghiên cứu của luận văn, đó chính là quan niệm của Phạm Quỳnh trong bài viết Bàn về tiểu thuyết đăng trên Nam Phong số 43 (1 – 1921). Trong bài viết này, Phạm Quỳnh cho rằng: “Phàm đã gọi là tiểu thuyết, tất phải có kết cấu, kết cấu tức là sửa sang xếp đặt sự thực cho có nghĩa lí, có hứng thú hơn. Kết cấu khéo là bày đặt ra một truyện huyền mà vẫn căn cứ ở sự thực, khiến cho người đọc vẫn biết là truyện không thực mà không thể không tin được (…)” [32, tr 232 – 233]. Như vậy, dù chưa hẳn là một khái niệm về tiểu thuyết nhưng theo Phạm Quỳnh, một tác phẩm đã là tiểu thuyết thì phải có kết cấu, phải có hư cấu nhưng dựa trên sự phản ánh hiện thực.
Trong Từ điển văn học, bộ mới, tiểu thuyết được hiểu là “thể loại tác phẩm tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó; sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt “cơ cấu” của nhân cách”. Trong Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên, tiểu thuyết là “tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian. Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng…”. Nó cũng là “thể loại của tinh thần tự do, 16 vượt ra khỏi sự gò bó của những luật lệ cũ và cho phép sự sáng tạo về hình thức cũng như về chủ đề” [16, tr.
Chính vì không chịu bất cứ giới hạn nào nên đối tượng phản ánh của nó cũng dường như không giới hạn, từ con người cá nhân đến một nhóm, một tập thể, cả xã hội…Có thể nói tiểu thuyết là một thể loại mở cả về nội dung lẫn hình thức. Chính vì là một thể loại mở cả về nội dung lẫn hình thức nên về mặt khái niệm của tiểu thuyết, đây cũng là một phạm trù hoàn toàn mở. Tuy nhiên, chúng ta có thể thống nhất với nhau ở một số đặc điểm đặc trưng của thể loại này: - Tiểu thuyết là sản phẩm của trí tưởng tượng, của sự hư cấu do đó tiểu thuyết có tính hư cấu. - Trong tiểu thuyết bao giờ cũng có tính truyện, tính trần thuật và tính tự sự.
- Tiểu thuyết có tính tổng hợp. Tiểu thuyết có khả năng khái quát, tổng hợp rất nhiều hiện tượng đời sống. Chính nhờ tính tổng hợp này mà tiểu thuyết có khả năng miêu tả cuộc sống ở muôn mặt của nó. - Tiểu thuyết có tính dân chủ.
Với đặc trưng này, tiểu thuyết đã phát hiện ra sự phức tạp của cuộc sống và tính phức tạp trong bản thân mỗi con người. Xã hội luôn có người tốt kẻ xấu cũng như trong bản thân mỗi con người luôn có sự đồng hành của hai mặt tốt – xấu. Khái niệm tiểu thuyết lịch sử Cũng giống như đối với khái niệm tiểu thuyết, khái niệm tiểu thuyết lịch sử cũng nhận được rất nhiều cách định nghĩa khác nhau. Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên thì tiểu thuyết lịch sử (thể loại văn học lịch sử) được hiểu như sau: “Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy.
Tác phẩm lịch sử thường mượn truyện đời 17 xưa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hóa người xưa, phá vỡ tính chân thật lịch sử của thể loại này…”[ 16, tr. Trong Từ điển văn học, bộ mới, thì tiểu thuyết lịch sử được hiểu như sau: “tác phẩm tự sự hư cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính. Lịch sử trong ý nghĩa khái quát, là quá trình phát triển của tự nhiên, xã hội. Các khoa học xã hội (cũng được gọi là các khoa học lịch sử) đều nghiên cứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó.
Tuy vậy những tiêu điểm chú ý của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử, thường đều là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước, những biến cố lớn trong đời sống xã hội của cộng đồng quốc gia, trong quan hệ giữa các quốc gia như chiến tranh, cách mạng…cuộc sống và sự nghiệp của các nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình lịch sử…” [ 17, tr. Trong bài viết, Suy nghĩ từ những tiểu thuyết mang chủ đề lịch sử, đăng trên vietnamnet (10/2005), TS. Phạm Xuân Thạch cũng đưa ra quan điểm: “tiểu thuyết lịch sử là những ấn tượng và suy tư cá nhân về các vấn đề của lịch sử. Nó nêu ra các vấn đề của lịch sử và phản chiếu những suy tư cá nhân về những vấn đề đó”.
Ngay bản thân nhà văn Lan Khai, trong tiểu thuyết Ai lên phố Cát của mình cũng đã quan niệm: ".sưu tầm nguyên sự thực, nhà làm sử gác bỏ những điều huyền hoặc đã đành. Nhà tiểu thuyết, trái lại, có thể tự do biên chép hết cả để có thể thêm hứng thú cho câu chuyện mình kể". Nói như vậy có nghĩa là theo nhà văn Lan Khai, tiểu thuyết lịch sử là kết quả của sự kết hợp giữa hai yếu tố: sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật của nhà tiểu thuyết. Mặc dù cho đến nay các nhà nghiên cứu vẫn thường xuyên tranh luận về mối quan hệ giữa sự thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử nhưng theo quan điểm của chúng tôi, tiểu thuyết lịch sử là một bộ phận của thể loại tiểu thuyết, nó mang đầy đủ những đặc trưng của thể loại này, tuy 18 nhiên đặc điểm nổi bật của nó là viết về đề tài lịch sử: các nhân vật lịch sử, sự kiện, giai đoạn lịch sử…Dựa trên sử liệu, các tác giả sáng tác, hư cấu thêm để hấp dẫn người đọc và qua đó nhằm “chất vấn quá khứ để trả lời cho hiện tại và tương lai".
Điều này có nghĩa là, nhà văn chỉ cần giữ cốt lõi lịch sử và dựa vào những phương tiện là nghệ thuật tiểu thuyết để hư cấu, sáng tạo, để tạo ra một tiểu thuyết đúng nghĩa của nó. Do đó, điều quan trọng của một cuốn tiểu thuyết lịch sử không phải hoàn toàn chỉ ở việc tái hiện các sự kiện lịch sử đến mức độ nào mà chủ yếu là việc nhà văn có khả năng xây dựng thành công nhân vật lịch sử đó hay không. Diện mạo và tiến trình phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến 1945 Sống và cầm bút đúng vào giai đoạn lịch sử đất nước đầy biến động, các nhà văn cũng muốn đóng góp sức lực của mình vào cuộc đấu tranh chung của dân tộc, và vũ khí của họ chính là ngòi bút.