CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong các doanh nghiệp sản xuất 1. Chi phí sản xuất và phân loại chi phí sản xuất 1. Bản chất của chi phí sản xuất Sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người gắn liền với quá trình sản xuất vật chất.
Sản xuất vật chất luôn có đặc tính chung vốn có của nó, đó là quá trình tác động lẫn nhau giữa con người và tự nhiên, trong đó con người biến đổi tự nhiên và làm cho chúng thích ứng với việc thỏa mãn nhu cầu của mình. Bất kỳ quá trình sản xuất nào cũng đều là sự kết hợp và tiêu hao của ba yếu tố cơ bản: tư liệu lao động, đối tượng lao động và sức lao động để tạo ra các loại sản phẩm lao vụ và dịch vụ. Sự tiêu hao các yếu tố này trong quá trình sản xuất đã tạo ra các hao phí tương ứng, đó là hao phí về tư liệu lao động, hao phí về đối tượng lao động và hao phí về lao động sống. Vì thế sự hình thành nên chi phí sản xuất để tạo ra giá trị sản phẩm sản xuất là tất yếu khách quan, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của người sản xuất.
Các loại chi phí này phát sinh một cách thường xuyên trong quá trình sản xuất, nó luôn luôn vận động, luôn luôn thay đổi trong quá trình tái sản xuất. Tính đa dạng của nó luôn được biểu hiện cụ thể gắn liền với sự đa dạng, phức tạp của các loại hình sản xuất kinh doanh khác nhau trong các giai đoạn công nghệ sản xuất khác nhau với sự phát triển không ngừng của tiến bộ khoa học kỹ thuật. Xét về thực chất thì chi phí sản xuất kinh doanh là sự chuyển dịch vốn của doanh nghiệp vào đối tượng tính giá nhất định, nó là vốn của doanh nghiệp bỏ vào quá trình sản xuất kinh doanh. Để hiểu rõ về bản chất của chi phí, cần xem xét và phân biệt sự khác nhau giữa các khái niệm về chi phí theo các cách tiếp cận khác nhau: Theo chức năng, chi phí chia thành 2 loại là chi phí sản phẩm và chi phí thời kỳ.
+ Chi phí thời kỳ: Là chi phí để hoạt động kinh doanh trong kỳ và trực tiếp làm giảm lợi nhuận của kỳ mà chúng phát sinh. Chi phí thời kỳ gồm: Chi phí bán 8 hàng, Chi phí quản lý doanh nghiệp,… Khi chi phí phát sinh, sẽ tính toàn bộ chi phí vào kỳ đó, làm tăng tổng chi phí, giảm lợi nhuận trước thuế. + Chi phí sản phẩm: Là những khoản chi phí gắn liền với quá trình sản xuất chế tạo sản phẩm hay quá trình mua hàng hóa để bán. Đối với hoạt động sản xuất, chi phí sản phẩm là chi phí sản xuất bao gồm: chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung phát sinh trong kỳ.
Như vậy các chi phí gắn liền với quá trình sản xuất chế tạo sản phẩm hay chi phí sản phẩm có thể xem là chi phí sản xuất. Chi phí sản xuất phát sinh trong một kỳ và ảnh hưởng đến nhiều kỳ sản xuất kinh doanh, kỳ tính kết quả kinh doanh. Hay nói cách khác, sự phát sinh và khả năng bù đắp của chi phí sản phẩm thưởng trả qua nhiều kỳ sản xuất kinh doanh khác nhau. Tuy nhiên, chi phí sản xuất luôn chỉ tham gia xác định kết quả kinh doanh ở kỳ mà sản phẩm hàng hoá được tiêu thụ.
Ngược lại với chi phí sản phẩm, chi phí thời kỳ phát sinh trong kỳ nào thì được ghi nhận ngay trong kỳ đó vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và trực tiếp làm giảm lợi nhuận trong kỳ. Trên góc độ của kế toán tài chính, chi phí sản xuất được nhìn nhận là những khoản phí tổn đã phát sinh mà doanh nghiệp phải bỏ ra để thực hiện quá trình sản xuất nhằm đạt được mục đích là tạo ra sản phẩm, lao vụ, dịch vụ nhất định. Hay nói cách khác, chi phí sản xuất là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ hao phí về lao động sống, lao động vật hóa và các chi phí cần thiết cho quá trình sản xuất chế tạo sản phẩm mà doanh nghiệp phải chi ra trong một kỳ nhất định. Trên góc độ của kế toán quản trị, chi phí sản xuất có thể là phí tổn thực tế đã chi ra trong quá trình sản xuất hàng ngày khi tổ chức thực hiện, kiểm tra, ra quyết định và cũng có thể là chi phí ước tính khi thực hiện dự án hay giá trị lợi ích mất đi khi lựa chọn phương án, bỏ qua cơ hội kinh doanh.
Phân loại chi phí sản xuất Chi phí sản xuất trong doanh nghiệp gồm nhiều loại với tính chất kinh tế, mục đích, công dụng và yêu cầu quản lý khác nhau. Để hạch toán đúng đắn chi phí 9 sản xuất và đáp ứng được yêu cầu của quản trị doanh nghiệp cần phân loại chi phí theo các tiêu thức khác nhau. Từ yêu cầu và mục đích sử dụng thông tin khác nhau của nhà quản lý, chi phí sản xuất phải phân loại theo những tiêu thức khác nhau dưới hai góc độ là Kế toán tài chính và Kế toán quản trị. Phân loại chi phí sản xuất theo kế toán tài chính: * Theo yếu tố chi phí: Để phục vụ cho việc tập hợp, quản lý chi phí theo nội dung kinh tế ban đầu mà không xét đến công dụng cụ thể, địa điểm phát sinh, chi phí được phân loại theo yếu tố.
Cách phân loại này tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng và phân tích mức vốn lưu động cũng như việc lập, kiểm tra và phân tích dự toán chi phí. Theo tiêu thức này, chi phí được phân thành 5 yếu tố sau: + Chi phí nguyên vật liệu: Là toàn bộ hao phí về nguyên vật liệu chính, vật liệu phụ, phụ tùng thay thế, công cụ, dụng cụ và chi phí nguyên vật liệu khác (bao gồm cả giá mua và chi phí thu mua) phát sinh dùng cho hoạt động sản xuất sản phẩm trong doanh nghiệp + Chi phí nhân công: Là các hao phí về tiền lương, phụ cấp lương phải trả cho người lao động cùng với số trích cho các quỹ BHXH, BHYT, KPCĐ theo tỷ lệ quy định trên tổng số lương và phụ cấp lương phải trả cho người lao động tính vào chi phí. + Chi phí khấu hao tài sản cố định: Là tổng số khấu hao tài sản cố định phải trích của tất cả các tài sản cố định sử dụng cho sản xuất kinh doanh. + Chi phí dịch vụ mua ngoài: Là số tiền phải trả cho dịch vụ mua ngoài phục vụ cho hoạt động sản xuất của doanh nghiệp + Chi phí khác bằng tiền: Là các chi phí bằng tiền chưa phản ánh ở các yếu tố trên dùng cho hoạt động sản xuất kinh doanh trong kỳ.
Ngoài ra, tùy theo đặc điểm sản xuất, yêu cầu và trình độ quản lý của các doanh nghiệp, có thể phân chia chi phí sản xuất thành các yếu tố chi tiết và cụ thể hơn. * Phân loại chi phí theo khoản mục: Căn cứ vào công dụng của chi phí trong quá trình sản xuất kinh doanh để tiến hành phân loại chi phí sản xuất. Theo 10 cách phân loại này, chi phí sản xuất được chia thành các khoản mục chi phí như sau: + Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Là toàn bộ hao phí (gồm cả giá mua và chi phí thu mua) về nguyên liệu, vật liệu, nhiên liệu được sử dụng trực tiếp cho quá trình sản xuất sản phẩm, lao vụ, dịch vụ trong kỳ của doanh nghiệp. + Chi phí nhân công trực tiếp: Là toàn bộ hao phí về tiền lương, tiền công và các khoản phụ cấp mang tính chất tiền lương phải trả cho công nhân trực tiếp sản xuất, chế tạo sản phẩm hay thực hiện các dịch vụ cùng với các khoản trích theo tỷ lệ quy định cho các quỹ KPCĐ, BHXH, BHYT.
+ Chi phí sản xuất chung: Bao gồm các chi phí còn lại phát sinh trong phạm vi phân xưởng, bộ phận sản xuất sau khi đã loại trừ chi phí nguyên vật liệu trực tiếp và chi phí nhân công trực tiếp nói trên. * Phân loại chi phí sản xuất theo phương pháp tập hợp chi phí và mối quan hệ với đối tượng chịu chi phí. Theo cách thức phân loại này, chi phí sản xuất được phân thành chi phí trực tiếp và chi phí gián tiếp. + Chi phí trực tiếp: Là những khoản chi phí có quan hệ trực tiếp đến một đối tượng tập hợp chi phí duy nhất.
Khi phát sinh chi phí, kế toán căn cứ vào số liệu chứng từ kế toán để tập hợp trực tiếp cho từng đối tượng chịu chi phí. + Chi phí gián tiếp: Là những khoản chi phí có liên quan đến nhiều đối tượng tập hợp chi phí khác nhau trong kỳ của doanh nghiệp. Đối với những khoản chi phí này khi phát sinh, kế toán phải tập hợp chung, sau đó tính toán, phân bổ cho từng đối tượng liên quan theo tiêu thức phù hợp. Phân loại chi phí theo cách này giúp cho việc xác định phương pháp kế toán tập hợp và phân bổ chi phí cho các đối tượng tập hợp chi phí được chính xác và hợp lý.
Phân loại chi phí theo kế toán quản trị: * Theo chức năng hoạt động: Việc phân loại chi phí theo chức năng hoạt động giúp doanh nghiệp có thể xác định rõ vai trò, chức năng của từng khoản mục 11 chi phí trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh tại doanh nghiệp. Theo cách phân loại này, chi phí được phân làm 2 loại chính là chi phí sản xuất và chi phí ngoài sản xuất. + Chi phí sản xuất: Là toàn bộ chi phí liên quan đến việc chế tạo sản phẩm, dịch vụ trong một thời kì nhất định. Chi phí sản xuất bao gồm 3 khoản mục chi phí sau: chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp và chi phí sản xuất chung Chi phí NVL Chi phí NVL TT Chi phí NVL gián tiếp Chi phí khác phát sinh ở phân xưởng Chi phí sản xuất chung SẢN PHẨM Chi phí nhân công gián tiếp Chi phí nhân công Chi phí nhân công trực tiếp Sơ đồ 1.1: Phân loại chi phí sản xuất theo chức năng hoạt động - Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp: Khoản mục chi phí này bao gồm toàn bộ chi phí nguyên vật liệu sử dụng trực tiếp trong từng quá trình sản xuất sản phẩm như chi phí nguyên vật liệu chính, chi phí nguyên vật liệu phụ.