CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ THỂ LOẠI SỬ THI VÀ VẤN ĐỀ HÔN NHÂN 1. Sử thi và sử thi Tây Nguyên 1. Thuật ngữ “sử thi” a. “Sử thi” là thuật ngữ tương đương với épopée (tiếng Pháp) và epic (tiếng Anh).
Theo Bách khoa toàn thư Mĩ [79], “sử thi” bắt nguồn từ từ epos (tiếng Hy Lạp), mà ban đầu có nghĩa là “từ” (word), sau đó là “bài diễn văn” (speech) hoặc “bài hát” (song), và cuối cùng là “áng thơ” ca ngợi sức mạnh, lòng quả cảm và sự nghiệp phi thường của những anh hùng. Đinh Gia Khánh, sử thi bắt nguồn từ từ nguyên tiếng Hy Lạp là epopoiia, mà người đầu tiên sử dụng thuật ngữ này là nhà triết học Arixtốt. Với nghĩa là kể chuyện, tự sự; phạm vi của thuật ngữ epopoiia bao trùm tất cả các loại truyện nói chung - văn xuôi cũng như văn vần. Nhưng ở thời Arixtốt, thì epopoiia trước hết được dùng để nói về các tác phẩm thơ ca trường thiên rất nổi tiếng Iliat và Ôđixê.[72, 33] Cũng xuất phát từ đó mà người đời sau thường gọi các tác phẩm đồng loại, đồng dạng (similar works) với Iliat và Ôđixê là epopoiia.
“Là thơ ca tự sự, Iliat và Ôđixê đã phản ánh lịch sử với nhiều sự hư cấu. Giới khoa học Đông Á, khi dịch epopoiia thành sử thi đã chú ý đến sự phản ánh lịch sử của epopoiia, nhưng đồng thời cũng nhận thức rất rõ là sự phản ánh ấy mang đầy tính chất hư cấu và do đó đã coi epopoiia tức sử thi là một thể loại văn nghệ, phân biệt với các thể loại lịch sử” [72, 33]. 15 Iliat, Ôđixê và Nibelungenlied ở phương Tây, Epic of Gilgamesh, Mahabharata, Ramayana, Shahnama và Epic of King Gesar được xem như là những ví dụ kinh điển cho thể loại sử thi. Như trên đã nói, sử thi là một thuật ngữ để chỉ các tác phẩm tự sự trường thiên (dù là văn xuôi hay văn vần), có nội dung ngợi ca sức mạnh, quyền lực, lòng quả cảm và những chiến công vĩ đại của những anh hùng gắn với một giai đoạn lịch sử nhất định.
Tuy nhiên, cùng với thời gian, ngoại diên của thuật ngữ này đã có sự phát sinh tương đối, theo đó, sử thi còn được dùng để chỉ các tác phẩm văn xuôi, các tác phẩm điện ảnh… (thậm chí của cả thời hiện đại và đương đại) đồ sộ, hoành tráng với sự góp mặt của đông đảo các nhân vật, với sự vận động của vô vàn những biến cố, ôm trọn một thời kỳ phát triển lịch sử lâu dài… Nghìn lẻ một đêm, Don Quixite (Donkihote) của Miguel de Cervantes (thế kỉ XVII), Chiến tranh và hòa bình của Leo Tolstoy (thế kỉ XIX), Đi tìm thời gian đã mất của Marcel Proust (thế kỉ XX) và thậm chí cả Chúa tể của những chiếc nhẫn (The Lord of the Ring) của J. Nguyễn Văn Nam đã phân định ba cách hiểu khác nhau về thuật ngữ “sử thi”: Trong cách hiểu thứ nhất, “sử thi” được quan niệm là một trong ba loại hình văn học - đơn vị cao nhất, bao trùm nhất: sử thi, trữ tình và kịch. Thuật ngữ “sử thi” này tương đương với thuật ngữ “tự sự”. Trong cách hiểu thứ hai, “sử thi” được dùng để chỉ một thể loại văn học xác định, tồn tại một cách lịch sử - cụ thể.
Trong cách hiểu thứ ba, “sử thi” được hiểu như là một 16 phẩm chất, một thuộc tính, một đặc điểm của nền văn hóa mới, chủ yếu là văn học hiện thực chủ nghĩa, hoặc một trình độ, một cấp bậc của tư duy nghệ thuật, một phương thức tiếp cận, khai thác đối tượng. [72, 95 - 97] Trong đề tài này và kể từ đây, chúng tôi sử dụng thuật ngữ sử thi với tư cách là một thể loại văn học. Nguồn gốc của sử thi Trong gần suốt chiều dài lịch sử hình thành và phát triển của mình, sử thi đã “thống trị” cả nền văn học và văn hóa. Homer, người xây dựng nên Iliat và Ôđixê vẫn luôn được tôn vinh là “người-thầy-tối-cao” của nền văn hóa Hi Lạp cổ đại, còn những tác phẩm vĩ đại của ông vẫn luôn được đánh giá như một thế giới thu nhỏ của nghệ thuật và tri thức loài người.
Sử thi tiếng Latinh Aeneid - một tác phẩm của Virgil được xem là có tầm ảnh hưởng lớn thứ hai (sau Kinh Thánh) đối với đời sống văn hóa của con người thời Phục hưng, còn tác giả của nó thì được công nhận là một hình-mẫu- kinh-điển cho các thế hệ nhà thơ sau này… Các nhà phê bình và các đại thi hào thế giới như Dante, Vida, Sidney, Tasso, Dryden và Pop đều “đóng dấu chứng nhận” sử thi như là một đỉnh cao nghệ thuật. Vậy, với tư cách là một hệ thống nghệ thuật, sử thi bắt nguồn từ đâu? Phần lớn giới khoa học đều nhất trí rằng: “Sử thi đã hình thành trên nền tảng văn hóa văn nghệ dân gian thời sơ sử (protohistoire) và thời cổ đại (antiquité), trước hết là trên nền tảng thần thoại” [72, 34]. Điều đó có nghĩa là giữa sử thi và thần thoại có không ít phần giao thoa và chính vùng giao thoa ấy đã khiến cho thần thoại và những hình thức ban đầu của sử thi1 nhiều 1 Những hình thái ban đầu của sử thi là những tác phẩm phản ánh cuộc đấu tranh trực tiếp của con người với thiên nhiên. 17 lúc bị lẫn lộn với nhau.
Vậy, đâu là con đường biến chuyển biện chứng từ thần thoại đến sử thi và đâu là vạch phân cách giữa chúng? GS. Đinh Gia Khánh đã lí giải như sau: “Thần thoại của các thị tộc, các bộ lạc khác nhau thường mang màu sắc ít hoặc nhiều khác nhau vì môi trường sinh hoạt và quá trình phát triển khác nhau của các thị tộc, bộ lạc ấy. Đến thời kì có sự đồng hóa và thâm nhập lẫn nhau giữa các bộ lạc để trở thành liên minh bộ lạc, một tổ chức tiền quốc gia để rồi sau đó lại tiến lên hình thành quốc gia cổ đại thì thần thoại của các thị tộc khác nhau, các bộ lạc khác nhau dần dần được kết hợp thành hệ thống trong các áng văn vần trường thiên, tức là thành các áng sử thi” [72, 34]. Tuy nhiên, theo V.
Prop: “Sử thi nảy sinh từ thần thoại không phải bằng con đường tiến hóa mà bằng sự phủ định thần thoại và toàn bộ hệ tư tưởng của nó” [11, 75]. Thần thoại phản ánh thế giới quan của người xưa và thế giới tự nhiên; đó là những lí giải có tính chất duy tâm, thần bí, hoang đường với những hình tượng thần linh mà con người - trong buổi bình minh của mình - chưa thể hiểu được. Chính sự thần linh hóa thế giới chung quanh - chính niềm tin ấy - đã tạo nên nội dung tôn giáo - bản chất của thần thoại. Sử thi ra đời trên cơ sở phủ nhận nội dung, phủ nhận thế giới quan thần thoại.
Và sử thi - chứ không phải thần thoại - mới xứng đáng là hình thái nghệ thuật chân chính đầu tiên của loài người2. Nhân vật chính trong thần thoại - tất nhiên là các vị thần. Nhưng cùng với thời gian, nhân vật anh hùng đã dần thay thế thần linh, và các câu 2 Nội dung chủ yếu của thần thoại không phải là hiện thực nghệ thuật mà là nội dung duy tâm, còn với sử thi, cái chủ yếu là nghệ thuật mà cụ thể hơn là sự chiếm lĩnh hiện thực khách quan bằng hình tượng. 18 chuyện này được cải biên, được “phối” lại để phù hợp với nhân vật anh hùng.
Trong tác phẩm sử thi cổ nhất trên thế giới Gilgamesh, nhân vật chính, người hùng Gilgamesh 2/3 là thần, chỉ 1/3 là người. Nhưng đến Iliat và Ôđixê, Homer đã thực sự nhìn thấy vị trí trung tâm của con người, ở đây, thần linh chỉ đứng hàng thứ yếu… Tóm lại, sử thi không thể xuất hiện ở giai đoạn mông muội mà chỉ có thể “thoát thai” ở giai đoạn dã man. Lúc đó, cùng với sự phát triển của sản xuất, con người không còn hoà lẫn, lệ thuộc vào thiên nhiên mà đã bắt đầu tách ra, ý thức về mình. Chính cái “tập thể nguyên thủy” dám “bứt” mình ra khỏi thiên nhiên ấy đã trở thành nhân vật chân chính, nhân vật đích thực của sử thi.
Sử thi cổ sơ và sử thi cổ đại Sử thi được hình thành từ những tiền đề kinh tế - xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định; và đến lượt nó, sử thi lại trở thành tấm gương phản chiếu lịch sử. Học giới phân biệt hai loại sử thi cổ sơ và cổ đại. Như trên đã nói, “sử thi ra đời trên cơ sở sự đồng hóa và thâm nhập lẫn nhau giữa các bộ lạc để trở thành liên minh bộ lạc, một tổ chức tiền quốc gia để rồi sau đó tiến lên hình thành quốc gia cổ đại” [72, 34]. “Tương ứng với quá trình kết hợp các bộ lạc để trở thành liên minh bộ lạc là quá trình kết hợp các thần thoại của các bộ lạc ấy để trở thành sử thi cổ sơ.
Tương ứng với quá trình kết hợp các liên minh bộ lạc để trở thành quốc gia cổ đại là quá trình kết hợp các thần thoại, các áng sử thi cổ sơ của các liên minh bộ lạc ấy để trở thành sử thi cổ đại” [72, 34 - 35]. Nói cách khác, nếu như sử thi cổ sơ có sự kết hợp với văn nghệ dân gian của các thị tộc, các bộ lạc đang trong quá trình phát triển lên liên minh bộ lạc, thì sử thi cổ đại đã kết hợp với văn nghệ của các liên minh thị tộc, bộ lạc, trên con đường hình thành quốc gia cổ 19 đại [72, 44]. Như vậy, trong khi sử thi cổ sơ thuộc về giai đoạn tiền giai cấp, tiền nhà nước thì sử thi cổ đại thuộc về giai đoạn lịch sử hình thành nhà nước và quốc gia. Các thuộc tính cơ bản của sử thi Tập hợp ý kiến của nhiều tác giả có uy tín về sử thi, GS.
Phan Đăng Nhật đã nêu lên các thuộc tính cơ bản của thể loại này: - Sử thi trước hết là một tác phẩm tự sự dài hơi thuộc phạm trù văn học nghệ thuật. - Sử thi không thuộc về văn học nghệ thuật chuyên nghiệp bác học mà thuộc về văn hóa dân gian, là cái mà Mác gọi là “nghệ thuật chưa bắt đầu với tư cách là sáng tác nghệ thuật”. - Trong môi trường văn hóa dân gian, sử thi là một tác phẩm văn học nghệ thuật tổng hợp.