Chương 1 VÙNG VĂN HÓA TÂM LINH TÂY YÊN TỬ VÀ VĂN HỌC DÂN GIAN VÙNG VĂN HÓA TÂM LINH TÂY YÊN TỬ Trong giới hạn cho phép của đề tài, chúng tôi không đi tìm hiểu, phân tích sâu về tất cả các vấn đề địa lí, tự nhiên, kinh tế, chính trị, xã hội. của vùng Tây Yên Tử mà chỉ đi vào những yếu tố tạo nên không gian sinh thành và môi trường lưu truyền của truyện kể dân gian vùng đất này. Vì thế trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi tập trung vào hai vấn đề cụ thể là: Vùng văn hóa tâm linh và văn học dân gian vùng văn hóa tâm linh Tây Yên Tử. Vùng văn hóa tâm linh Tây Yên Tử 1.
Khái niệm vùng văn hóa tâm linh 1.Vùng văn hóa và sự phân vùng văn hóa Trên thế giới, các nhà nghiên cứu văn hóa đã thừa nhận có sự tồn tại của các vùng văn hóa. Nửa cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, L.Taylo, những người đi tiên phong của trường phái tiến hóa hiện đại đã đề cập đến vấn đề tương đồng văn hóa. Theo Ngô Đức Thịnh, cho đến nay có ba khuynh hướng nghiên cứu và lí thuyết chính: “Một là lí thuyết “khuếch tán” văn hóa ở Tây Âu, hai là lí thuyết “vùng văn hóa” ở Mỹ và ba là lí thuyết loại hình kinh tế - văn hóa và khu vực văn hóa - lịch sử của các nhà khoa học Liên Xô (trước đây)”[65]. Khái niệm vùng văn hóa cũng được nhiều nhà nghiên cứu trong nước quan tâm trong nhiều công trình nghiên cứu có giá trị.
Ngô Đức Thịnh trong cuốn Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam khẳng định: “Vùng văn hóa là một vùng lãnh thổ có những tương đồng về mặt hoàn cảnh tự nhiên, dân cư sinh sống ở đó từ lâu đã có những mối quan hệ nguồn gốc và lịch sử, có những tương đồng về trình độ phát triển kinh tế - xã hội, giữa họ đã diễn ra những giao lưu, ảnh hưởng văn hóa qua lại, nên trong vùng đã hình thành những đặc trưng chung, thể hiện trong sinh hoạt vật chất và văn hóa tinh thần của cư dân, có thể phân biệt với các vùng văn hóa khác” [65, tr. Nhà nghiên cứu Nguyễn Huy Bỉnh trong công trình nghiên cứu Truyện kể dân gian Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 trong không gian văn hóa xứ Bắc quan niệm “Vùng văn hóa là một dạng thức cơ bản của không gian văn hóa” [13, tr. Tác giả Võ Đông Hồ trong bài giảng Các vùng văn hóa Việt Nam cho rằng: “Vùng văn hóa là một không gian văn hóa nhất định, được tạo thành bởi các đơn vị dân cư trên một phạm vi địa lí của một hay nhiều tộc người, sáng tạo ra một hệ thống các dạng thức văn hóa mang đậm sắc thái tâm lí cộng đồng thể hiện trong môi trường xã hội nhân văn thông qua các hình thức ứng xử của con người với tự nhiên, xã hội và ứng xử với nhau trên một tiến trình lịch sử phát triển lâu dài” [26, tr. TS Lê Ngọc Thống trong bài giảng Đại cương văn hóa Việt Nam quan niệm: “Vùng văn hóa là khái niệm phản ánh tính hệ thống tổng thể của một không gian văn hóa với những đặc trưng chung có thể tạo nên những nét khác biệt trong so sánh với các vùng văn hóa khác” [70, tr.
Vấn đề phân định các vùng văn hóa ở nước ta cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Trong công trình nghiên cứu Cơ sở văn hóa Việt Nam nhà nghiên cứu Trần Quốc Vượng chia các vùng văn hóa Việt Nam thành 6 vùng: “Vùng văn hóa Tây Bắc; vùng văn hóa Việt Bắc; vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ; vùng văn hóa Trung Bộ; vùng văn hóa Trường Sơn - Tây Nguyên; vùng văn hóa Nam Bộ” [82]. Ngô Đức Thịnh trong cuốn Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam chia các vùng văn hóa việt Nam làm 7 vùng: “Vùng Đồng Bằng Bắc Bộ; vùng việt Bắc; vùng Tây Bắc và miền núi Trung Bộ; vùng Đồng bằng duyên hải Bắc Trung Bộ; vùng duyên hải Trung và Nam Trung Bộ; vùng Trương Sơn - Tây Nguyên; vùng Gia Định - Nam Bộ” [65]. Trong cuốn sách Các Vùng văn hóa Việt Nam Đinh Gia Khánh, Cù Huy Cận, lại phân chia thành 9 vùng: “Vùng Văn hóa đồng bằng miền Bắc; vùng văn hóa Việt Bắc; vùng văn hóa Tây Bắc; vùng văn hóa Nghệ Tĩnh; vùng văn hóa Thuận Hóa - Phú Xuân; vùng văn hóa Tây Nguyên; vùng văn hóa Nam Trung Bộ; vùng văn hóa đồng bằng miền Nam; vùng văn hóa Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội” [36].
Trong mỗi vùng văn hóa, có thể chia làm nhiều tiểu vùng văn hóa với những nét đặc thù về không gian địa lí, khí hậu, lịch sử hình thành văn hóa, tín ngưỡng. Kế thừa các quan niệm về vùng văn hóa và sự phân định các vùng văn hóa đã trình bày ở trên của các nhà nghiên cứu, ở đề tài này, chúng tôi nhìn nhận vùng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 văn hóa tâm linh Tây Yên Tử là một tiểu vùng văn hóa nằm trong vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ theo chủ trương chia vùng của Trần Quốc Vượng - vùng văn hóa đồng bằng Bắc Bộ theo quan niệm phân vùng của Ngô Đức Thịnh - vùng văn hóa đồng bằng miền Bắc trong sự phân chia vùng văn hóa của Đinh Gia khánh, Cù Huy Cận. Đây cũng là vùng đất nằm trong tiểu vùng văn hóa Kinh Bắc (tên dân gian) - văn hóa xứ Bắc (tên do nhà nước đặt ra) - vùng đất cụ thể ở phía Bắc kinh thành Thăng Long - Hà Nội xưa. Khái niệm văn hóa tâm linh và vùng văn hóa tâm linh Ở Việt Nam hiện nay, tâm linh là một vấn đề phức tạp còn nhiều ý kiến tranh cãi.
Văn hóa tâm linh cũng là một khái niệm mới xuất hiện và vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau. Tác giả Nguyễn Đăng Duy trong cuốn Văn hóa tâm linh quan niệm: “Văn hóa tâm linh được hiểu là văn hóa biểu hiện những giá trị thiêng liêng trong cuộc sống đời thường và biểu hiện niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng tôn giáo” [20, tr. Tác giả Hoàng Minh Phương trong công trình nghiên cứu Văn hóa tâm linh trong văn xuôi trung đại cho rằng: “Văn hóa tâm linh là những giá trị văn hóa tinh thần thiêng liêng bao gồm những giá trị văn hóa vô hình (những nghi lễ, ý niệm, tập tục, lễ hội.) và những giá trị hữu hình phát tín hiệu thiêng liêng (đình, đền, miếu, chùa. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử trong bài viết Văn học và văn hóa tâm linh khẳng định: “Xét về góc độ nhân loại văn hóa tâm linh là một bình diện của văn hóa các tộc người gắn với các phong tục tập quán cố định trong ngôn ngữ, đúc rút thành các motif, các mẫu gốc thi pháp của các truyện kể truyền thống” [59].
Tác giả Đặng Văn Bài trong bài viết Tản mạn về văn hóa tâm linh của người Việt lại cho rằng: “Văn hóa tâm linh là thái độ ứng xử văn hóa của con người đối với các lực lượng siêu nhiên, thần linh với người đã khuất” [5]. Quan điểm về văn hóa tâm linh của các nhà nghiên cứu kể trên tuy chưa thống nhất nhưng cùng đề cập đến diện mạo chung của văn hóa tâm linh gắn với đời sống tinh thần của con người. Xuất phát từ sự gặp gỡ trong những quan điểm đó, chúng tôi coi văn hóa tâm linh là một bình diện văn hóa của các tộc người gắn với những giá trị văn hóa thiêng liêng vừa vô hình vừa hữu hình trong đời sống tinh thần của nhân dân. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Ở Bắc Giang hiện nay, kế hoạch xây dựng khu văn hóa tâm linh Tây Yên Tử tại khu vực Đồng Thông xã Tuấn Mậu huyện Sơn Động đã và đang được triển khai nhằm làm sống lại không gian văn hóa, hệ thống đền, chùa, di tích lịch sử, danh lam, thắng cảnh trong vùng.
Khu văn hóa tâm linh được qui hoạch thuộc trục đường mòn phía sườn Tây Yên Tử lên chùa Đồng có diện tích 13,8 ha. Song, theo quan điểm của chúng tôi văn hóa tâm linh không chỉ tồn tại ở khu vực Đồng Thông mà nó bao trùm cả vùng Tây Yên Tử. Tiếp thu và kế thừa những nghiên cứu của các học giả kể trên về vùng văn hóa và văn hóa tâm linh chúng tôi coi vùng văn hóa tâm linh là vùng văn hóa gắn với những giá trị thiêng liêng vừa vô hình vừa hữu hình trong đời sống tinh thần của con người. Tây Yên Tử là một tiểu vùng văn hóa nằm trong vùng văn hóa Đồng Bằng Bắc Bộ đồng thời là một vùng văn hóa tâm linh đặc sắc bởi nó gắn với con đường hoằng dương phật pháp của Phật Hoàng Trần Nhân Tông, với những giá trị văn hóa vô hình và hữu hình rất thiêng liêng như: tín ngưỡng, tôn giáo vùng Tây Yên Tử và nhiều lễ hội đi liền với hệ thống đình, đền, chùa, miếu.
trải khắp vùng. Nó có vai trò quan trọng góp phần hình thành và phát triển vùng văn hóa Đồng Bằng Bắc Bộ nói riêng và nền văn hóa Việt Nam nói chung.Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên, xã hội Yên Tử là một dãy núi lớn nằm trong vùng cánh cung Đông Triều thuộc vùng trung du Đông Bắc của miền Bắc Việt Nam. Chùa Đồng tọa lạc trên đỉnh Yên Tử được coi là trung tâm thánh địa phật giáo, nơi tế trời linh thiêng đến mức có thể “hô phong, hoán vũ” được. Nơi đây còn in đậm dấu ấn tâm linh với những di tích lịch sử, văn hóa gắn với sự ra đời của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử và những chứng tích quý giá của thời đại nhà Trần.
Tây Yên Tử gồm 4 huyện Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Dũng của tỉnh Bắc Giang với diện tích 2680,32 km2. Đây là vùng đất có vị trí chiến lược quan trọng nằm trong vùng phên dậu phía Bắc của Tổ quốc cũng là nơi diễn ra các trận đánh lớn của nhân dân ta với các thế lực xâm lược phương Bắc. Trong sách Dư địa chí Nguyễn Trãi đã xác định: “Kinh Bắc là trấn thứ tư trong bốn kinh trấn và đứng đầu phên dậu phía Bắc”. Đây cũng là con đường hoằng dương phật pháp của Phật Hoàng Trần Nhân Tông.