Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn cho quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã ân tình huyện na rì tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn cho quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Ân Tình, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn.

• Tác giả: Vũ Thị Hiệp
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Ngãi
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Cơ Sở Khoa Học Và Thực Tiễn Cho Quy Hoạch Bảo Vệ Và Phát Triển Rừng Tại Xã Ân Tình, Huyện Na Rì, Tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Thế giới
• 1.2. Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Ân Tình

Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Ân Tình, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn là một vấn đề quan trọng trong việc quản lý tài nguyên thiên nhiên. Rừng không chỉ cung cấp gỗ mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và duy trì sự đa dạng sinh học. Tuy nhiên, tình trạng khai thác rừng trái phép và sự suy giảm diện tích rừng đang là thách thức lớn. Việc quy hoạch hiệu quả sẽ giúp bảo vệ tài nguyên rừng và phát triển bền vững.

1.1. Vai trò của rừng trong đời sống người dân xã Ân Tình

Rừng tại xã Ân Tình cung cấp nguồn sống cho người dân địa phương thông qua việc cung cấp thực phẩm, nguyên liệu xây dựng và thu nhập từ các sản phẩm lâm sản. Việc bảo vệ rừng không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là nghĩa vụ của cộng đồng.

1.2. Tình hình rừng tại Bắc Kạn và xã Ân Tình

Tình hình rừng tại Bắc Kạn đang gặp nhiều khó khăn do nạn khai thác trái phép và biến đổi khí hậu. Xã Ân Tình cũng không ngoại lệ, với diện tích rừng giảm sút đáng kể trong những năm qua. Cần có các biện pháp khẩn cấp để bảo vệ và phát triển rừng.

II. Những thách thức trong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng

Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Ân Tình đang đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu nguồn lực, sự tham gia của cộng đồng và chính sách chưa đồng bộ đang cản trở quá trình này. Việc nhận diện và giải quyết các thách thức này là rất cần thiết để đảm bảo hiệu quả của quy hoạch.

2.1. Thiếu nguồn lực và chính sách hỗ trợ

Nhiều chính sách hiện hành chưa đủ mạnh để hỗ trợ cho việc quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng. Cần có sự đầu tư từ chính phủ và các tổ chức phi chính phủ để tăng cường nguồn lực cho địa phương.

2.2. Sự tham gia của cộng đồng trong quy hoạch

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quan trọng trong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng. Tuy nhiên, hiện nay, người dân chưa được tham gia đầy đủ vào quá trình này, dẫn đến những quyết định không phù hợp với thực tế địa phương.

III. Phương pháp quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng hiệu quả

Để quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Ân Tình đạt hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn sẽ giúp xây dựng một kế hoạch khả thi và bền vững.

3.1. Phương pháp tiếp cận từ dưới lên

Phương pháp tiếp cận từ dưới lên khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong quy hoạch. Điều này giúp đảm bảo rằng các nhu cầu và nguyện vọng của người dân được lắng nghe và đưa vào kế hoạch.

3.2. Sử dụng công nghệ thông tin trong quy hoạch

Công nghệ thông tin có thể hỗ trợ trong việc thu thập và phân tích dữ liệu về rừng. Việc áp dụng công nghệ sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong quy hoạch và quản lý tài nguyên rừng.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu quy hoạch rừng

Nghiên cứu quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Ân Tình đã mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Các mô hình quy hoạch đã được triển khai và cho thấy hiệu quả trong việc bảo vệ rừng và nâng cao đời sống người dân.

4.1. Mô hình bảo vệ rừng cộng đồng

Mô hình bảo vệ rừng cộng đồng đã được áp dụng tại xã Ân Tình, giúp người dân tham gia tích cực vào việc bảo vệ và phát triển rừng. Mô hình này đã chứng minh được tính hiệu quả trong việc nâng cao ý thức bảo vệ rừng.

4.2. Kết quả từ các dự án phát triển rừng

Các dự án phát triển rừng đã mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng, từ việc tạo ra việc làm đến cải thiện thu nhập. Những kết quả này cần được nhân rộng để đạt được hiệu quả cao hơn trong bảo vệ và phát triển rừng.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho quy hoạch rừng

Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Ân Tình cần được tiếp tục cải thiện và hoàn thiện. Việc xây dựng một kế hoạch bền vững sẽ giúp bảo vệ tài nguyên rừng và nâng cao đời sống người dân. Hướng đi tương lai cần tập trung vào sự tham gia của cộng đồng và áp dụng các phương pháp khoa học.

5.1. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Cần có các chính sách khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng. Điều này sẽ giúp tạo ra sự đồng thuận và nâng cao hiệu quả của các kế hoạch.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cần được đặt lên hàng đầu trong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng. Việc kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế sẽ giúp đảm bảo sự phát triển lâu dài cho xã Ân Tình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng đóng vai trò cốt lõi đối với sự ổn định môi trường sinh thái và sinh kế của cộng đồng miền núi, đặc biệt tại các khu vực vùng sâu như xã Ân Tình, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn. Thống kê địa bàn cho thấy toàn xã có tổng diện tích tự nhiên 2.232,70 ha, trong đó đất lâm nghiệp có rừng chiếm tới 1.661,82 ha, tương đương 74,43% diện tích toàn xã. Dù sở hữu nguồn tài nguyên phong phú với 1.024,00 ha rừng đặc dụng thuộc vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ và 637,82 ha rừng sản xuất, công tác quản lý tài nguyên rừng tại đây vẫn bộc lộ nhiều bất cập lớn. Hoạt động khai thác gỗ trái phép chưa được kiểm soát triệt để, thói quen canh tác nương rẫy quảng canh và nguy cơ suy thoái rừng tự nhiên vẫn hiện hữu.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự thiếu vắng các quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng ở cấp cơ sở. Trong khi công tác quy hoạch vĩ mô ở cấp quốc gia, cấp tỉnh và huyện được chú trọng, quy hoạch cấp xã thường bị xem nhẹ hoặc triển khai theo phương pháp hành chính áp đặt từ trên xuống. Mục tiêu cụ thể của luận văn là xác định cơ sở khoa học và thực tiễn, phân tích quá trình quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp đã thực hiện giai đoạn 2000-2008, từ đó xây dựng tiến trình quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng có sự tham gia của người dân tại xã Ân Tình. Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược khi giải quyết hài hòa bài toán bảo tồn 1.024,00 ha rừng đặc dụng với việc nâng cao thu nhập cho 220 hộ gia đình (1.030 nhân khẩu), trong điều kiện mật độ dân số thấp đạt 46,23 người/km2 và 100% dân số phụ thuộc vào sản xuất nông lâm nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp hiện đại dựa trên hai trường phái tiếp cận: tiếp cận từ trên xuống và tiếp cận có sự tham gia của cộng đồng từ dưới lên theo khung lý thuyết của tổ chức FAO và các nghiên cứu lâm nghiệp cộng đồng của Gilmour. Khung lý thuyết khẳng định vai trò trung tâm của người dân nông thôn trong việc lập kế hoạch sử dụng đất vi mô và quản trị tài nguyên bản địa. Bên cạnh đó, mô hình phân tích hệ thống canh tác kết hợp đánh giá đất đai LEFSA được áp dụng nhằm nhận diện các trở ngại trong kinh tế hộ, từ đó lựa chọn phương án cây trồng tối ưu.

Cơ sở pháp lý của đề tài được xây dựng trên hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hoàn chỉnh, bao gồm Luật Đất đai năm 2003 quy định kỳ quy hoạch sử dụng đất cấp xã là 10 năm, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 với các nguyên tắc phân định 3 loại rừng và giao rừng tại Điều 13, Điều 14, Điều 24. Ngoài ra, nghiên cứu tích hợp Quyết định 245/1998/QĐ-TTg về trách nhiệm quản lý nhà nước của cấp xã, Nghị định 163/1999/NĐ-CP về giao đất lâm nghiệp, Quyết định 178/2001/QĐ-TTg về quyền hưởng lợi của hộ gia đình, Quyết định 61/2005/QĐ-BNN về tiêu chí phân cấp rừng phòng hộ, Quyết định 186/2006/QĐ-TTg và Quyết định 147/2007/QĐ-TTg về chính sách phát triển rừng sản xuất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ báo cáo kinh tế xã hội của UBND xã Ân Tình, số liệu kiểm kê rừng năm 2006 của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Kạn, kết hợp dữ liệu sơ cấp thu thập thực địa. Địa bàn điều tra trọng điểm là thôn Thẳm Mu, được lựa chọn theo tiêu chuẩn chọn mẫu của Donovan nhờ tính đại diện cao về cơ cấu đất đai (có đủ rừng tự nhiên, rừng trồng, đất trống đồi núi trọc) và trình độ phát triển kinh tế xã hội ở mức trung bình của xã.

Cỡ mẫu điều tra xã hội học bao gồm 15 hộ gia đình tại thôn Thẳm Mu. Phương pháp chọn mẫu là phân tầng ngẫu nhiên có chủ đích, chia đều thành 3 nhóm đối tượng: 5 hộ khá (chiếm 33,3%), 5 hộ trung bình (chiếm 33,3%) và 5 hộ nghèo (chiếm 33,3%) dựa trên danh sách phân loại của thôn. Công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) được triển khai qua việc xây dựng sa bàn, vẽ sơ đồ canh tác thôn bản, điều tra theo tuyến lát cắt địa hình, lập biểu đồ diễn biến thời gian, lịch mùa vụ và thảo luận nhóm nông dân.

Phương pháp phân tích kinh tế chi phí - lợi ích (CBA) được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác hiệu quả tài chính của từng mô hình sử dụng đất lâm nghiệp thông qua ba chỉ tiêu cốt lõi: giá trị hiện tại của thu nhập ròng (NPV), tỷ suất thu nhập trên chi phí (BCR) và tỷ lệ thu hồi nội bộ (IRR). Lý do lựa chọn CBA là cung cấp căn cứ định lượng rõ ràng giúp chính quyền và người dân lựa chọn mô hình cây trồng có khả năng hoàn vốn nhanh nhất. Tài nguyên đất được đánh giá dựa trên bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1:10.000, kết hợp phân tích ma trận SWOT để đánh giá năng lực thể chế quản lý lâm nghiệp cấp xã trong tiến trình nghiên cứu từ năm 2000 đến 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quỹ đất lâm nghiệp tại xã Ân Tình chiếm tỷ trọng áp đảo nhưng cơ cấu chất lượng rừng còn nhiều hạn chế. Trong tổng số 1.661,82 ha đất có rừng (chiếm 74,43% diện tích tự nhiên), diện tích rừng đặc dụng chiếm tới 1.024,00 ha (tương đương 45,86% diện tích tự nhiên toàn xã), còn lại là 637,82 ha rừng sản xuất. Tuy nhiên, phần lớn diện tích rừng sản xuất là rừng non mới tái sinh tự nhiên và rừng hỗn giao tre nứa, trữ lượng gỗ thấp và phân bố ở địa hình đồi núi dốc hiểm trở (độ cao từ 230m đến 930m).

Thứ hai, tốc độ tăng trưởng kinh tế ngành lâm nghiệp có xu hướng suy giảm rõ rệt. Trên phạm vi toàn tỉnh Bắc Kạn, chỉ số phát triển sản xuất lâm nghiệp giảm từ 6,50% năm 2006 xuống 4,88% năm 2007 và chạm mức 0,31% vào năm 2008. Tại xã Ân Tình, cơ cấu kinh tế thuần nông lâm nghiệp chiếm trên 90% tổng thu nhập địa phương. Mặc dù sản lượng lương thực bình quân đầu người tăng từ 670 kg năm 2000 lên 894 kg năm 2008, nguồn thu trực tiếp từ lâm sinh và chế biến lâm sản của người dân vẫn ở mức rất thấp.

Thứ ba, công tác giao đất và phát triển rừng trồng diễn ra chậm chạp, thiếu tính đồng bộ. Giai đoạn 2000-2008, xã đã hoàn thành giao 733 ha đất rừng cho các hộ gia đình quản lý. Tuy vậy, cơ cấu cây trồng còn nghèo nàn và đơn điệu, toàn xã mới chỉ trồng được 3 ha cây Hồi, 8 ha Keo lai và 15,44 ha cây ăn quả kết hợp tre nứa (khoảng 5.600 cây ăn quả các loại). Toàn bộ 497 lao động của xã (chiếm 48,25% tổng dân số) đều thiếu vốn, thiếu giống chất lượng cao và chưa được tiếp cận kỹ thuật thâm canh tiên tiến.

Thứ tư, công tác quy hoạch vĩ mô chưa gắn kết với thực địa. Ranh giới 3 loại rừng mới chỉ được xác định trên bản đồ giấy tờ, hoàn toàn chưa có mốc giới cụ thể ngoài thực địa. Điều này dẫn đến tình trạng chồng lấn giữa đất sản xuất nông nghiệp và đất quy hoạch lâm nghiệp, làm gia tăng nguy cơ xâm hại vùng lõi và vùng đệm 1.024,00 ha của Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các tồn tại trên bắt nguồn từ việc áp dụng phương pháp quy hoạch một chiều từ trên xuống, thiếu sự tham gia thực chất của cộng đồng địa phương trong quá trình xây dựng kế hoạch. Các chính sách giao đất lâm nghiệp theo Nghị định 02/CP và Nghị định 163/1999/NĐ-CP khi triển khai ở cấp xã chưa đi liền với quyền hưởng lợi thực chất theo Quyết định 178/2001/QĐ-TTg, khiến người dân chưa xem rừng là nguồn sinh kế bền vững.

So sánh với các nghiên cứu thực nghiệm của các chuyên gia lâm nghiệp tại Hòa Bình và Quảng Ninh, việc thiếu phân tích hệ thống canh tác và đánh giá lập địa chi tiết là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thất bại của các chương trình trồng rừng đơn loài. Để tối ưu hóa việc theo dõi, dữ liệu quy hoạch đất đai và diễn biến tăng trưởng kinh tế lâm nghiệp nên được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh tốc độ tăng trưởng GDP lâm nghiệp giai đoạn 2006-2008 và bảng ma trận chồng xếp bản đồ hiện trạng sử dụng đất tỷ lệ 1:10.000. Việc kết hợp bản đồ trực quan với bảng tính CBA sẽ giúp chính quyền cấp xã dễ dàng theo dõi chỉ số NPV, BCR và biến động 637,82 ha rừng sản xuất theo từng chu kỳ kiểm kê.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, rà soát và cắm mốc ranh giới thực địa cho 1.661,82 ha đất lâm nghiệp. UBND xã Ân Tình chủ trì, phối hợp cùng Hạt Kiểm lâm huyện Na Rì và Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ tiến hành cắm mốc phân định rõ ràng giữa 1.024,00 ha rừng đặc dụng và 637,82 ha rừng sản xuất trên thực địa. Mục tiêu hoàn thành 100% việc phân định mốc giới trong giai đoạn 2010-2012 nhằm chấm dứt tình trạng tranh chấp và xâm lấn đất rừng.

Thứ hai, đẩy nhanh tiến độ giao đất, giao rừng gắn với cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâu dài. UBND huyện Na Rì chỉ đạo Phòng Tài nguyên và Môi trường phối hợp Ban Lâm nghiệp xã Ân Tình hoàn thiện hồ sơ giao toàn bộ diện tích đất lâm nghiệp chưa giao cho 220 hộ gia đình thuộc 4 thôn bản. Tiến độ thực hiện hoàn thành trước năm 2015, đảm bảo 100% diện tích rừng có chủ quản lý cụ thể.

Thứ ba, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật và phát triển các mô hình nông lâm kết hợp thâm canh cao. Trạm Khuyến nông - Khuyến lâm huyện Na Rì cần tổ chức tập huấn kỹ thuật lâm sinh cho 497 lao động địa phương. Đưa các giống cây bản địa có giá trị kinh tế cao như Hồi, Keo lai, Trám, Lát hoa vào trồng bổ sung với quy mô 30 đến 50 ha/năm trong giai đoạn 2010-2015. Chỉ triển khai các mô hình đã được kiểm chứng qua phân tích CBA với hệ số sinh lời BCR lớn hơn 1,5 và NPV dương.

Thứ tư, củng cố thể chế quản lý rừng cơ sở và thành lập tổ hợp tác quản lý rừng cộng đồng. UBND xã Ân Tình phối hợp lực lượng Kiểm lâm địa bàn thành lập 4 tổ quần chúng tự quản bảo vệ rừng tại 4 thôn (trọng tâm là thôn Thẳm Mu và Nà Dường). Duy trì chế độ tuần tra 24/24 giờ vào các tháng mùa khô cao điểm (từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau), phấn đấu giảm trên 95% số vụ vi phạm khai thác lâm sản trái phép.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là cán bộ quản trị công và cơ quan quản lý nhà nước cấp cơ sở, bao gồm UBND cấp xã, Ban Lâm nghiệp xã, Phòng Nông nghiệp và PTNT, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Na Rì. Luận văn cung cấp quy trình 6 bước lập quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp vi mô có sự tham gia của người dân, ứng dụng trực tiếp vào việc quản lý 2.232,70 ha đất tự nhiên tại địa bàn.

Nhóm thứ hai là các nhà hoạch định chính sách và tổ chức phát triển nông thôn. Tài liệu cung cấp bằng chứng thực tiễn sâu sắc về sự cần thiết phải lồng ghép quyền hưởng lợi của người dân theo Quyết định 178/2001/QĐ-TTg vào các chương trình mục tiêu quốc gia về lâm nghiệp tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Quản lý đất đai và Kinh tế nông nghiệp. Luận văn là case study học thuật mẫu mực về phương pháp kết hợp công cụ PRA, đánh giá lập địa bản đồ 1:10.000 và mô hình tài chính CBA (NPV, BCR, IRR) trong nghiên cứu quy hoạch lâm nghiệp cấp xã.

Nhóm thứ tư là Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và các chủ rừng tại khu vực Đông Bắc Bộ. Nghiên cứu cung cấp giải pháp giảm thiểu xung đột giữa mục tiêu bảo tồn nghiêm ngặt vùng lõi với nhu cầu khai thác gỗ củi sinh hoạt của các cộng đồng dân cư sinh sống trong vùng đệm 1.024,00 ha.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã tại Ân Tình bắt buộc phải có sự tham gia của người dân?

Quy hoạch truyền thống từ trên xuống thường thất bại do không phản ánh đúng nhu cầu thực tế của người dân. Tại xã Ân Tình, với 100% dân số sống phụ thuộc vào nông lâm nghiệp và 497 lao động trực tiếp, việc áp dụng công cụ PRA giúp phát huy tính dân chủ, tích hợp tri thức bản địa vào việc phân bổ 637,82 ha rừng sản xuất, từ đó nâng cao tính khả thi của phương án.

Thực trạng phân bố tài nguyên rừng tại xã Ân Tình có điểm gì đặc thù?

Ân Tình có tỷ lệ che phủ rừng đạt 74,43% trên tổng diện tích tự nhiên 2.232,70 ha. Điểm đặc thù là rừng đặc dụng chiếm tỷ trọng vượt trội với 1.024,00 ha nằm trong vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, trong khi 637,82 ha rừng sản xuất chủ yếu là rừng non tái sinh nghèo kiệt, phân bố ở địa hình đồi núi dốc từ 230m đến 930m.

Phương pháp phân tích chi phí - lợi ích (CBA) được ứng dụng thế nào trong luận văn?

Phương pháp CBA được sử dụng để thẩm định tính khả thi kinh tế của các mô hình trồng rừng và khoanh nuôi tái sinh thông qua ba chỉ số định lượng: giá trị hiện tại ròng (NPV), tỷ suất lợi nhuận trên chi phí (BCR) và tỷ lệ hoàn vốn nội bộ (IRR). Mô hình đạt chuẩn phải thỏa mãn điều kiện BCR lớn hơn 1 và IRR cao hơn lãi suất chiết khấu hiện hành.

Những rào cản lớn nhất trong công tác bảo vệ rừng tại xã Ân Tình giai đoạn 2000-2008 là gì?

Rào cản lớn nhất gồm: ranh giới 3 loại rừng chưa được cắm mốc ngoài thực địa; thị trường lâm sản bấp bênh; diện tích rừng trồng mới chỉ đạt 3 ha hồi và 8 ha keo lai; lực lượng cán bộ lâm nghiệp xã quá mỏng và tình trạng khai thác gỗ củi trái phép của người dân địa phương phục vụ nhu cầu sinh hoạt vẫn chưa có phương án thay thế.

Khung pháp lý chủ đạo điều chỉnh quy hoạch lâm nghiệp cấp xã trong nghiên cứu là gì?

Khung pháp lý nền tảng gồm Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 (quy định nguyên tắc và nội dung quy hoạch rừng tại Điều 13, Điều 14), Luật Đất đai năm 2003 (quy định kỳ quy hoạch đất 10 năm tại Điều 24), Quyết định 245/1998/QĐ-TTg, Nghị định 163/1999/NĐ-CP và Quyết định 147/2007/QĐ-TTg về chính sách phát triển rừng sản xuất.

Kết luận

• Xác lập toàn diện cơ sở khoa học và thực tiễn cho công tác quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã trên địa bàn có địa hình phức tạp và đa số đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống.
• Đánh giá chi tiết hiện trạng 1.661,82 ha đất có rừng tại xã Ân Tình, chỉ rõ tính cấp thiết của việc bảo tồn 1.024,00 ha rừng đặc dụng và nâng cao hiệu quả kinh tế cho 637,82 ha rừng sản xuất.
• Chuẩn hóa quy trình quy hoạch có sự tham gia của người dân (PRA) kết hợp điều tra phân tầng 15 hộ gia đình đại diện tại thôn Thẳm Mu, khắc phục triệt để nhược điểm của phương pháp hành chính áp đặt từ trên xuống.
• Ứng dụng thành công hệ thống công cụ phân tích tài chính định lượng CBA (NPV, BCR, IRR) kết hợp bản đồ địa chính tỷ lệ 1:10.000 để lựa chọn phương án cây trồng tối ưu.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp chiến lược đồng bộ về cắm mốc ranh giới, đẩy mạnh giao đất giao rừng, chuyển giao kỹ thuật lâm sinh và củng cố tổ tự quản cộng đồng trong giai đoạn 2010-2015.

Đóng góp chính của luận văn là hoàn thiện phương pháp luận quy hoạch lâm nghiệp cấp cơ sở, tạo cầu nối vững chắc giữa định hướng quản lý vĩ mô của Nhà nước với nguyện vọng sinh kế của cộng đồng bản địa. Bước tiếp theo trong lộ trình 2010-2015 là triển khai thực địa hóa các mốc ranh giới 3 loại rừng và hoàn tất thủ tục giao đất cho 220 hộ dân toàn xã. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và chính quyền địa phương hãy khai thác ngay nguồn cơ sở dữ liệu và quy trình quy hoạch thực nghiệm giá trị này để ứng dụng hiệu quả vào công tác phát triển lâm nghiệp bền vững tại địa phương mình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu thời kỳ quy hoạch phát triển lâm nghiệp trên cơ sở QHSD đất theo địa lý với vùng sản xuất là nền tảng của quy hoạch vùng cho sản xuất lâm nghiệp. Thập kỷ 30 và 40 tại Châu Âu quy hoạch ngành giữ vai trò lấp chỗ trống của quy hoạch vùng được xây dựng vào đầu thế kỷ. Tại vùng Rhodesia trước đây, nay là Cộng hoà Zimbabwe, Bộ Nông nghiệp đã xuất bản cuốn sổ tay hướng dẫn QHSD đất hỗ trợ cho quy hoạch cơ sở hạ tầng cho trồng rừng [51]. Năm 1966 Hội đất học của Mỹ Và Hội nông học Mỹ cho ra đời chuyên khảo về hướng dẫn điều tra đất, đánh giá khả năng của đất và ứng dụng trong QHSD đất.

Tại Mỹ, bang Wiscosin đã ra đạo luật sử dụng đất đai vào năm 1929, tiếp theo là xây dựng kế hoạch sử dụng đất đầu tiên cho vùng Oneide của Wiscovin. Kế hoạch này đã xác định các diện tích cho sử dụng lâm nghiệp, nông nghiệp và nghỉ ngơi giải trí [50]. Hạn chế của quy hoạch này là tạo việc khai thác rừng quảng canh, không kiểm soát lửa rừng và chống xói mòn. Năm 1985 một nhóm chuyên gia tư vấn quốc tế về QHSD đất được tổ chức FAO thành lập nhằm xây dựng một quy trình QHSD đất.

Theo Purnell năm 1988, mục tiêu của QHSD đất đựợc các chuyên gia xác định là “Thiết lập các kế hoạch thực tiễn có khả năng sử dụng tốt nhất các loại đất đai nhằm đạt được các mục tiêu khác nhau để tăng sản xuất quốc gia, cải thiện đời sống, bảo vệ môi trường, đạt các lợi ích xã hội và giải trí”. 4 câu hỏi nền tảng của quy hoạch đất đai là: Các vấn đề nào đang tồn tại và mục tiêu quy hoạch là gì? Có các phương án sử dụng đất nào? Phương án nào là tốt nhất? Có thể vận dụng vào thực tế như thế nào?. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Khi xây dựng khung đánh giá đất đai, lần đầu tiên tổ chức FAO năm 1976 đã đề xuất cấu trúc khung QHSD đất với 10 điểm chính [42]. Trong đó phân loại đánh giá và đề xuất các kiểu và dạng sử dụng đất được xét như là các bước chính trong quá trình quy hoạch.

Trên cơ sở đó nhiều nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu các phương pháp quy hoạch lâm nghiệp cấp địa phương và phương pháp QHLN cấp địa phương có thể được khái quát bằng 2 cách tiếp cận chủ yếu: tiếp cận từ trên xuống (Top-down Approach) và tiếp cận từ dưới lên (Bottom-up Approach). Cách tiếp cận thứ nhất được hình thành từ khi có quy hoạch ra đời cho đến nay và được áp dụng cho quy hoạch ngành. Cách tiếp cận này ngày càng bộc lộ những hạn chế, kém hiệu quả vì không có sự tham gia của cộng đồng khi các chương trình thực hiện ở cấp vi mô. Cách tiếp cận thứ 2 được hình thành khi các nhà xã hội học chứng minh rằng “Sự không thể thiếu được” vai trò của cộng đồng nông thôn trong lập kế hoạch và quản lý tài nguyên của cộng đồng [40].Từ đây thuật ngữ “Quy hoạch dựa vào cộng đồng” (Community-based Planning) bắt đầu xuất hiện [37].

Gilmour năm 1997 đã phân biệt 2 loại tiếp cận, đó là tiếp cận kinh điển (Classical Approach) và tiếp cận lấy người dân làm trung tâm (People’s centered Approach) [43, tr. Những nghiên cứu của ông về quy hoạch và quản lý rừng cộng đồng ở Nepal chứng tỏ những ưu thế về tiếp cận mới trong xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển cộng đồng. Trong khuôn khổ quy hoạch quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng, hệ thống thông tin số liệu và thu thập số liệu được nhiều tác giả nghiên cứu. Các tác giả Lund và Soda năm 1987 đã đưa ra hệ thống thông tin cần thiết cho quy hoạch xây dựng rừng [47].

Trước đó, vào năm 1984, Bohlin đề xuất yêu cầu của hệ thống thông tin cho quy hoạch trồng rừng [38]. Cuối thập kỷ 70, các phương pháp điều tra, đánh giá truyền thống về điều kiện vật lý sinh học như: điều tra thổ nhưỡng, đánh giá đất đai, vẽ bản đồ. ít được nghiên cứu mà thay vào đó là các phương pháp điều tra đánh giá cùng tham gia như: Đánh giá nhanh nông thôn (RRA), Nông dân tham gia đánh giá LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 (PRA), Phương pháp quá trình sáng tạo. Đặc biệt là phương pháp Phân tích các hệ thống canh tác cho QHSD đất vi mô được nghiên cứu rộng rãi [40].

Tại Châu á, Châu Phi và Nam Mỹ những kết quả thử nghiệm xác nhận rằng phân tích hệ thống canh tác là một công cụ quy hoạch và lập kế hoạch nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất cấp địa phương. Luning năm 1990, lần đầu tiên nghiên cứu kết hợp đánh giá đất đai với phân tích hệ thống canh tác cho QHSD đất [49]. Năm 1994 một nhóm chuyên gia tư vấn của FAO đã công bố quy trình kết hợp đánh giá đất đai với phân tích hệ thống canh tác cho QHSD đất. Phương pháp này có tên gọi là LEFSA [48], nó có hạn chế là đòi hỏi hệ thống thông tin phân tích lớn, khó áp dụng cho quy hoạch địa phương.

Theo Erwin năm 1999, phân tích hệ thống canh tác là công cụ cho phân tích các trở ngại trong hệ thống nông trại hộ gia đình để xác định mục tiêu quy hoạch, xác định các kiểu sử dụng đất hiện tại và phương án sử dụng đất mới, đánh giá các phương án sử dụng đất khác nhau nhằm mục đích lựa chọn phương án tốt nhất [41].2 Việt Nam Đảng và Nhà nước ta từ lâu đã có những chủ trương, chính sách cụ thể cho việc quy hoạch phát triển lâm nghiệp cấp xã, cụ thể như: Hiến pháp nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 nêu “Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ đất đai theo quy hoạch và pháp luật, đảm bảo sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả. Nhà nước giao đất cho các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sử dụng ổn định lâu dài” (Điều 18) [8]. Luật đất đai năm 1993 quy định rõ 6 loại đất với 5 quyền sử dụng tuỳ theo từng loại đất và mục đích sử dụng mà được giao cho tổ chức, cá nhân quản lý và sử dụng. Luật đất đai nêu rõ trong điều 13 là quy hoạch và kế hoạch hoá việc sử dụng đất đai là một trong 7 nội dung quản lý nhà nước đối với đất đai [21].

Luật Đất đai là cơ sở pháp lý cơ bản nhất cho QHLN. Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 1991 phân định rõ 3 loại rừng làm cơ sở cho QHLN [22]. Theo biên bản hội thảo quốc gia về “Quy hoạch sử dụng đất và giao đất lâm nghiệp” năm 1997 nhiều ý kiến cho rằng cần nghiên cứu tính thống nhất giữa 2 luật: Luật đất đai và Luật bảo vệ và phát triển rừng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 trong quy hoạch và giao đất nông nghiệp và đất lâm nghiệp, xác định rõ vai trò của địa phương, đặc biệt là cấp xã trong quy hoạch và giao đất giao rừng [1]. Bên cạnh đó là văn bản quan trọng nhất về giao đất lâm nghiệp là Nghị định 02/CP lại ít đề cập đến vai trò của cấp xã [5].

Mới đây nhất Nghị định của Chính phủ số 163/1999/NĐ-CP ra ngày 1 tháng 11 năm 1999 về giao đất, cho thuê đất lâm nghiệp cho tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích lâm nghiệp có một số điều nói tới nhiệm vụ và quyền hạn cấp xã trong quy hoạch và giao đất lâm nghiệp [6]. Mặc dù, các văn bản pháp quy chưa quy định rõ quyền hạn đầy đủ của cấp xã trong QHLN, nhưng ở các văn bản pháp quy nêu một số điểm quan trọng trong QHSD đất cấp xã như: Trên địa bàn xã làm rõ 3 loại đất: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng, làm rõ 3 loại rừng: rừng sản xuất, rừng phòng hộ và rừng đặc dụng, để tiến hành quy hoạch sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi và đồng cỏ, cơ sở hạ tầng phục vụ cho sản xuất và đời sống. UBND xã tổ chức QHSD đất đai trong địa phương và thông qua hội đồng nhân dân và trình lên cơ quan có thẩm quyền để phê duyệt. Trên cơ sở quy hoạch đất đai được phê duyệt, UBND xã tổ chức cùng nhân dân trong xã tiến hành quy hoạch để lập kế hoạch hoặc xây dựng các dự án phát triển xã cho từng lĩnh vực.

Ban lâm nghiệp xã và địa chính xã có trách nhiệm phối hợp với các cơ quan khác để quy hoạch và lập kế hoạch sử dụng đất, quy hoạch, lập kế hoạch và xây dựng các dự án cấp xã. Mặc dù Đảng và Nhà nước đã chú trọng đến QHLN cấp địa phương, nhưng bên cạnh đó hiện nay chưa có các quy định cụ thể về QHLN cấp địa phương, đặc biệt là cấp xã. Những điểm liên quan đến quy hoạch lâm nông nghiệp cấp xã chưa được thống nhất. Trên thực tế cấp xã mới có định hướng và mục tiêu phát triển sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp Các quan điểm về quy hoạch lâm nghiệp cấp xã Vào đầu thập kỷ 90, các vấn đề QHLN cấp vi mô được nhiều tác giả đề cập và nghiên cứu.

Các nghiên cứu của Reichenberg (1992) [24] và các nhà LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 nghiên cứu trong nước đều cho rằng Việt Nam chưa có QHSD đất, quy hoạch QHLN cấp vi mô được xây dựng trên cơ sở xem xét mọi khía cạnh của tất cả các ngành trong tương lai, vì vậy việc tiến hành QHLN còn thiếu cơ sở thực hiện. Năm 1990 Tổng cục quản lý ruộng đất có ban hành bản hướng dẫn QHSD đất vi mô theo thông tư số 106/ĐKTĐ [25]. Nhiều tỉnh thực hiện quy hoạch vi mô theo hướng dẫn này. Tuy nhiên, khi triển khai gặp những khó khăn về phương pháp chưa thống nhất.

Dù sao quy hoạch vi mô cũng là tiền đề để thay đổi cách nhìn về quy hoạch cấp xã trong những năm tiếp theo. Khi khảo sát 5 tỉnh Trung tâm miền núi phía bắc Việt Nam Reichenberg năm 1992 cho rằng quy hoạch vi mô ở Việt Nam nên được nghiên cứu để phát triển khái niệm quy hoạch cấp xã trên 4 khía cạnh sau [24]: - Phủ toàn bộ đất đai trong xã, nghĩa là quy hoạch lâm nông nghiệp dựa trên quy hoạch sử dụng đất trên toàn bộ diện tích hành chính trong xã.