mở đầu cho hàng loạt các công trình lịch sử về các nền văn minh đã từng tồn tại và phát triển. Tuy nhiên, công việc nghiên cứu sâu vào các nền văn minh cụ thể bộc lộ những khiếm khuyết của một định nghĩa tiêu chuẩn. Chẳng hạn, nghề luyện kim, 14 vốn đƣợc xem nhƣ một đặc trƣng cơ bản của văn minh, đã từng tồn tại trong các cộng đồng nông nghiệp nhỏ ở vùng Cận Đông cổ đại ít nhất từ 7000 năm tr.CN, nhƣng dùng khái niệm văn minh ở trƣờng hợp này là hoàn toàn không thích hợp. Lại nữa, sự phát triển xã hội của ngƣời Inca hoàn toàn đạt các tiêu chí của một xã hội văn minh trong khi họ chƣa có chữ viết.
Ngày nay, nhiều nhà nhân loại học cho rằng không có một tiêu chuẩn hoặc một bảng các tiêu chuẩn để định nghĩa văn minh. Khái niệm văn minh chỉ sự tiến bộ xã hội, sự vƣơn tới một trình độ cao hơn về mặt vật chất và tinh thần, ở đây nói lên một trật tự xã hội hợp lí cho phép con ngƣời vƣơn tới những đỉnh cao văn hóa. hái niệm tiếp xúc văn h a Ngay từ thời tiền sử sự tiếp xúc đã diễn ra. Song điều đó không phải là bản thân hoạt động văn hóa mang lại mà nó diễn ra nhờ các hoạt động trao đổi kinh tế, sự trao đổi tặng phẩm hay vật phẩm tôn giáo; hoặc nhờ những sự tiếp xúc nhƣ hôn nhân, ngoại giao… Ngoài ra các cuộc thiên di làm cho các tập đoàn ngƣời có văn hóa khác nhau sống cạnh nhau, xen kẽ nhau cũng dẫn đến sự tiếp xúc văn hóa.
Chúng ta có thể hiểu: “Tiếp xúc văn hóa là hiện tượng nền văn hóa của cộng đồng này gặp gỡ hoặc ở gần đến mức có thể trực tiếp chịu tác động, gây ra sự biến đổi văn hóa của cộng đồng khác” [50: tr. Văn hóa Việt Nam đã từng có những cuộc tiếp xúc và đụng độ với nhiều nền văn hóa khác nhau. Việt Nam nằm ở vị trí ngã tƣ đƣờng của sự giao lƣu khu vực Đông Nam Á và thế giới. Chính vì vậy Việt Nam đã sớm tiếp xúc với văn hóa của nhân loại.
Đó là sự tiếp xúc văn hóa đầu tiên giữa Việt Nam và Đông Nam Á. Sau đó là sự tiếp xúc văn hóa của ngƣời Việt Nam với văn hóa Trung Hoa. Quá trình tiếp xúc văn hóa Đông - Tây thời cận đại ở nƣớc ta diễn ra trong điều kiện của sự bành trƣớng của chủ nghĩa thực dân phƣơng Tây nên đã bộc lộ tính cách xung đột, đụng độ và cƣỡng bức. Cuộc tiếp xúc với văn hóa phƣơng 15 Tây diễn ra khi mà chủ nghĩa tƣ bản phƣơng Tây đang thống trị thế giới và tiến hành các cuộc “công nghiệp hóa cƣỡng bức” với các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc.
Chính vì vậy, nội dung và các hình thức của cuộc tiếp xúc văn hóa sẽ xuất hiện những đặc điểm mới bao trùm hơn, từ việc biến đổi mô hình thiết chế văn hóa đến việc xuất hiện các loại hình văn hóa mới theo hƣớng phƣơng Tây hóa, kể cả sự biến đổi mạnh mẽ về lối sống, lối tƣ duy của con ngƣời Việt Nam. hái niệm giao lƣu văn h a Tiếp xúc văn hóa là điều kiện để dẫn đến sự giao lƣu văn hóa. Song không phải cuộc tiếp xúc văn hóa nào cũng dẫn đến quá trình giao lƣu văn hóa. Mà, giao lƣu văn hóa chỉ có thể xem là hệ quả tất yếu của sự tiếp xúc văn hóa khi sự tiếp xúc đó phải diễn ra liên tục, trong một thời gian dài và gây ra những biến đổi về mô thức văn hóa lâu dài.
“Giao lưu văn hóa - Acculturation - là sự tiếp xúc và trao đổi qua lại trong một quá trình lâu dài, trực tiếp giữa hai nền văn hóa của hai cộng đồng người khác nhau. Giao lưu văn hóa là sự vận động thường xuyên của văn hóa. Nó không chỉ là động lực phát triển của nền văn hóa mà còn là động lực của sự tiến hóa xã hội” [50: tr. Nhƣ vậy, theo ý nghĩa thông thƣờng, trong việc tiếp xúc, giao lƣu văn hóa thƣờng có hai quá trình tƣơng hỗ: quá trình “đƣa vào” của những chủ thể văn hóa bên ngoài và quá trình “nhận lấy” của chủ thể tiếp nhận.
Trong quá trình giao lƣu văn hóa, một điều tất yếu sẽ xảy ra là một số yếu tố văn hóa của cộng đồng ngƣời này lan truyền đến cộng đồng ngƣời kia. Các yếu tố văn hóa này có khi là cá biệt, rời rạc; nhƣng cũng có khi lại kết thành hệ thống chặt chẽ; có khi lại kết dính với những yếu tố văn hóa truyền thống; có khi lại làm đổi mới mạnh mẽ các yếu tố văn hóa cũ. Giao lƣu văn hóa vừa là kết quả của quá trình trao đổi, vừa là chính bản thân sự trao đổi. Có hiểu nhƣ vậy mới thấy hết tầm quan trọng của giao lƣu văn hóa trong lịch sử nhân loại.
Nó là một động lực thúc đẩy phát triển của lịch sử. 16 Vì vậy, chỉ có việc thực hiện giao lƣu văn hóa một cách chủ động, tích cực và có chọn lựa mới là phƣơng sách thông minh và đúng đắn nhất. Nghiên cứu về tiếp xúc văn hóa những thập kỷ gần đây, nhất là trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay lại cho thấy những tính cách mới của khái niệm này. Hiện nay, khi nói về tiếp xúc văn hóa, các nhà nghiên cứu đã có cách nhìn phổ biến, chung nhất.
Đó là cái nhìn truyền thống của sự tiếp xúc văn hóa thƣờng bắt đầu bằng sự xung đột vốn rất phổ biến ở thế kỷ XIX sang một cách của sự tiến hóa về văn hóa, văn minh, sự hội nhập tất yếu của những giá trị kinh tế, văn hóa có tính toàn cầu. Do vậy, trong thế giới ngày nay, khái niệm đƣợc sử dụng phổ biến khi nói về tiếp xúc văn hóa, đó là thái độ tiếp biến văn hóa và sự thâu hóa văn hóa. hái niệm tiếp biến văn h a Văn hóa của mỗi quốc gia đều có xu hƣớng đồng nhất hóa một nét văn hóa đƣợc vay mƣợn từ một nền văn hóa khác bằng cách ngay tức thì biến đổi nó và làm cho nó phù hợp với giá trị của riêng mình. Các nền văn hóa khác nhau không độc lập và bất biến, mà luôn tồn tại những tiếp xúc, những tƣơng tác làm biến đổi chúng với nhau.
Hiện tƣợng nảy sinh sau một quá trình tiếp xúc liên tục và trực tiếp giữa các nhóm cá nhân thuộc các nền văn hóa khác nhau. Những hiện tƣợng này đƣợc gọi là tiếp biến văn hóa. Trần Quốc Vƣơng định nghĩa: “Tiếp biến văn hóa là sự tiếp nhận văn hóa nước ngoài bởi dân tộc chủ thể. Quá trình này luôn luôn đặt mỗi tộc người phải xử lí tốt mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố nội sinh và yếu tố ngoại sinh…” [75: tr.
Khái niệm này cho thấy tiếp biến văn hóa chỉ ra tập hợp các quá trình chấp nhận hoặc chối bỏ các nét văn hóa thuộc về hai hệ thống văn hóa khác nhau. Về mặt nguyên tắc, quá trình tiếp biến văn hóa đƣợc chuyển từ trung tâm văn hóa mạnh hơn và lâu đời hơn sang một không gian văn hóa nhỏ hơn và trẻ hơn. Sự tiếp biến văn hóa có thể xảy ra theo kiểu “cƣỡng bức” hoặc theo kiểu tự nguyện, vay mƣợn. 17 Tiếp biến văn hóa là một quá trình biến đổi hai chiều.
Đó là sự ảnh hƣởng của trung tâm văn hóa mạnh tới nền văn hóa yếu hơn. Bên cạnh đó, chúng ta cũng đồng thời thấy diễn ra những ảnh hƣởng ngƣợc trở lại của nền văn hóa yếu thế hơn thông qua quá trình chống tiếp biến, thông qua sự chối bỏ và sự kháng cự những tác động không phù hợp với cơ cấu văn hóa của nền văn hóa tiếp nhận. Chính điều này đã tạo nên một sự xung đột, va chạm bên trong nền văn hóa giữa cái truyền thống và cái hiện đại, giữa các nét văn hóa vốn có và các nét văn hóa đƣợc vay mƣợn từ những nền văn hóa khác. Điều quan trọng là tiếp biến văn hóa phải tạo đƣợc những mối quan hệ giao thoa có lợi cho sự phát triển của cả hai nền văn hóa tham gia tiếp biến.
Khái niệm Cộng đồng Thuật ngữ “cộng đồng” vốn bắt nguồn từ từ gốc tiếng Latin là “communitas”, với nghĩa là toàn bộ tín đồ của một tôn giáo hay toàn bộ những ngƣời đi theo một thủ lĩnh nào đó. Ngày nay thuật ngữ này dùng phổ biến trong ngôn ngữ Âu - Mỹ nhƣ trong tiếng Pháp “communite”, tiếng Anh là “community”, tiếng Đức là “Gemeninschaft”. Do là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều khoa học chuyên ngành khác nhau nên “cộng đồng” đƣợc tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau và cách thức định nghĩa về khái niệm này cũng không giống nhau. Hoặc theo từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê định nghĩa cộng đồng là “toàn thể những ngƣời sống thành một xã hội, nói chung có những điểm giống nhau gắn bó thành một khối.
Nhƣ Cộng đồng ngôn ngữ, cộng đồng tộc người” Trong luật đất đai năm 2003, khái niệm cộng đồng đƣợc đề cập: “ Cộng đồng dân cƣ gồm cộng đồng ngƣời Việt Nam sinh sống trên cùng một địa bàn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc và các điểm dân cƣ tƣợng tự có chung quyền sử dụng đất”. Tại điều 3, số 29/2004/QH, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 đã định nghĩa: “ Cộng đồng dân cƣ thôn là toàn bộ các hộ gia đình, cá nhân sống trong cùng một thôn, làng, bản, ấp, buôn, phum, sóc hoặc đơn vị tƣơng đƣơng”. 18 Từ những khái niệm về cộng đồng nêu trên ta có thể đi đến một định nghĩa chung nhất nhƣ sau về “cộng đồng”: “cộng đồng là tập hợp người có sức bền cố kết nội tại cao, với những tiêu chí nhận biết và quy tắc hoạt động, ứng xử chung dựa trên sự đồng thuận về ý chí, tình cảm, niềm tin và ý thức cộng đồng, nhờ đó các thành viên của cộng đồng cảm thấy có sự gắn kết với cộng đồng và với các thành viên khác của cộng đồng” [69:tr. Dù có nhiều cách tiếp cận khác nhau, những dấu hiệu cốt yếu nhất sau đây giúp nhận biết hay định nghĩa một cộng đồng: + Cộng đồng phải là một tập hợp của một số đông ngƣời.
+ Mỗi cộng đồng phải có một bản sắc hoặc một bản thể riêng. + Mỗi cộng đồng đều có các tiêu chí bên ngoài để nhận biết về cộng đồng và có những quy tắc chế định hoạt động và ứng xử chung của cộng đồng.
