Tổng quan nghiên cứu

Quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa các tộc người là một quy luật tất yếu trong tiến trình phát triển lịch sử dân tộc Việt Nam. Sau cột mốc tái lập tỉnh vào năm 1997, Bình Dương ghi nhận sự phát triển kinh tế vượt bậc với tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân hàng năm trên 10%, kéo theo sự biến đổi sâu sắc trong đời sống xã hội của các cộng đồng dân cư. Trên địa bàn tỉnh, đồng bào dân tộc Chăm tuy có quy mô dân số khiêm tốn với khoảng 125 hộ gia đình và 550 nhân khẩu, cư trú tập trung chủ yếu tại ấp Hòa Lộc thuộc xã Minh Hòa, huyện Dầu Tiếng (110 hộ với 495 nhân khẩu) và thị xã Dĩ An (15 hộ với 55 nhân khẩu), nhưng lại sở hữu di sản văn hóa vô cùng độc đáo. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là làm rõ phương thức cộng cư, sự tương tác hai chiều và mức độ thích ứng văn hóa giữa người Chăm Hồi giáo Islam và người Việt trong giai đoạn 20 năm từ năm 1997 đến năm 2016.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là phục dựng bức tranh lịch sử giao lưu văn hóa toàn diện trên các lĩnh vực đời sống cá nhân, ứng xử tự nhiên, quan hệ xã hội, đồng thời đánh giá những giá trị đóng góp của văn hóa Chăm vào bản sắc văn hóa tỉnh Bình Dương. Về phạm vi không gian và thời gian, đề tài giới hạn tại các địa bàn cư trú trọng điểm của tỉnh Bình Dương từ năm 1997 đến năm 2016. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi bổ sung khoảng trống tư liệu về người Chăm vùng Đông Nam Bộ, nơi vốn chỉ chiếm dưới 5% dung lượng trong tổng số hơn 2.278 công trình nghiên cứu Chăm Pa tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng giúp nâng cao 100% hiệu quả hoạch định chính sách dân tộc và bảo tồn bền vững di sản văn hóa địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết nhân học và xã hội học hiện đại, nòng cốt là Lý thuyết tiếp xúc và tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory) được khởi xướng bởi Edward Burnett Tylor từ năm 1871 và được các học giả Việt Nam phát triển tiêu biểu. Khung phân tích tập trung vào cơ chế chuyển hóa hai chiều giữa yếu tố nội sinh và ngoại sinh khi hai nền văn hóa cộng cư lâu dài. Bên cạnh đó, Lý thuyết cấu trúc xã hội tộc người được áp dụng để giải mã tổ chức gia đình mẫu hệ Chăm trong tương quan với thiết chế làng xã của người Việt.

Hệ thống khái niệm công cụ bao gồm: Văn hóa (tổng hòa giá trị vật chất và tinh thần theo quan điểm của UNESCO và Chủ tịch Hồ Chí Minh), Tiếp xúc văn hóa, Giao lưu văn hóa, Tiếp biến văn hóa, Tộc người và Cộng đồng. Mô hình nghiên cứu phân tích sự giao lưu qua ba trục chính: văn hóa tổ chức đời sống cá nhân, văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên và văn hóa ứng xử với môi trường xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập đa tầng từ hệ thống văn bản quản lý hành chính, báo cáo định kỳ giai đoạn 1997 - 2016 của Phòng Dân tộc và Tôn giáo, Trung tâm Văn hóa Thông tin các huyện thị, kết hợp nguồn tư liệu khảo sát thực địa trực tiếp.

Luận văn triển khai nghiên cứu trên quy mô mẫu khảo sát gồm 125 hộ gia đình Chăm (chiếm 100% số hộ tại ấp Hòa Lộc, xã Minh Hòa và phường Bình An, thị xã Dĩ An). Phương pháp chọn mẫu định ngạch kết hợp chọn mẫu có chủ đích được thực hiện để phỏng vấn sâu 30 cá nhân tiêu biểu, bao gồm các chức sắc tôn giáo Islam (Hakim, Katip), trưởng họ (Akauk gơp), người đứng đầu gia đình mẫu hệ (Po sang) và đại diện chính quyền cơ sở.

Phương pháp phân tích chủ đạo là sự kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm tái hiện chính xác tiến trình biến đổi văn hóa theo trình tự thời gian 20 năm (1997 - 2016), đồng thời cho phép khái quát hóa bản chất các hiện tượng tiếp biến, tránh nhận định cảm tính khi đánh giá các phong tục nhạy cảm của đồng bào dân tộc thiểu số.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, trong văn hóa đời sống cá nhân và gia đình, quá trình tiếp biến thể hiện rõ rệt ở việc 100% phụ nữ Chăm tại Bình Dương tiếp thu tập tục kiêng cữ sau sinh, xông hơ lửa than trong khoảng thời gian 30 ngày và tổ chức lễ cúng đầy tháng cho trẻ sơ sinh tương tự người Việt. Về hôn nhân, 100% các đám cưới Chăm Islam tuân thủ quy trình 3 bước truyền thống gồm lễ dạm ngõ, lễ hỏi và lễ cưới với lễ vật bắt buộc là trầu cau và vôi trắng, dù vẫn giữ nguyên tắc mẫu hệ với quyền thừa kế tài sản thuộc về con gái út.

Thứ hai, sự chuyển dịch về họ tên diễn ra mang tính chất một chiều sâu sắc. Khoảng 98% người Chăm tại Bình Dương hiện mang các họ phổ thông do vua Minh Mạng ban cấp từ thế kỷ XIX như Thành, Bá, Báo, Đàng, Phú, Lộ, Quách hoặc họ Nguyễn. Tỷ lệ đặt tên con theo cấu trúc ngữ âm tiếng Việt đạt trên 95%, thay thế gần như hoàn toàn các tên gọi cổ truyền nhằm giúp thế hệ trẻ thuận tiện hòa nhập trong môi trường học đường và giao tiếp xã hội.

Thứ three, lĩnh vực âm nhạc và diễn xướng ghi nhận sự dung hợp phong phú giữa hai dân tộc. Hệ thống 76 điệu trống lễ, 85 lễ hội dân gian và nghi thức gắn với 125 vị thần linh được bảo tồn song song với việc tiếp nhận các nhạc khí phương Tây như đàn ghita từ thập niên 1960. Nhạc cụ Ka nhi của người Chăm có cấu tạo tương đồng trên 90% với đàn nhị của người Việt, trong khi đàn Rabắp Katoh tương đồng với đàn bầu dân tộc. Các bài dân ca trữ tình DohDam Dara đối đáp nam nữ có cấu trúc gieo vần lục bát tương tự các điệu lý, hò Nam Bộ.

Thứ tư, về hoạt động kinh tế, có sự chuyển biến mạnh mẽ từ sản xuất thuần nông sang cơ cấu kinh tế đa dạng. Đến năm 2016, hơn 80% hộ gia đình Chăm tại Dầu Tiếng đã chuyển đổi diện tích đất canh tác kém hiệu quả sang trồng cây công nghiệp cao su, điều, tiêu và phát triển đàn dê thả rông với quy mô từ 20 đến 50 con mỗi đàn. Khoảng 35% hộ gia đình tham gia các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, kinh doanh quầy thuốc, vật liệu xây dựng và thương mại dịch vụ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự giao lưu văn hóa sâu sắc là do điều kiện cộng cư đan cài lâu đời và sự hỗ trợ kinh tế tự nhiên giữa hai dân tộc. Người Kinh giữ vai trò cung cấp rau xanh, nhu yếu phẩm và hỗ trợ kỹ thuật thu hoạch nông nghiệp, trong khi người Chăm đóng góp các sản phẩm chăn nuôi và thủ công truyền thống. Sự ổn định chính trị cùng các chính sách bình đẳng dân tộc của Đảng bộ tỉnh Bình Dương đã tạo môi trường thuận lợi để cộng đồng Chăm hòa nhập mà không bị hòa tan.

So sánh với cộng đồng Chăm Bàlamôn tại Ninh Thuận và Bình Thuận vốn bảo lưu khép kín các nghi lễ tôn giáo truyền thống, cộng đồng Chăm Islam tại Bình Dương có tính cởi mở cao hơn trước các luồng văn hóa mới. Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua một bảng ma trận phân loại 12 thành tố văn hóa vật thể và phi vật thể theo 3 mức độ tiếp biến (đồng hóa, tiếp nhận có chọn lọc, bảo lưu nguyên bản), kết hợp biểu đồ cột so sánh cơ cấu thu nhập của 125 hộ gia đình Chăm giữa hai mốc thời gian năm 1997 và năm 2016 để minh chứng cho bước nhảy vọt về kinh tế xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dương cần chủ trì xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị nghề dệt thổ cẩm và nghề gốm Chăm tại huyện Dầu Tiếng giai đoạn 2024 - 2028. Mục tiêu cụ thể là đào tạo nghề truyền thống cho ít nhất 40% thanh niên Chăm trong độ tuổi 18 - 35, đồng thời hỗ trợ kinh phí phục dựng 2 cơ sở sản xuất đồ gốm thủ công phục vụ du lịch trải nghiệm trước quý 4 năm 2025.

Thứ hai, Ban Dân tộc tỉnh phối hợp cùng Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Dầu Tiếng tổ chức các lớp học chữ Chăm cổ (Akhar Thrah) và tiếng mẹ đẻ ngoài giờ chính khóa tại ấp Hòa Lộc. Đề án đặt mục tiêu đạt 75% thanh thiếu niên Chăm biết đọc, viết chữ viết dân tộc vào cuối năm 2026, bảo đảm nguồn kinh phí duy trì 100% chế độ phụ cấp cho nghệ nhân và giáo viên giảng dạy.

Thứ ba, Ủy ban nhân dân huyện Dầu Tiếng và thị xã Dĩ An cần phối hợp với các công ty lữ hành phát triển mô hình du lịch văn hóa cộng đồng gắn với 3 thánh đường Hồi giáo Islam trên địa bàn. Kế hoạch hành động hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng thu nhập từ dịch vụ du lịch chiếm 25% tổng thu nhập của 110 hộ dân tại xã Minh Hòa trong giai đoạn 2025 - 2030.

Thứ tư, Ngân hàng Chính sách Xã hội chi nhánh Bình Dương cần tiếp tục giải ngân gói vốn vay ưu đãi phát triển sản xuất cây cao su và chăn nuôi đại gia súc cho 100% hộ đồng bào Chăm có nhu cầu, với hạn mức nâng lên từ 80 đến 100 triệu đồng mỗi hộ, hoàn thành thẩm định trong vòng 30 ngày kể từ khi tiếp nhận hồ sơ trong suốt chu kỳ 2024 - 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà nghiên cứu lịch sử, dân tộc học và văn hóa học có thể sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuyên sâu về tiếp biến văn hóa Chăm Nam Bộ, hỗ trợ đắc lực cho các đề tài so sánh diện mạo văn hóa Chăm giữa các tiểu vùng duyên hải miền Trung và Đông Nam Bộ.

Thứ hai, cán bộ quản lý nhà nước tại Ban Dân tộc, Ban Tôn giáo, Sở Văn hóa các tỉnh thành phía Nam có thể khai thác luận văn làm căn cứ khoa học để xây dựng chiến lược phát triển kinh tế xã hội và thực thi chính sách dân tộc thiểu số vùng đồng bào Chăm Islam.

Thứ ba, giảng viên và sinh viên các trường đại học khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn có thể sử dụng các chương dữ liệu điền dã làm học liệu giảng dạy cho học phần Lịch sử địa phương Bình Dương và Văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Thứ tư, các doanh nghiệp du lịch và chuyên gia phát triển sản phẩm văn hóa có thể ứng dụng các mô tả chi tiết về lễ hội, ẩm thực và làng nghề Chăm để thiết kế các tour du lịch di sản độc đáo tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Quá trình tiếp biến văn hóa Việt - Chăm tại Bình Dương thể hiện rõ nét nhất qua những phương diện nào? Biểu hiện rõ nhất nằm ở sự tương đồng trong vòng đời cá nhân (tục cúng đầy tháng, kiêng cữ sinh nở 30 ngày), cấu trúc đám cưới 3 bước sử dụng trầu cau, việc chuyển đổi sang họ tên tiếng Việt đạt tỷ lệ trên 95% và sự chuyển dịch sinh kế sang trồng cây cao su, chăn nuôi gia súc thương phẩm.

Vì sao người Chăm tại Bình Dương theo Hồi giáo Islam lại có nhiều nét tương đồng văn hóa với người Việt? Sự tương đồng bắt nguồn từ môi trường cộng cư xen cài lâu dài từ cuối thập niên 1970, sự phụ thuộc lẫn nhau trong phân công lao động nông thôn và chính sách đại đoàn kết dân tộc của chính quyền tỉnh Bình Dương, giúp hai cộng đồng nhanh chóng giao thoa lối sống.

Nghệ thuật âm nhạc Chăm tại Bình Dương đóng góp những giá trị gì cho văn hóa địa phương? Nghệ thuật Chăm làm phong phú văn hóa bản địa qua 76 điệu trống lễ, 85 lễ hội dân gian, cùng sự hòa quyện giữa các nhạc cụ cổ truyền như Ka nhi, Saranai với đàn nhị, đàn ghita hiện đại, tạo nên bản sắc diễn xướng độc đáo cho các phong trào văn nghệ quần chúng.

Luận văn đã sử dụng phương pháp chọn mẫu nào để bảo đảm tính đại diện khoa học? Tác giả đã thực hiện phương pháp chọn mẫu toàn bộ trên 125 hộ gia đình Chăm tại ấp Hòa Lộc và thị xã Dĩ An, kết hợp chọn mẫu có chủ đích để phỏng vấn sâu 30 nhân vật uy tín gồm chức sắc Islam, trưởng dòng họ và cán bộ cơ sở.

Các chính sách của chính quyền Bình Dương giai đoạn 1997 - 2016 đã hỗ trợ đồng bào Chăm như thế nào? Chính quyền tỉnh đã đầu tư 100% điện lưới, trường học, trạm y tế tại ấp Hòa Lộc, giải ngân nguồn vốn vay ưu đãi chuyển đổi cây trồng vật nuôi, hỗ trợ kinh phí trùng tu 3 thánh đường Hồi giáo và tạo điều kiện tự do tín ngưỡng cho toàn bộ cư dân.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện 20 năm giao lưu và tiếp biến văn hóa Việt - Chăm tại Bình Dương giai đoạn 1997 - 2016.
  • Làm sáng tỏ quy luật thích ứng văn hóa hai chiều của 125 hộ gia đình Chăm Islam trong môi trường phát triển công nghiệp hóa năng động.
  • Khẳng định sự biến đổi tích cực về cơ cấu kinh tế khi hơn 80% hộ chuyển sang kinh tế cây công nghiệp và dịch vụ thương mại.
  • Chứng minh văn hóa Chăm là thành tố hữu cơ không thể tách rời, làm phong phú thêm kho tàng văn hóa đa dạng của tỉnh Bình Dương và cả nước.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao nhằm bảo tồn làng nghề, ngôn ngữ và phát triển du lịch cộng đồng giai đoạn 2024 - 2030.

Công trình nghiên cứu đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu lấp đầy khoảng trống học thuật về người Chăm Đông Nam Bộ, đồng thời mở ra định hướng tiếp nối cho các nghiên cứu bậc tiến sĩ. Các cấp chính quyền, nhà nghiên cứu và cộng đồng xã hội hãy cùng chung tay khai thác hiệu quả tư liệu của luận văn để gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Chăm trong kỷ nguyên hội nhập mới.