Đặt vấn đề Việt Nam là nƣớc phát triển chính về nông nghiệp, là một trong ba nƣớc đứng đầu thế giới về xuất khẩu lúa gạo. Chỉ tính riêng về tỉnh Đồng Tháp thu hoạch hàng năm sản xuất 3 vụ lúa (Đông Xuân – Hè Thu và Thu Đông) của năm 2015 là 3. Trung bình cứ 1. Hiện nay lƣợng phế thải rơm rạ không đƣợc tính toán trong thống kê lƣợng chất thải rắn phát sinh của tỉnh Đồng Tháp cũng nhƣ toàn quốc.
Tuy nhiên, vấn đề xử lý rơm rạ sau mỗi vụ thu hoạch lúa trên thực tế lại chƣa có cách làm hiệu quả. Đã có lúc rơm rạ đƣợc coi là một loại sản phẩm phụ hữu ích thu hoạch đƣợc, nhƣng do nhu cầu về lƣơng thực mà sản lƣợng lúa ngày càng gia tăng, cùng với đó là nguồn rơm rạ không thể tận dụng hết, nên rơm rạ đã trở thành một nguồn phế thải khó xử lý trong nông nghiệp. Đồng thời những năm gần đây, rơm rạ không còn là chất đốt chủ yếu ở nông thôn. Tính đến 15 tháng 9 năm 2015 thì ngành nông nghiệp cơ bản đã thu hoạch xong các loại cây hàng năm vụ Đông xuân và vụ Hè thu.
Vụ Thu đông toàn tỉnh Đồng Tháp diện tích lúa xuống giống đƣợc 136.27% so cùng kỳ năm 2014 và cao nhất từ trƣớc đến nay (xem phụ lục I). Diện tích lúa xuống giống vụ Thu đông tăng nhiều so với cùng kỳ năm trƣớc do mùa lũ năm nay về muộn hơn và đƣợc dự báo lũ không cao, ngoài ra việc các địa phƣơng đẩy mạnh xây dựng đê bao chống lũ mới, củng cố các vùng đê đã có nên đã khuyến khích ngƣời dân mạnh dạng xuống giống trong vụ Thu đông 2 3500000 3,326,946 3,299,894 3,100,1873,051,763 3000000 2,806,964 2,720,2482,650,391 2,606,442 2,544,392 2500000 2,404,824 2000000 1,878,426 1500000 1000000 500000 0 2000 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Hình a: Sản lƣợng lúa 2000-2014 [Nguồn: NGTK 2012-Đồng Tháp] Sản xuất nông nghiệp trong các tháng đầu năm 2015 vẫn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là do giá nông sản duy trì ở mức thấp trong thời gian dài đã ảnh hƣởng đến thu nhập của bà con nông dân. Tuy có nhiều khó khăn, sản xuất nông nghiệp cũng có một số thuận lợi trong các tháng đầu năm 2015 nhƣ vật tƣ nông nghiệp ít biến động, giá xăng dầu giảm, dịch bệnh trên cây trồng, vật nuôi không có những diễn biến phức tạp, sự trợ giúp kịp thời của Nhà nƣớc ở các chƣơng trình mua tạm trữ lúa gạo, những điều này đã tạo điều kiện cho ngành nông nghiệp vƣợt qua khó khăn và đạt đƣợc kết quả trên nhiều mặt, phần nào tạo đƣợc sự an tâm trong sản xuất của bà con nông dân và góp phần ổn định cuộc sống của ngƣời dân. Việc tận dụng đƣợc nguồn nguyên liệu rơm rạ đặc biệt ích lợi không chỉ cho ngƣời nông dân mà còn mang lại ý nghĩa khác cho sự phát triển của tỉnh Đồng Tháp, vùng Đồng bằng sông Cửu Long và rộng khắp cả nƣớc trong tƣơng lai, phù hợp với mục tiêu của chƣơng trình biến đổi khí hậu, hiệu ứng nƣớc biển dâng cao đang là vấn đề đƣợc Việt Nam và quốc tế rất quan tâm.
Hiện trạng Gánh nặng cho ngƣời nông dân vì khi thu hoạch lúa xong, cần giải phóng đồng ruộng, giải phóng rơm cho vụ tiếp theo trƣớc khi trời mƣa xuống, vì nếu không thì việc làm đất và xuống giống càng trở nên phức tạp. Trong các hệ thống 3 trồng lúa truyền thống, rơm rạ thƣờng đƣợc chuyển dời ra khỏi các cánh đồng khi thu hoạch lúa và ngƣời dân thƣờng đem về nhà đánh đống để đun nấu hoặc làm thức ăn cho gia súc. Trong thời gian gần đây do lƣợng phế thải quá lớn, ngƣời nông dân không sử dụng hết nên sau mùa gặt thì phần lớn rơm rạ không đƣợc thu gom mà đƣợc đốt ngay trên đồng ruộng. Biện pháp đốt đồng trở nên phổ biến không chỉ ở Đồng Tháp mà còn ở tỉnh khác nhƣ: Thái Bình, Hƣng Yên, Nam Định.
Đốt rơm rạ ở nƣớc ta không bị cấm nhƣ một số nƣớc nên nông dân thƣờng rải rơm đốt đồng. Hình b: Đốt rơm rạ ngay trên cánh đồng sau thu hoạch 2. Tính cấp thiết của đề tài Phù hợp với chủ trƣơng của Nhà nƣớc là tổ chức các chƣơng trình Hội thảo tìm ra các giải pháp cung ứng nhu cầu trong nƣớc hỗ trợ ngƣời dân nghèo và ngƣời có thu nhập thấp giảm nghèo đến 2020 đƣợc Bộ LĐ-TB&XH - Viện Kinh tế Việt Nam và Cơ quan phát triển liên hợp quốc (UNDP) tổ chức [3] Hội thảo “Báo cáo Sơ kết 02 năm thực hiện Nghị quyết HĐND Tỉnh Đồng Tháp về chƣơng trình giảm nghèo bền vững giai đoạn 2011-2015” [4] và “Kế hoạch tổng điều tra hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ làm nông, lâm và ngƣ nghiệp có mức sống trung bình năm 2015 trên địa bàn tỉnh” [5] đã thống kê tỉnh Đồng Tháp có 86.186 hộ nghèo và cận nghèo phải sống trong các nhà tranh, tre lá tạm bợ. Chính vì vậy, mục đích của cuộc Hội thảo là nhằm tìm ra giải pháp giảm nghèo bền vững cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong thời gian tới.
4 Đối với ngƣời nông dân thì tăng giá trị sản xuất trên một đơn vị ha lúa và làm tăng thu nhập cho các gia đình nông nghiệp nông thôn. Sự hữu ích này sẽ làm cho ngƣời nông dân thay đổi ý nghĩ đốt rơm rạ ảnh hƣởng đến môi trƣờng. Việc đốt rơm rạ trên đồng ruộng vẫn còn thực hiện ở Đồng Tháp cũng nhƣ ở nhiều nƣớc và ngày càng trở nên không thể chấp nhận do gây ra những ảnh hƣởng tiêu cực không nhỏ đến môi trƣờng và sức khỏe của ngƣời dân. Cũng chính vì thế vấn đề quản lý rơm rạ hiện đang là một trong những vấn đề môi trƣờng nông thôn bức xúc ở Đồng Tháp nói riêng và ở Việt Nam nói chung.
Với sự gia tăng sản lƣợng lúa gạo và đẩy mạnh trồng trọt, việc quản lý các sản phẩm phụ của cây lúa đang trở thành một vấn đề nhƣng cũng có thể mở ra cơ hội tận dụng nguồn rơm rạ để phục vụ cho các nhu cầu về nhiều mặt của cuộc sống. Từ những lý do trên thì Tôi chọn đề tài Khóa luận Tốt nghiệp “Đánh giá, dự báo và đề xuất giải pháp quản lý chất thải nông nghiệp (rơm, rạ) ở tỉnh Đồng Tháp”. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá, dự báo và đề xuất giải pháp quản lý chất thải nông nghiệp (rơm, rạ) ở tỉnh Đồng Tháp. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4.1 Đối tƣợng nghiên cứu: Trong Khóa luận này thì đối tƣợng nghiên cứu là các hoạt động xử lý rơm rạ.2 Phạm vi nghiên cứu: tỉnh Đồng Tháp.
Thời gian thực hiện đề tài: từ tháng 7 đến tháng 12 năm 2015 5. Nội dung nghiên cứu Nội dung 1: Tổng quan tình hình trong nƣớc và thế giới về việc sử dụng chất thải nông nghiệp (rơm, rạ) Nội dung 2: Xây dựng các tiêu chí xử lý chất thải rơm rạ phù hợp cho ngƣời dân trồng lúa ở tỉnh Đồng Tháp 5 Nội dung 3: Điều tra hiện trạng, đánh giá mức độ xử lý chất thải nông nghiệp và dự báo phát triển. Nội dung 4: Đề xuất giải pháp quản lý chất thải nông nghiệp (rơm, rạ) trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp đến năm 2030. Phƣơng pháp nghiên cứu 6.1 Phƣơng pháp luận Phƣơng pháp luận là những nguyên tắc và cách thức hoạt động khoa học nhằm đạt tới chân lý khách quan dựa trên cơ sở của sự chứng minh khoa học.
Điều này có ý nghĩa rằng, các nghiên cứu khoa học cần phải có những nguyên tắc và phƣơng pháp cụ thể, mà dựa vào đó các vấn đề sẽ đƣợc giải quyết. Xây dựng các tiêu chí quản lý chất thải nông nghiệp (rơm rạ) phù hợp cho ngƣời dân ở tỉnh Đồng Tháp đòi hỏi phải phân tích, nghiên cứu, đánh giá tổng hợp các vấn đề môi trƣờng – kinh tế - xã hội và chính sách từ đó phải xác định đƣợc các vấn đề trọng tâm, các mục tiêu và xây dựng các chỉ thị để đáp ứng việc quản lý chất thải nông nghiệp. Vì vậy “Đánh giá, dự báo và đề xuất giải pháp quản lý chất thải nông nghiệp (rơm, rạ) ở tỉnh Đồng Tháp” là dựa vào nhu cầu phát triển của nông dân trồng lúa trên điạ bàn theo hƣớng sản xuất và tiêu thụ bền vững (làm sao vừa đảm bảo lợi ích kính tế - xã hội – môi trƣờng, vừa có thể sử dụng tiết kiệm năng lƣợng, hạn chế tối đa việc phát sinh chất thải, tận dụng tối đa nguồn lợi từ việc tái chế, tái sử dụng chất thải rơm rạ), để có thể xây dựng các tiêu chí xử lý chất thải nông nghiệp cụ thể. Từ đó khảo sát hiện trạng, đánh giá mức độ xử lý chất thải nông nghiệp theo các tiêu chí đã xây dựng và dự báo phát triển.
Cuối cùng, đề xuất đƣợc các giải pháp quản lý chất thải nông nghiệp (rơm rạ) ở tỉnh Đồng Tháp. 6 Tổng quan các tài liệu nghiên cứu khoa học trong nƣớc và thế giới về việc xử lý chất thải Phƣơng pháp tổng quan rơm rạ, phát triển bền vững, quản lý, sản Tài liệu xuất và tiêu thụ bền vững trong xử lý chất thải nông nghiệp - Cơ sở khoa học xây dựng các tiêu chí Phƣơng pháp đánh giá - Cơ sở pháp lý xây dựng các tiêu chí đa tiêu chí (MCA) - Xây dựng hệ thống các tiêu chí phù hợp với tỉnh Đồng Tháp. Thống kê và xử lý số liệu Phƣơng pháp chuyên gia Phƣơng pháp đánh giá nhanh Phƣơng pháp phân tích các Đánh giá mức độ xử lý chất thải nông bên liên quan (Stakeholder nghiệp (rơm, rạ) ở Đồng Tháp theo các tiêu Analysis = SA) chí đã xây dựng. Điều tra khảo sát hiện trạng thực tế Thông qua số liệu thống kê về diện tích, năng suất và sản lƣợng lúa qua các năm ở Phƣơng pháp dự báo tỉnh Đồng Tháp để dự báo phát triển.
Đề xuất giải pháp quản lý chất thải nông nghiệp (rơm rạ) phù hợp ở tỉnh Đồng Tháp đến năm 2030. Hình c: Khung định hƣớng nghiên cứu 7 6.2 Phƣơng pháp nghiên cứu Để đạt đƣợc các mục tiêu và nội dung nêu trên, các phƣơng nghiên cứu sau đây đƣợc thực hiện: Nội dung 1: Tổng quan tình hình trong nƣớc và thế giới về việc xử lý chất thải nông nghiệp (rơm, rạ) Phƣơng pháp tổng quan tài liệu: Phƣơng pháp này kế thừa có chọn lọc các thông tin từ các tài liệu, kết quả điều tra, nghiên cứu có liên quan đến lĩnh vực xử lý chất thải trong sản xuất nông nghiệp và tổng hợp các thông tin cần thiết phục vụ Khóa luận này.
