Luận Văn Thạc Sĩ: Khám Phá Địa Danh Ở Thị Xã An Khê, Tỉnh Gia Lai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu địa danh ở thị xã an khê tỉnh gia lai, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Cao Thị Trang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Lập
• Trường học: Trường Đại Học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Địa Danh Tại Thị Xã An Khê, Tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA DANH VÀ ĐỊA DANH Ở THỊ XÃ AN KHÊ
• 1.1. Khái quát về địa danh
• 1.2. Khái quát về thị xã An Khê
• 1.3. Địa hình, giao thông, hành chính
• 1.4. Lịch sử hình thành
• 1.5. Cư dân Bahnar bản địa
• 1.6. Đặc điểm ngôn ngữ
• 1.7. Kết quả thu thập và phân loại địa danh ở thị xã An Khê
• 1.7.1. Kết quả thu thập địa danh
• 1.7.2. Phân loại địa danh
• 1.8. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG THỨC CẤU TẠO CỦA ĐỊA DANH Ở THỊ XÃ AN KHÊ
• 2.1. Đặc điểm cấu tạo của địa danh ở thị xã An Khê. Thành tố chung và thành tố riêng. Sự chuyển hóa thành tố chung
• 2.2. Các phương thức định danh
• 2.3. Cấu tạo địa danh
• 2.4. Nguồn gốc và ý nghĩa của một số địa danh An Khê. Một số địa danh có nguồn gốc và ý nghĩa rõ ràng
• 2.5. Một số địa danh cần hiểu đúng nghĩa
• 2.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊA DANH THỊ XÃ AN KHÊ – NHỮNG NÉT VĂN HÓA ĐẶC TRƯNG
• 3.1. Giá trị phản ánh lịch sử
• 3.2. Giá trị phản ánh văn hóa nông nghiệp
• 3.3. Giá trị phản ánh về mặt ngôn ngữ
• 3.4. Giá trị phản ánh văn hóa tâm linh
• 3.5. Giá trị phản ánh vùng đất An Khê trong văn chương
• 3.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát về địa danh và địa danh ở thị xã An Khê

Địa danh là những tên gọi được sử dụng để chỉ các vùng không gian địa lý nhất định. Khái niệm này có nguồn gốc từ tiếng Hi Lạp, với hai thành phần 'Topos' (vị trí) và 'Onyma' (tên). Địa danh không chỉ đơn thuần là tên gọi mà còn phản ánh lịch sử, văn hóa và đặc điểm ngôn ngữ của một khu vực. Tại thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai, địa danh mang trong mình những giá trị văn hóa đặc trưng của người dân nơi đây. Việc nghiên cứu địa danh không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử hình thành mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa địa phương. Địa danh ở An Khê được phân loại thành ba nhóm chính: địa danh tự nhiên, địa danh hành chính và địa danh chỉ các công trình xây dựng. Mỗi loại địa danh đều có những đặc điểm riêng, phản ánh sự đa dạng và phong phú của văn hóa địa phương.

1.1. Khái niệm địa danh

Địa danh (Typonymy) là thuật ngữ chỉ tên gọi của các vùng không gian địa lý. Định nghĩa về địa danh có thể khác nhau tùy thuộc vào góc độ nghiên cứu. Theo tác giả Lê Trung Hoa, địa danh là những từ hoặc ngữ được dùng làm tên riêng cho các địa hình thiên nhiên, đơn vị hành chính và các công trình xây dựng. Điều này cho thấy địa danh không chỉ là tên gọi mà còn là biểu hiện của lịch sử và văn hóa của một vùng miền. Việc phân loại địa danh giúp xác định rõ hơn về nguồn gốc và ý nghĩa của chúng, từ đó làm sáng tỏ những giá trị văn hóa mà địa danh mang lại.

1.2. Phân loại địa danh

Phân loại địa danh là một công việc quan trọng trong nghiên cứu địa danh học. Địa danh có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau như nguồn gốc ngôn ngữ, đối tượng địa lý hoặc nội dung biểu thị. Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều cách phân loại khác nhau, trong đó có thể kể đến phân loại theo đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội. Địa danh ở thị xã An Khê được chia thành ba loại chính: địa danh tự nhiên, địa danh hành chính và địa danh chỉ các công trình xây dựng. Mỗi loại địa danh đều có những đặc điểm riêng, phản ánh sự đa dạng và phong phú của văn hóa địa phương.

II. Phương thức cấu tạo của địa danh ở thị xã An Khê

Phương thức cấu tạo địa danh ở thị xã An Khê rất đa dạng, phản ánh sự phong phú của ngôn ngữ và văn hóa địa phương. Địa danh có thể được hình thành từ nhiều thành tố khác nhau, bao gồm thành tố chung và thành tố riêng. Sự chuyển hóa thành tố chung trong địa danh cũng là một hiện tượng thú vị, cho thấy sự thay đổi trong cách gọi tên theo thời gian. Các phương thức định danh như sử dụng tên địa lý, tên người, hoặc các đặc điểm tự nhiên cũng được áp dụng để tạo ra các địa danh mới. Nguồn gốc và ý nghĩa của một số địa danh ở An Khê có thể được giải thích qua các yếu tố lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ. Việc tìm hiểu nguồn gốc và ý nghĩa của địa danh không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra sự kết nối giữa các thế hệ.

2.1. Đặc điểm cấu tạo của địa danh

Địa danh ở thị xã An Khê có cấu tạo rất đa dạng, với nhiều thành tố khác nhau. Thành tố chung thường mang tính chất mô tả, trong khi thành tố riêng thường chỉ định một địa điểm cụ thể. Sự chuyển hóa thành tố chung trong địa danh cho thấy sự thay đổi trong cách gọi tên theo thời gian. Điều này không chỉ phản ánh sự phát triển của ngôn ngữ mà còn cho thấy sự thay đổi trong nhận thức và văn hóa của người dân địa phương. Việc phân tích cấu tạo địa danh giúp hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của khu vực.

2.2. Nguồn gốc và ý nghĩa của một số địa danh

Nguồn gốc và ý nghĩa của địa danh ở An Khê thường gắn liền với lịch sử và văn hóa của người dân nơi đây. Một số địa danh có nguồn gốc rõ ràng từ các sự kiện lịch sử, trong khi những địa danh khác có thể mang ý nghĩa tâm linh hoặc phản ánh đặc điểm tự nhiên của khu vực. Việc tìm hiểu nguồn gốc và ý nghĩa của địa danh không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra sự kết nối giữa các thế hệ. Điều này cũng góp phần làm phong phú thêm kiến thức về văn hóa và lịch sử của thị xã An Khê.

III. Địa danh thị xã An Khê Những nét văn hóa đặc trưng

Địa danh ở thị xã An Khê không chỉ đơn thuần là tên gọi mà còn là những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất này. Các địa danh phản ánh lịch sử, văn hóa nông nghiệp, ngôn ngữ và tâm linh của người dân nơi đây. Giá trị văn hóa của địa danh không chỉ thể hiện qua tên gọi mà còn qua các truyền thuyết, phong tục tập quán và các hoạt động văn hóa khác. Địa danh An Khê còn là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật, thể hiện sự gắn bó giữa con người và quê hương. Việc nghiên cứu địa danh không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra sự kết nối giữa các thế hệ, góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa của dân tộc.

3.1. Giá trị phản ánh lịch sử

Địa danh ở thị xã An Khê mang trong mình những giá trị lịch sử sâu sắc. Mỗi địa danh đều gắn liền với các sự kiện lịch sử quan trọng, phản ánh quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này. Việc nghiên cứu địa danh giúp hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của người dân nơi đây, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa địa phương. Địa danh không chỉ là tên gọi mà còn là chứng nhân cho những biến cố lịch sử, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

3.2. Giá trị phản ánh văn hóa nông nghiệp

Địa danh ở thị xã An Khê còn phản ánh giá trị văn hóa nông nghiệp của người dân nơi đây. Các địa danh thường gắn liền với các hoạt động sản xuất nông nghiệp, thể hiện sự gắn bó giữa con người và đất đai. Việc nghiên cứu địa danh giúp hiểu rõ hơn về phong tục tập quán, lối sống và các giá trị văn hóa của người dân địa phương. Địa danh không chỉ là tên gọi mà còn là biểu hiện của sự phát triển văn hóa nông nghiệp, là minh chứng cho sự tồn tại và phát triển của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Địa danh học là một chuyên ngành của ngôn ngữ học nghiên cứu về tên gọi các địa điểm địa lý, phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ và không gian địa lý, đồng thời là minh chứng cho lịch sử, văn hóa và đặc trưng vùng miền của dân tộc. Thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai, với vị trí chiến lược và bề dày lịch sử gắn liền với phong trào Tây Sơn Tam Kiệt, là vùng đất có nhiều địa danh mang giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc. Qua các chuyến điền dã và khảo sát, luận văn đã thu thập được 692 địa danh thuộc 3 loại chính: địa danh chỉ địa hình tự nhiên (391 địa danh, chiếm 56,5%), địa danh chỉ công trình xây dựng (229 địa danh, chiếm 33,1%) và địa danh chỉ đơn vị hành chính (72 địa danh, chiếm 10,4%). Nghiên cứu nhằm làm rõ đặc điểm cấu tạo, nguồn gốc, ý nghĩa và giá trị văn hóa của các địa danh trên địa bàn thị xã An Khê, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản ngôn ngữ - văn hóa địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào địa bàn 11 đơn vị hành chính của thị xã An Khê, với dữ liệu thu thập từ năm 2018-2019. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung tư liệu cho ngành địa danh học Việt Nam mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong phát triển du lịch văn hóa và bảo tồn bản sắc địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết địa danh học hiện đại, trong đó tham khảo định nghĩa và phân loại địa danh của Lê Trung Hoa, Nguyễn Văn Âu và các nhà nghiên cứu quốc tế như Dauzat, Charles Rostaing. Địa danh được hiểu là tên riêng của các đối tượng địa lý, bao gồm địa hình tự nhiên, đơn vị hành chính và công trình xây dựng. Cấu tạo địa danh gồm hai thành tố chính: thành tố chung (thể hiện loại hình địa danh, không viết hoa) và thành tố riêng (tên riêng, viết hoa). Lý thuyết về phương thức định danh được áp dụng để phân tích cách thức đặt tên dựa trên đặc điểm vật lý, vị trí, sự kiện lịch sử, nhân vật, cây cỏ, con vật và các yếu tố văn hóa. Ngoài ra, luận văn sử dụng mô hình phân loại địa danh theo nguồn gốc ngữ nguyên (thuần Việt, Hán - Việt, gốc Bahnar, hỗn hợp) và theo số lượng âm tiết (đơn âm tiết, đa âm tiết). Các khái niệm chuyên ngành như nội danh, ngoại danh, chuyển hóa thành tố chung cũng được vận dụng để giải thích hiện tượng biến đổi trong cấu trúc địa danh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập qua khảo sát thực địa tại 11 đơn vị hành chính của thị xã An Khê, kết hợp với tài liệu chính thống như bản đồ, sách lịch sử, văn hóa địa phương và các công trình nghiên cứu liên quan. Cỡ mẫu gồm 692 địa danh được thống kê và phân loại chi tiết. Phương pháp thống kê được sử dụng để phân loại địa danh theo đối tượng gọi tên, nguồn gốc ngữ nguyên và số lượng âm tiết. Phương pháp phân tích ngôn ngữ học được áp dụng để lý giải cấu tạo, phương thức định danh và sự chuyển hóa thành tố chung trong địa danh. Phương pháp so sánh, đối chiếu giúp xác định đặc thù và điểm tương đồng của địa danh An Khê với các vùng khác, đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa địa danh và ngôn ngữ bản địa. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2018 đến 2019, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân loại địa danh theo đối tượng gọi tên: Trong tổng số 692 địa danh, địa danh chỉ địa hình tự nhiên chiếm tỷ lệ cao nhất với 391 địa danh (56,5%), tiếp theo là địa danh chỉ công trình xây dựng với 229 địa danh (33,1%) và địa danh chỉ đơn vị hành chính với 72 địa danh (10,4%). Trong địa danh tự nhiên, bàu chiếm tỷ lệ lớn nhất (138 địa danh, 35,3%), tiếp đến là rộc (123 địa danh, 31,5%) và núi (23 địa danh, 5,9%).

2. Phân loại theo nguồn gốc ngữ nguyên: Địa danh thuần Việt chiếm đa số với 380 địa danh (54,9%), tập trung chủ yếu ở địa danh tự nhiên. Địa danh Hán - Việt có 209 địa danh (30,2%), chủ yếu là địa danh hành chính và công trình xây dựng. Địa danh gốc Bahnar chiếm tỷ lệ thấp nhất với 8 địa danh (1,2%), tập trung ở địa danh hành chính.

3. Phân loại theo số lượng âm tiết: Địa danh hai âm tiết chiếm tỷ lệ cao nhất với 268 địa danh (38,7%), tiếp theo là địa danh đơn âm tiết với 242 địa danh (34,6%) và địa danh ba âm tiết trở lên chiếm 184 địa danh (26,6%).

4. Cấu tạo địa danh: Địa danh ở An Khê có cấu trúc phức thể gồm thành tố chung (thể hiện loại hình như đường, phường, núi) và thành tố riêng (tên riêng địa danh). Hiện tượng chuyển hóa thành tố chung được ghi nhận, ví dụ như từ "rộc" có thể chuyển từ thành tố chung sang thành tố riêng trong các địa danh phức hợp, làm tăng số lượng địa danh và phản ánh mối quan hệ địa lý gần gũi.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy địa danh ở An Khê đa dạng về loại hình, nguồn gốc và cấu trúc, phản ánh sự phong phú về lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ của vùng đất này. Tỷ lệ địa danh thuần Việt cao chứng tỏ sự ảnh hưởng sâu sắc của cư dân Kinh trong việc đặt tên địa điểm, trong khi địa danh Hán - Việt và gốc Bahnar phản ánh sự giao thoa văn hóa và lịch sử lâu đời. Sự phân bố địa danh theo số lượng âm tiết phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ và phong tục đặt tên của cư dân địa phương. Hiện tượng chuyển hóa thành tố chung minh chứng cho tính linh hoạt và phát triển của địa danh trong quá trình lịch sử và xã hội. So sánh với các nghiên cứu địa danh ở các vùng khác, An Khê có nét đặc trưng riêng biệt do vị trí chiến lược và sự đa dạng dân tộc. Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ phân loại địa danh theo đối tượng, nguồn gốc và âm tiết, giúp trực quan hóa sự phân bố và đặc điểm của hệ thống địa danh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu địa danh số hóa: Tạo lập cơ sở dữ liệu điện tử toàn diện về địa danh thị xã An Khê nhằm bảo tồn, quản lý và khai thác hiệu quả thông tin địa danh. Chủ thể thực hiện: UBND thị xã An Khê phối hợp với các viện nghiên cứu ngôn ngữ và công nghệ thông tin. Thời gian: 2 năm.

2. Tổ chức các chương trình tuyên truyền, giáo dục về giá trị địa danh: Nâng cao nhận thức cộng đồng về ý nghĩa lịch sử, văn hóa của địa danh, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai phối hợp với các trường học địa phương. Thời gian: liên tục hàng năm.

3. Phát triển du lịch văn hóa dựa trên địa danh: Khai thác các địa danh gắn liền với di tích lịch sử, văn hóa để xây dựng các tour du lịch sinh thái, du lịch văn hóa đặc trưng, tăng cường quảng bá hình ảnh thị xã An Khê. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý du lịch tỉnh Gia Lai, doanh nghiệp du lịch địa phương. Thời gian: 3 năm.

4. Nghiên cứu mở rộng địa danh học vùng Tây Nguyên: Tiếp tục khảo sát, nghiên cứu địa danh các huyện lân cận để xây dựng hệ thống địa danh học toàn vùng, phục vụ cho các ngành khoa học liên quan và phát triển kinh tế - xã hội. Chủ thể thực hiện: Các trường đại học, viện nghiên cứu ngôn ngữ học và văn hóa. Thời gian: 5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học và địa danh học: Luận văn cung cấp dữ liệu thực tiễn phong phú và phân tích chuyên sâu về cấu trúc, nguồn gốc địa danh, hỗ trợ phát triển lý thuyết và phương pháp nghiên cứu.

2. Lịch sử và văn hóa học: Các nhà sử học, nhà văn hóa có thể khai thác thông tin về giá trị lịch sử, văn hóa đặc trưng của địa danh An Khê để phục vụ nghiên cứu và bảo tồn di sản.

3. Quản lý nhà nước và quy hoạch đô thị: Cơ quan quản lý địa phương sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo tồn địa danh, quy hoạch phát triển đô thị và du lịch bền vững.

4. Ngành du lịch và phát triển cộng đồng: Doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương có thể vận dụng kiến thức về địa danh để phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng, nâng cao giá trị kinh tế - xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Địa danh học là gì và tại sao cần nghiên cứu địa danh ở An Khê?
   Địa danh học là ngành nghiên cứu tên gọi các địa điểm địa lý, phản ánh lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ vùng miền. Nghiên cứu địa danh An Khê giúp bảo tồn giá trị văn hóa, hỗ trợ phát triển du lịch và nâng cao nhận thức cộng đồng về di sản địa phương.

2. Phương pháp nào được sử dụng để thu thập và phân tích địa danh?
   Luận văn sử dụng phương pháp điền dã thực địa kết hợp khảo sát tài liệu, thống kê phân loại địa danh theo đối tượng, nguồn gốc và âm tiết, đồng thời áp dụng phân tích ngôn ngữ học và so sánh đối chiếu để lý giải cấu trúc và ý nghĩa địa danh.

3. Đặc điểm nổi bật của địa danh ở thị xã An Khê là gì?
   Địa danh An Khê đa dạng về loại hình với tỷ lệ địa danh tự nhiên chiếm đa số, nguồn gốc chủ yếu là thuần Việt, có sự chuyển hóa thành tố chung trong cấu trúc địa danh, phản ánh sự giao thoa văn hóa giữa người Kinh và dân tộc Bahnar.

4. Làm thế nào để địa danh góp phần phát triển du lịch địa phương?
   Địa danh gắn liền với các di tích lịch sử, văn hóa có thể được khai thác để xây dựng các tour du lịch văn hóa, sinh thái, tạo điểm nhấn đặc trưng thu hút du khách, đồng thời nâng cao giá trị kinh tế và bảo tồn di sản.

5. Ai là người nên sử dụng kết quả nghiên cứu này?
   Kết quả nghiên cứu phù hợp với nhà nghiên cứu ngôn ngữ học, lịch sử, văn hóa, cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương nhằm phục vụ nghiên cứu, quản lý và phát triển bền vững vùng đất An Khê.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và phân tích 692 địa danh trên địa bàn thị xã An Khê, làm rõ đặc điểm cấu tạo, nguồn gốc và giá trị văn hóa của địa danh.
• Địa danh thuần Việt chiếm đa số, phản ánh sự ảnh hưởng sâu sắc của cư dân Kinh, trong khi địa danh Hán - Việt và gốc Bahnar thể hiện sự đa dạng văn hóa vùng Tây Nguyên.
• Cấu trúc địa danh gồm thành tố chung và thành tố riêng, với hiện tượng chuyển hóa thành tố chung làm phong phú hệ thống địa danh.
• Kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung tư liệu cho ngành địa danh học Việt Nam và có ý nghĩa thực tiễn trong bảo tồn văn hóa, phát triển du lịch.
• Đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu địa danh số hóa, tuyên truyền giáo dục, phát triển du lịch văn hóa và mở rộng nghiên cứu địa danh vùng Tây Nguyên trong các năm tiếp theo.

Mời quý độc giả và các nhà nghiên cứu tiếp tục khai thác, ứng dụng kết quả nghiên cứu để bảo tồn và phát huy giá trị địa danh An Khê, góp phần phát triển bền vững vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VẺ ĐỊA DANH VÀĐỊA DANH O THI XA AN KHE 1. Khai quat vé dia danh 1. Khái niệm Thuật ngữ địa danh (Typonymy) vốn xuất phát từ tiếng Hi Lạp ““Topos”, nghĩa là “ vị trí ” và “Onyma”, tức là “tên, gọi tên ”. Đó là những tên gọi đối với những vùng không gian địa lý nhất định cần đánh dấu, phân biệt.

Có khá nhiều định nghĩa về địa danh vì có nhiều hướng nghiên cứu khác nhau với nhiều góc độ như: địa lý, lịch sử, văn hóa hay ngôn ngữ chính vì vậy khó có một định nghĩa chung nhất cho khái niệm địa danh. Từ điển Hán Việt của Phan Canh [3, tr.417] định nghĩa khá so sai: dia danh 1a “tén cdc xứ, các vùng ”. Trong Mot số vấn đề về địa danh học Việt Nam, tác giả Nguyễn Văn Âu định nghĩa khá dễ hiểu, tuy nhiên, ông chỉ chú trọng đến đối tượng tượng tự nhiên: “Địa danh học (Toponymie) là một môn khoa học chuyên nghiên cứu về tên địa lý các địa phương ” [2. Lé Trung Hoa, trong Dia danh hoc Việt Nam ta thay được đối tượng của địa danh, cách phân loại địa danh theo tiêu chí tự nhiên, không tự nhiên và nguồn gốc ngôn ngữ: “Địa danh là những từ hoặc ngữ, được dùng làm tên riêng của các địa hình thiên nhiên, các đơn vị hành chính, các vùng lãnh thổ và các công trình xây dựng thiên về không gian hai chiễu” [14.

Qua định nghĩa, ta có thê thấy được đối tượng của địa danh, cách phân loại địa danh theo tiêu chí tự nhiên, không tự nhiên và nguồn gốc ngôn ngữ của địa danh. Như vậy, qua các định nghĩa có thể thấy rằng, mỗi tác giả có một cách nhìn nhận và quan niệm khác nhau về địa danh.Chúng tôi, lựa chọn và tham khảo định nghĩa của tác giả Lê Trung Hoa cho việc nghiên cứu đề tài này. Phân loại Phân loại địa danh là sự phân chia địa danh thành các kiểu các nhóm khác nhau. Bởi địa danh là đối tượng quan tâm của nhiều lĩnh vực khoa học như: lịch sử, địa lí, dân tộc học, văn hóa học, ngôn ngữ học.Qua một số công trình đã công bó, có thê thay rằng đây là van đề chưa thật sự thống nhất.

Tài liệu Nguyên tắc và phương pháp nghiên cứu địa danh [12, tr.21-26] cho thấy các nhà nghiên cứu phân loại địa danh theo những tiêu chí khác nhau.Dauzat trong La foponymie Francaise nghiên cứu địa danh theo nhóm ngữ nguyên. Còn Charles Rostaing trong cuốn Les nom de lieux lai kết hợp giữa nguồn gốc ngôn ngữ và đối tượng địa lý để nghiên cứu. Như vậy, tuy không trực tiếp phân loại địa danh nhưng các nhà nghiên cứu đều chia địa danh thành nhiều loại theo ngữ nguyên của nó. Một số tác giả Xô - Viết lại chia địa danh theo đối tượng mà địa danh biểu thị, tức là dựa vào nội dung của nó, như A.

Cac nha nghién ctru dia danh Viét Nam dua trén quan điểm của các nhà nghiên cứu nước ngoài và cố gắng đưa ra cách tiếp cận và phân loại mới. Trong đó, có thể kế đến hai tác giá Nguyễn Văn Âu và Lê Trung Hoa. Trong Mội số vấn đề về địa danh học Việt Nam[2, tr.37-40], Nguyễn Văn Âu tiến hành phân loại theo phương pháp địa lý tổng hợp, tức là sắp xếp địa danh theo các kiểu khác nhau theo các đối tượng địa lý, tự nhiên và kinh tế - xã hội, trong một hệ thống phân loại nhất định. Tắt cả được chia thành ba cấp: loại, kiểu và dạng địa danh.

Ở cấp thứ nhất, chia thành 2 loại địa danh: địa danh tự nhiên và địa danh kinh tế - xã hội. Cách chia này chưa thật sự hợp lý, bởi lẽ “tự nhiên” là dạng thức của địa hình còn “kinh tế - xã hội” là hoạt động của con người chứ không phải của địa danh. 12 Cấp thứ hai, phân hóa cụ thể hơn, chia thành 7 kiểu: thủy danh, sơn danh, lâm danh, làng xã, huyện thị, tỉnh, thành phố và quốc gia (đơn vị cao cấp tuyệt đối). Ta thấy được 3 kiểu đầu là địa danh chỉ địa hình 4 kiểu sau là địa danh chỉ đơn vị hành chính.

Cấp còn lại chia thành 12 dạng khác nhau: Sông ngòi, hỗ đầm, đổi nui, hải đảo, rừng rú, truông, tráng, làng, xã, huyện, quận, thị tran, tinh, thanh phố và quốc gia. Ta thay 6 loai đầu là địa danh chỉ địa hình, 6 kiểu còn lại là địa danh hành chính. Đây là cách phân loại nghiêng về tính dân gian, chú trọng cái cụ thể mà thiếu tính khái quát, chưa thật sự làm rõ giữa đối tượng địa lý và tên gọi đối tượng. Lê Trung Hoa trong Địa danh học Việt Nam [14, tr.14-17], chia địa danh làm 4 loại: Địa danh chỉ địa hình tự nhiên (địa danh địa hình).

- Địa danh chỉ các đơn vị hành chính (địa danh hành chính). - Địa danh chỉ các công trình xây dựng thiên về không gian hai chiều (địa danh công trình xây dựng). - Địa danh chỉ vùng (địa danh vùng). Tất cả 4 loại này thuộc vào 2 nhóm lớn là địa danh chỉ đối tượng tự nhiên và địa danh chỉ các đối tượng nhân tạo.

Ngoài ra, theo ngữ nguyên, có thể chia địa danh Việt Nam thành 4 nhóm lớn: - Địa danh thuần Việt. - Địa danh Hán - Việt. - Địa danh thuộc ngôn ngữ các dân tộc thiểu số (Chăm, Khmer, Bahnar, Jarai, Ê dé, Tay, Thai,.) - Địa danh bằng các ngôn ngữ khác. Một số tác giá khác như Trần Thanh Tâm trong 7# bàn về địa danh Việt Nam [25] chia địa danh làm 6 loại: 13 - Loại đặt theo địa hình và đặc điểm.

- Loại đặt theo vị trí không gian và thời gian. - Loại đặt theo tín ngưỡng, tôn giáo và lịch sử. - Loại đặt theo hình thái, đất đai, khí hậu. - Loại đặt theo đặc sản, nghề nghiệp và tổ chức kinh tế.

- Loại đặt theo sinh hoạt xã hội. Qua cách phân loại trên ta thấy cách phân loại địa danh chưa tách bạch và còn nhiều bất cập vi dụ như: sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng, nghề nghiệp đều thuộc hoạt động sinh hoạt xã hội. Ở luận văn này, chúng tôi tham khảo cách phân loại của tác giả Lê Trung Hoa để xử lí địa danh ở thị xã An Khê, Gia Lai. Theo đó, địa danh ở thị xã An Khê được chia thành 3 loại sau: - Dia danh chỉ địa hình tự nhiên (sông, mi, ao, hô, dap, bau, roc.

- Địa chỉ các đơn vị hành chính (phường, xã, thôn. - Địa danh công trình xây dựng (đường, cẩu, trạm.) Dựa theo tài liệu thu thập, địa danh ở thị xã An Khê theo ngữ nguyên có thé chia thành 3 loại: - Địa danh thuần Việt - Địa danh Hán - Việt. - Địa danh gốc Bahnar. Khái quát về thị xã An Khê 1.

Địa hình, giao thông, hành chính Thị xã An Khê được thành lập ngày 09/12/2003 xác định là đô thị quan trọng phía Đông tỉnh Gia Lai , nằm trên quốc lộ 19, có vị trí chiến lược quan trọng đối với tỉnh Gia Lai, thành phố Pleiku và cả vùng bắc Tây Nguyên và các vùng duyên hải Miền trung. Trung tâm thị xã An Khê có toa d6 dia ly 13°57 vĩ độ bắc và 108° kinh độ đông gồm: 14 + Phía Đông giáp huyện Tây Sơn - tỉnh Bình Định. + Phía Tây và Nam giáp huyện ĐăkPơ — Gia Lai. + Phía Bắc giáp huyện K°Bang — Gia Lai Thị xã có 11 đơn vị hành chính (6 phường và 5 xã), bao gồm: phường Tây Sơn, phường An Bình, phường An Tân, phường An Phú, phường An Phước, phường Ngô Mây, xã Song An, xã Tú An, xã Cửu An, xã Xuân An và xã Thành An.

Giao thông An Khê khá thuận lợi. Từ khi thực dân Pháp xâm lược nước ta vào cuối thế kỷ XIX, quốc lộ chiến lược 19 nối cảng biển Quy Nhơn với cao nguyên Pleiku hình thành, An Khê đã trở thành tâm điểm của con đường huyết mạch và án giữa hai ngọn đèo An Khê và Mang Yang- những bậc thềm quan trọng từ đồng bằng và trung châu lên các cao nguyên phía tây Trung Kỳ.Từ An Khê, tỉnh lộ 669 (đường số 7C cũ) được mở theo hướng bắc cũng là trục giao thông quan trọng nhất để vào huyện Kbang và cao nguyên Kon Plông (tỉnh Kon Tum).Tinh lộ 674 xuôi xuống phía nam, men theo bờ sông Ba, dẫn vào huyện Kông Chro, la Pa và nối với các quốc lộ 25 ở phía tây thị xã Ayun Pa tại địa danh ngã ba Cây Xoài. Từ nhiều thế kỷ qua, An Khê đã là cửa ngõ từ phía Đông Bắc vào Tây Nguyên giao tiếp với Nam Lào và đông bắc Campuchia qua con đường độc đạo nối Tây Sơn Hạ đạo (đồng bằng ven biển Bình Định) với Tây Sơn Thượng đạo (khu vực thung lũng An Khê thuộc tỉnh Gia Lai hiện nay) qua đèo An Khê. Vị trí địa lý của An Khê không chỉ tạo một vị thế chiến lược quan trọng trong chiến tranh giải phóng trước đây, mà cả trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam hiện nay.

Lịch sử hình thành An Khê vốn là địa bàn cư trú từ lâu đời của tộc người Bahnar thuộc ngữ hệ Môn-Khmer (Nam Á). Trong suốt thiên niên kỷ thứ nhất và nửa đầu thiên niên kỷ thứ hai sau công nguyên, vùng cao nguyên này chịu ảnh hưởng nặng 15 nề bởi những cuộc chiến tranh triền miên giữa các quốc gia phong kiến lớn ở khu vực là Lâm Ấp và Phù Nam, tiếp theo là Chăm Pa và Chân Lạp. Năm 1470, sau khi tiến vào phương Nam, vua Lê Thánh Tông đặt tên cho vùng cao nguyên phía tây miền Trung (khu vực tây Trường Sơn, bao gồm các cao nguyên Kon Tum, Pleiku, Đắk Lắk) là một phiên quốc của Đại Việt. Nhưng trên thực tế, cho đến lúc Ấy, vẫn chưa có sự lệ thuộc nào giữa các cao nguyên này với quốc gia Đại Việt.

Thập niên 40 của thế kỷ XVI, Bùi Tá Hãn được cử làm trấn thủ Quảng Nam (bao gồm cả địa phận Quảng Ngãi). Sau khi én định được khu vực cai quản, ông cũng đã đưa ra nhiều chính sách nhằm thắt chặt mối quan hệ giữa cư dân Đại Việt với các tộc người trên vùng cao nguyên. Những chính sách đó là tổ chức dinh điền, đồn điền và di dân lập ấp; cho phép thương lái lên buôn bán với đồng bào các dân tộc vùng cao. Ngoài ra, ông còn cho phép nông dân vùng người Kinh lên làm ăn và lập nghiệp; khuyến khích đồng bảo các dân tộc thiểu số tham gia vào các hoạt động của quốc gia.

Những chính sách trên của viên quan Bủi Tá Hãn đã làm cho mối quan hệ Kinh-Thượng trở nên gắn bó mật thiết hơn.