Đặt vấn đề Trong những năm gần đây, tình hình phát triển kinh tế xã hội của tỉnh Ninh Bình có nhiều chuyển biến tích cực. Ninh Bình đã và đang trở thành điểm đến của rất nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước. Tính đến năm 2018, Ninh Bình có 13 khu công nghiệp và cụm công nghiệp được xây dựng ở các huyện, điển hình như: Khu công nghiệp Khánh Phú, Khu công nghiệp Tam Điệp, Khu công nghiệp Gián Khẩu, Khu công nghiệp Khánh Cư, Khu công nghiệp Xích Thổ, Khu công nghiệp Phúc Sơn, Cụm công nghiệp Khánh Thượng … Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế - xã hội là sự gia tăng dân số cơ học. Tuy nhiên, tỉnh Ninh Bình lại chưa có những khu dân cư hiện đại với các dịch vụ tiện ích cao cấp đáp ứng nhu cầu ở và cư trú kèm theo quá trình gia tăng dân số cơ học nói trên.
[10] Dự án đầu tư “Xây dựng cơ sở hạ tầng khu dân cư Đồng Hộ” thuộc xã Ninh Khang, huyện Hoa Lư, là dự án mang lại hiệu quả kinh tế, tạo nguồn thu cho doanh nghiệp, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội của địa phương. Tuy nhiên các hoạt động phát triển này nếu không được tính toán một cách thấu đáo và toàn diện cũng sẽ có nhiều tiềm năng gây tác động xấu đến hầu hết các thành phần môi trường tự nhiên và kinh tế - xã hội khu vực. Vì vậy đề tài nghiên cứu “Đánh giá tác động môi trƣờng Dự án xây dựng cơ sở hạ tầng khu dân cƣ Đồng Hộ xã Ninh Khang, huyện Hoa Lƣ, tỉnh Ninh Bình” được tiến hành thực hiện nhằm đánh giá những tác động tích cực, tiêu cực đến môi trường tự nhiên, kinh tế xã hội do các hoạt động của Dự án, từ đó đề xuất các biện pháp giảm thiểu các tác động xấu, phòng ngừa và ứng phó sự cố môi trường có thể xảy ra đồng thời bổ sung vào nguồn tài liệu tham khảo cho công tác thực hiện ĐTM dự án tương tự sau này. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Việc nghiên cứu đánh giá tác động môi trường của Dự án xây dựng cơ sở hạ tầng khu Dân cư Đồng Hộ sẽ cung cấp những luận cứ khoa học cho cơ quan xét duyệt có cơ sở xem xét, lựa chọn quyết định phương án xây dựng công trình phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững môi trường, gắn công trình Khu dân cư với bảo vệ và phát triển tài nguyên nước, cải tạo và phát triển tài nguyên đất, môi trường sinh thái, tính đa dạng sinh học và cảnh quan thiên nhiên khu vực dự án.
- Luận văn sẽ xem xét, nghiên cứu những yếu tố môi trường của một dự án nằm trong kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh Ninh Bình đang được tổ chức triển khai thực hiện và sẽ cung cấp những số liệu thực tiễn để những người có trách nhiệm cân nhắc khi đề ra các quyết định thực hiện dự án - Luận văn cung cấp một số thông tin tài liệu cho ban quản lý dự án, cán bộ quản lý môi trường, căn cứ khoa học để đưa ra những quy định chung về quản lý môi trường khi dự án đi vào hoạt động. Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm về Đánh giá tác động môi trƣờng 1. Các khái niệm về Đánh giá tác động môi trường Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) là quá trình phân tích, đánh giá dự báo ảnh hưởng đến môi trường của các dự án, các quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và đề xuất các giải pháp thích hợp để bảo vệ môi trường.
ĐTM không phải là thủ tục để ngăn cản hay hạn chế dự án phát triển mà là nghiên cứu để làm cho việc chuẩn bị thực hiện dự án được hoàn chỉnh đầy đủ hơn; nhằm đạt tới các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trước mắt và trong tương lai không làm tổn hại đến lợi ích lâu dài. Vì vậy ĐTM là một trong những công cụ góp phần cho sự phát triển bền vững. Các nước phát triển về kinh tế đã vận dụng ĐTM từ những năm 70. Hiện nay hầu hết các nước trên thế giới đều đưa ĐTM thành yêu cầu chính thức trong việc xét duyệt các dự án phát triển.
Khái niệm ĐTM đã được đưa vào nước ta từ những năm 1985 và sau đó Nhà nước ta đã có quyết định ĐTM đối với các dự án xây dựng phát triển kinh tế - xã hội quan trọng. [15] Luật BVMT 2005 ra đời cùng với đó là việc ban hành hàng loạt những quy định cụ thể và rõ ràng hơn về công tác ĐTM ở Việt Nam. Theo đó, Luật này đưa ra khái niệm đánh giá tác động môi trường như sau: “Đánh giá tác động môi trường là quá trình phân tích, đánh giá, dự báo ảnh hưởng đến môi trường của các dự án, quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, của các cơ sở sản xuất, kinh doanh, công trình kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng và các công trình khác, đề xuất các giải pháp thích hợp về bảo vệ môi trường.” Đến luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam năm 2014 thì khái niệm về ĐTM không có gì thay đổi so với luật cũ. Các nhà làm luật vẫn giữ nguyên quan điểm theo tinh thần luật BVMT 2005 về ĐTM quy định tại khoản 23 điều 3: “Đánh giá tác động môi trường là việc phân tích, dự báo tác động đến môi trường của dự án đầu tư cụ thể để đưa ra biện pháp bảo vệ môi trường khi triển khai dự án đó.” [15] Từ đó đến nay, khoa học về ĐTM ngày càng được quan tâm và đã có những bước tiến đáng kể.
ĐTM của các dự án phát triển luôn luôn phải là công trình nghiên cứu liên ngành; trong đó các chuyên viên về môi trường phải kết hợp chặt chẽ với chuyên viên lĩnh vực hoạt động cụ thể của dự án để tìm hiểu về dự án, điều tra khảo sát hiện trạng môi trường, dự báo các diễn biến trong tương lai và đề xuất các biện pháp xử lý… 1. Mục tiêu của ĐTM Với khái niệm nêu trên, mục tiêu chính cần đạt được của quá trình ĐTM gồm: - Chỉ danh một cách hệ thống các tác động lên môi trường tự nhiên và môi trường xã hội của một dự án; - Đề xuất các biện pháp quản lý và công nghệ nhằm phòng ngừa và giảm thiểu các tác động xấu đối với môi trường; - Xác định chương trình quản lý và giám sát môi trường nhằm đánh giá hiệu quả của các giải pháp hạn chế ô nhiễm và các tác động xảy ra trên thực tế. Như vậy, một ĐTM có chất lượng sẽ đáp ứng được các mục tiêu cơ bản sau: - Cung cấp kịp thời các thông tin đáng tin cậy về những vấn đề môi trường của dự án cho Chủ Dự án và những người có thẩm quyền ra quyết định đối với dự án đó; - Đảm bảo những vấn đề môi trường được cân nhắc đầy đủ và cân bằng đối với các yếu tố kỹ thuật và kinh tế của dự án làm căn cứ xem xét quyết định về dự án; - Đảm bảo cho cộng đồng quan tâm về dự án hoặc chịu tác động của dự án có cơ hội tham gia trực tiếp vào quá trình thiết kế và phê duyệt dự án. Chính vì vậy, ĐTM được xem là một công cụ quản lý môi trường hữu hiệu đồng thời cũng là phương tiện thích hợp nhất cho việc lồng ghép các vấn đề môi trường vào nội dung dự án.
Vài nét về Đánh giá tác động môi trƣờng 1. Vài nét về lịch sử Đánh giá tác động môi trường Năm 1969, một uỷ ban khoa học về những vấn đề môi trường (The Scientific Committee on Problem of the Enviroment: SCOPE) của Liên Hiệp Quốc được thành lập nhằm mục đích: - Nghiên cứu những kiến thức tiên tiến về ảnh hưởng của con người và những hoạt động của họ đến môi trường, cũng như những ảnh hưởng của môi trường đến con người, sức khoẻ và lợi ích của họ. Yêu cầu này được đặt ra vừa có quy mô toàn cầu, vừa có tính chất quốc gia và khu vực, vừa có chính phủ vừa có phi chính phủ. [15] - Chương trình trung hạn đầu tiên của SCOPE là việc nghiên cứu khoa học để mô phỏng hình mẫu ĐTM, với sự tài trợ của UNEP, UNESCO, 45 chuyên gia hàng đầu khắp thế giới đã cùng nhau nghiên cứu để tìm các chủ đề và những khía cạnh của ĐTM.
[15] ĐTM đã được đưa ra đầu tiên ở Mỹ trong khuôn khổ Luật Chính sách Môi trường Quốc gia (NEPA) năm 1969, sau đó được áp dụng sang các nước khác. Trong những năm 1990, do nhu cầu ngày càng cấp bách về quản lý môi trường, ĐTM đã trở nên ngày càng quan trọng hơn. Ở Việt Nam, ĐTM chỉ mới được áp dụng từ khi Luật Bảo vệ Môi trường Quốc gia được thiết lập và thông qua vào cuối năm 1993. Giai đoạn đầu Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường Việt Nam chỉ quy định 23 loại dự án cần phải lập báo cáo ĐTM để trình duyệt nhưng hiện nay con số dự án cần lập báo cáo ĐTM đã tăng lên rất nhiều và hầu như tất cả các dự án có quy mô đều phải thực hiện.
Ngoài ra công tác lập, thẩm định và phê duyệt báo cáo ĐTM cũng đã được hướng dẫn cụ thể hơn. Những báo cáo ĐTM và cam kết bảo vệ môi trường của chủ dự án là cơ sở pháp lý giúp các cơ quan Nhà nước quản lý về mặt môi trường dễ dàng hơn. ĐTM cũng là những bài học để dự báo tác động môi trường cho việc quy hoạch các dự án tương tự sau này. Quy trình ĐTM và chu trình thực hiện dự án Chu trình của một dự án đầu tư gồm 6 bước cơ bản : hình thành, đề xuất dự án; nghiên cứu tiền khả thi; nghiên cứu khả thi; thiết kế chi tiết; thực hiện dự án và bước cuối cùng là giám sát, đánh giá hiệu quả dự án.
Xuất phát từ cơ sở khoa học với mục tiêu lồng ghép các xem xét về mặt môi trường vào nội dung dự án nhằm chủ động có biện pháp ngăn ngừa và giảm thiểu các tác động xấu của dự án đến môi trường đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững, quy trình ĐTM đã được gắn kết rất chặt chẽ với chu trình thực hiện dự án ngay từ bước đầu tiên là xác định dự án được thực hiện và đi vào hoạt động như thể hiện trong hình dưới đây.