Chương 1 CƠ SỞ XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN CƠ CHẾ HẢI QUAN MỘT CỬA ASEAN 1. Khái niệm Cơ chế hải quan một cửa ASEAN 1. Khái niệm Khái niệm Cơ chế một cửa đã được các quốc gia thành viên của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) đưa ra bàn luận trong các cuộc thương thuyết. Cũng như vậy các thành viên của Tổ chức Hải quan thế giới (WCO), Ban thư ký của tổ chức Hải quan thế giới (WCO) và cả ngành Hải quan cùng với nhiều tổ chức Chính phủ và quốc tế đã dành nhiều thời gian và nguồn lực để phát triển khái niệm Cơ chế một cửa.
Tuy nhiên hiện nay không có một sự hiểu biết nhất quán chung về khái niệm này. Theo Trung tâm nghiên cứu về tạo thuận lợi thương mại và thương mại điện tử của Liên hợp quốc, Cơ chế một cửa được định nghĩa như sau: “Cơ chế một cửa là công cụ cho phép các bên tham gia vào hoạt động thương mại và vận tải nộp chứng từ và thông tin chuẩn hóa cho các cơ quan chính phủ dựa trên quy định liên quan đến XK, NK quá cảnh thông qua một điểm tiếp nhận duy nhất. Trường hợp thông tin được gửi dưới dạng điện tử thì thông tin chỉ cần gửi một lần” [15]; [29]. Khái niệm Một cửa cũng được định nghĩa theo quy định của pháp luật Việt Nam trong Quyết định số 181/2003/QĐ-TTg về quy chế thực hiện Cơ chế một cửa tại các cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương ngày 04 tháng 9 năm 2003 của Thủ tướng Chính phủ: “Một cửa là cơ chế giải quyết công việc của một tổ chức, công dân thuộc thẩm quyền của cơ quan quản lý nhà nước từ tiếp nhận yêu cầu, hồ sơ đến trả kết quả thông qua một đầu mối là bộ phận tiếp nhận và trả kết quả tại cơ quan hành chính Nhà nước” [19].
Hiệp định về xây dựng và thực hiện Cơ chế một cửa ASEAN sau đây 6 gọi tắt là Hiệp định Một Cửa ASEAN có đưa ra định nghĩa về Cơ chế một cửa ASEAN (ASW) như sau: Cơ chế một cửa ASEAN là môi trường theo đó 10 Cơ chế một cửa quốc gia hoạt động và kết nối với nhau để đẩy nhanh việc giải phóng và thông quan hàng hoá [8].1: Mô hình mang tính khái niệm của Cơ chế một cửa ASEAN [9] Việt Nam Brunei CămPuChia Indonesia Thái Lan Kết nối an toàn Lào Singapore Malaysia Philippines Myanmar Nguồn: Nghị định thư về xây dựng và thực hiện cơ chế một cửa ASEAN Theo khái niệm rộng, Cơ chế một cửa ASEAN hoạt động trong môi trường mà các đặc điểm của nó bao gồm việc kết nối và đồng bộ hoá không ngừng của các quy trình và tiêu chí thông tin được tiêu chuẩn hoá bởi các bên liên quan (Chính phủ và doanh nghiệp). Quá trình xử lý mang tính khái niệm và mối quan hệ chức năng trong Mô hình mang tính khái niệm của Cơ chế một cửa ASEAN như sau: 7 Sơ đồ 1.2: Dòng xử lý thông tin mẫu của Cơ chế một cửa ASEAN [9] Tờ khai hải quan/ Tờ khai hải quan/ Hải quan thuế thuế Hải quan Cơ quan Chínhphủ Cơ quan Chínhphủ Kết Cơ chế nối Cơ chế Nộp thuế đảm một cửa bảo một cửa Nộp thuế Ngân hàng quốc gia quốc gia Ngân hàng và bảo hiểm “A” “B” và bảo hiểm Cộng đồng vận tải Bản lược khai Bản lược khai Cộng đồng /tàu/chuyến /tàu/chuyến vận tải bay/Thông tin xử lý Kết nối quốc tế bay/Thông tin xử lý Cộng đồng doanh nghiệp Chứng từ Chứng từ Cộng đồng thương mại thương mại doanh nghiệp Nguồn: Nghị định thư về xây dựng và thực hiện cơ chế một cửa ASEAN Như vậy, Cơ chế một cửa ASEAN sẽ là môi trường kết nối bảo mật, thay vì kết nối thương nhân, cộng đồng vận tải với các cơ quan Chính phủ như Cơ chế một cửa tại từng quốc gia thì Cơ chế một cửa ASEAN sẽ kết nối với tất cả các hệ thống Cơ chế một cửa quốc gia của các quốc gia thành viên. Theo đó, thông tin về thương nhân, đơn vị vận tải, hàng hoá, tình trạng quản lý của các cơ quan Chính phủ sẽ dễ dàng được chia sẻ tham khảo đối chiếu tại tất cả các quốc gia thành viên. Cơ chế một cửa quốc gia là một hệ thống cho phép xuất trình dữ liệu và thông tin một lần, xử lý một lần và đồng bộ thông tin dữ liệu và ra quyết định một lần đối với việc giải phóng và thông quan hàng hoá.
Cơ chế ra quyết định một lần được hiểu thống nhất là một điểm ra quyết định cho việc giải 8 phóng/thông quan hàng hoá của cơ quan hải quan trên cơ sở các quyết định của các bộ ngành hữu quan, nếu yêu cầu được chuyển đến cơ quan hải quan một cách kịp thời. Như vậy Cơ chế một cửa quốc gia được coi là cơ sở đầu tiên cho việc thực hiện đầy đủ Cơ chế một cửa ASEAN. Cơ chế một cửa quốc gia cần là một trung tâm trung lập, an toàn và tin cậy cho doanh nghiệp, các ngành công nghiệp và Chính phủ liên lạc trao đổi và xử lý thông tin liên quan đến thương mại để thông quan hàng hoá hiệu quả. Sau đây là mô hình mang tính khái niệm của Cơ chế hải quan một cửa quốc gia: Sơ đồ 1.3: Mô hình mang tính khái niệm của Cơ chế một cửa quốc gia [9] Trung gian Trung gian NGÂN HÀNG/ BẢO HIỂM BỘ/ NGÀNH Trung gian Trung gian CƠ CHẾ THỦ TỤC HQ MỘT CỬA CẤP ASEAN/KẾT NỐI HẢI QUAN QUỐC TẾ QUỐC GIA Trung gian Trung gian CỘNG ĐỔNG DOANG NGHIỆP VẬN TẢI Nguồn: Nghị định thư về xây dựng và thực hiện cơ chế một cửa ASEAN Với mô hình nêu trên cho thấy tại Việt Nam Cơ chế hải quan một cửa quốc gia thể hiện mối liên kết giữa sáu thành phần chính trong hoạt động vận tải và thương mại quốc tế bao gồm: i) Cơ quan hải quan chịu trách nhiệm về thông quan và giải phóng hàng hoá xuất khẩu/nhập khẩu/quá cảnh, phương tiện vận tải xuất cảnh/nhập cảnh/quá cảnh; ii) Các cơ quan Chính phủ thực hiện chức năng quản lý Nhà nước trong lĩnh vực vận tải, thương mại quốc tế; iii) Các thể chế tài chính, ngân hàng, cơ quan bảo hiểm; iv) Cộng đồng vận 9 tải, giao nhận; v) Cộng đồng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực Xuất khẩu, nhập khẩu,.; vi) Các thành viên ASEAN và các đối tác thương mại khác trên toàn cầu.
Trong mô hình mang tính khái niệm trên có thể thấy mối liên kết của các cấu phần thể hiện cụ thể như sau: Đối với các Bộ, ngành chức năng có vai trò cấp phép các loại giấy phép như giấy phép về chứng nhận xuất xứ hàng hóa (CO), cấp giấy phép về kiểm dịch động thực vật….; ngân hàng, bảo hiểm là nơi để doanh nghiệp đến thực hiện việc nộp thuế, đóng bảo hiểm thay vì việc phải đến từng cơ quan nộp các khoản tiền thuế, phí, lệ phí bảo hiểm như trước đây; Các đơn vị vận tải thực hiện việc giao nhận hàng hóa, xác nhận cổng cảng, thực hiện việc đăng kiểm cấp phép hàng không, đường bộ, đường thủy tất cả các thủ tục này đều được xác nhận online; Cộng đồng doanh nghiệp chính là đơn vị phải nộp tờ khai, thực hiện nghĩa vụ khai báo trung thực về hàng hóa, thuế, làm thủ tục xin cấp các loại giấp phép con; Kết nối quốc tế ở đây được hiểu là kết nối giữa các cơ chế một cửa quốc gia với nhau để cung cấp thông tin nhau giảm thời gian thông quan và giảm việc phải khai báo lại nhiều lần các tiêu chí thông trùng lập tại các quốc gia thành viên; Hải quan là cơ quan quan trọng nhất quyết định cuối cùng cho việc thông quan hàng hóa, tiếp nhận tờ khai hải quan, kiểm tra giấp phép của các Bộ ngành, xác nhận đóng thuế bảo hiểm của doanh nghiệp, giám sát hàng hóa phương tiện vận tải và xác nhận thông quan. Tại Việt Nam “Cơ chế một cửa hành chính” đang được áp dụng rất phổ biến trong lĩnh vực hành chính công. Do đó khái niệm “Cơ chế một cửa quốc gia” dễ bị đồng nhất với khái niệm “Cơ chế một cửa hành chính” tuy nhiên đây là hai khái niệm có nội hàm rất khác nhau cụ thể: 10 Tiêu chí Cơ chế một cửa quốc gia Cơ chế một cửa hành chính Đối Mối quan hệ giữa doanh nghiệp Các đơn vị trong nội bộ một tượng và các chủ thể kinh tế (ngân hàng, cơ quan quản lý với công vận tải, các hiệp hội ngành dân/doanh nghiệp nghề…) với hệ thống các cơ quan chính phủ có liên quan Phạm vi Gắn liền, kết nối một loạt các thủ Gắn với từng thủ tục hành tục, quy định phục vụ hoạt động chính cụ thể và riêng rẽ thương mại và vận tải quốc tế Hồ sơ Tập hợp các yêu cầu về hồ sơ, chứng Từng bộ hồ sơ riêng rẽ do từ do tất cả các cơ quan chính phủ có từng cơ quan chính phủ yêu liên quan đến một giao dịch thương cầu để thực hiện một thủ tục mại hoặc vận tải quốc tế đưa ra từ hành chính xác định thời điểm cấp phép tới thời điểm ra quyết định cuối cùng Ra quyết Tổng hợp tất cả các quyết định của Đưa ra các quyết định riêng định các cơ quan chính phủ có liên quan rẽ của từng cơ quan chính đến giao dịch để đưa ra quyết định phủ trong một thủ tục xác cuối cùng về giao dịch đó định Luân Tự động luân chuyển thông tin Thể nhân phải tự tập hợp tất chuyển trong nội bộ các cơ quan chính cả các quyết định từ nhiều cơ thông tin phủ và cung cấp quyết định tại quan chính phủ khác nhau một điểm trả lời duy nhất Trong bài viết của mình tác giả đề cập đến khái niệm Cơ chế hải quan một cửa vậy Cơ chế hải quan một cửa thực chất là lấy từ khái niệm Cơ chế một cửa tuy nhiên ở đây nhằm nhấn mạnh đến vai trò của cơ quan hải quan trong việc thực hiện Cơ chế một cửa ASEAN. Vai trò của cơ quan hải quan đã 11 được thể hiện trong Quyết định số Quyết định số 2120/QĐ-TTg ngày 29/11/2011 của Thủ tướng Chính phủ về việc Thành lập Ban chỉ đạo quốc gia về Cơ chế một cửa ASEAN và Cơ chế một cửa quốc gia đó là quy định Tổng cục hải quan là cơ quan đầu mối triển khai Cơ chế một cửa.
Việc quy định Tổng cục hải quan là cơ quan đầu mối để thực hiện Cơ chế một cửa quốc gia sẽ rất thuận lợi vì cơ quan hải quan là cơ quan duy nhất tham gia vào mọi giao dịch thương mại quốc tế, là cơ quan ra quyết định cuối cùng đối với việc thông quan hàng hoá.