CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU CÂY TRỒNG TRONG NÔNG NGHIỆP 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm về nông nghiệp và đặc điểm của nông nghiệp a. Khái niệm Nông nghiệp là một trong những ngành sản xuất vật chất quan trọng của nền kinh tế quốc dân, còn là ngành duy nhất sản xuất được lương thực, thực phẩm.
Hoạt động nông nghiệp có từ lâu đời, nên còn được coi là lĩnh vực sản xuất truyền thống; hoạt động này, không những gắn liền với các yếu tố kinh tế, xã hội, mà còn gắn với các yếu tố tự nhiên. Nông nghiệp nếu xét theo đối tượng sản xuất, sẽ bao hàm các ngành: trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và thuỷ sản. Khái niệm trên bao hàm: (1) vai trò của nông nghiệp, (2) đặc điểm, (3) tính chất rộng lớn của sản xuất nông nghiệp. Đặc điểm của sản xuất nông nghiệp Theo cách hiểu nào đó, nông nghiệp chỉ đơn thuần là một trong nhiều ngành công nghiệp nhưng có những nét đặc thù.
Thứ nhất, ngành nông nghiệp của một nước ở giai đoạn phát trỉển ban đầu có nhiều nhân công làm thuê hơn hẳn so với các ngành công nghiệp và các lĩnh vực khác (chiếm tới 60-70%) và ở nhiều nước đang phát triển, lạc hậu bao gồm: Trung Quốc và Ấn Độ nhân công làm trong ngành nông nghiệp chiếm tỷ lệ còn nhiều hơn trong tổng số lực lượng lao động của nước đó. Ngược lại, những nước có nền kinh tế phát triển sử dụng không quá 10% lực lượng lao động trong nông nghiệp (ở Mỹ chỉ có 3%). Điểm khác thứ hai là, các hoạt động nông nghiệp đã có từ hàng nghìn 8 năm nay kể từ khi con người từ bỏ nghề săn bắn, hái lượm thức ăn. Do có lịch sử lâu đời này, mà nền kinh tế nông thôn thường được nói đến như nền kinh tế truyền thống.
Với những phương tiện dựa trên nền khoa học và cơ khí hiện đại, con người đã sản xuất được điện và ô tô, nhưng con người thường áp dụng những kỹ thuật đã phát triển từ hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm trước khi có nền khoa học hiện đại để trồng trọt. Vì thế, rất khó thay đổi những xã hội ở nông thôn, vì họ đã quen sử dụng những kỹ thuật truyền thống, phát triển và củng cố thêm các cách thức làm việc đã lỗi thời. Đặc điểm thứ ba của nông nghiệp là, làm cho nó khác hẳn các ngành khác là đất đai, một nhân tố của sản xuất chiếm giữ vai trò quyết định. Các ngành khác cũng có nhu cầu sử dụng đất, nhưng không phải đối với bất cứ một ngành nào đất đai đóng một vai trò chủ đạo như vậy.
Việc sẵn có đất trồng có liên quan đến số dân tương đối nhiều ở Châu Mỹ hay việc ít đất trồng ở Châu Phi là cơ sở hình thành những kỹ thuật canh tác có thể sử dụng được, gắn liền với vai trò chủ đạo của đất đai là ảnh hưởng của thời tiết. Không một ngành nào khác ngoài nông nghiệp lệ thuộc vào sự thay đổi thất thường của thời tiết đến như vậy, giống như thời tiết, đất đai ở mỗi nơi khác nhau nên kỹ thuật được áp dụng thích hợp với đất nơi này, nhưng ở những nơi khác thì lại có ít tác dụng. Việc sản xuất thép cũng phải điều chỉnh cho phù hợp với sự khác nhau, những vấn đề tương tự như vậy thường xuất hiện trong các ngành công nghiệp, nhưng những kỹ thuật cơ bản áp dụng trong nhiều ngành sản xuất là giống nhau, ít nhất là trong phạm vi một nước và giữa các nước với nhau. Trong nông nghiệp, sự khác nhau về chất lượng đất trồng, khí hậu và nguồn nước sẵn có dẫn đến việc sản xuất lương thực khác nhau và các biện pháp để nâng cao năng suất của một vụ khác nhau không chỉ ở các nước mà giữa các tỉnh, huyện của một nước.
Điểm khác cuối cùng, nông nghiệp là một ngành duy nhất sản xuất lương 9 thực. Con người có thể sống mà không cần thép, than hoặc điện nhưng không thể thiếu lương thực; trên thực tế, phần lớn các sản phẩm chế tạo đều có thể thay thế, nhưng không có sản phẩm nào thay thế được thức ăn. Mỗi nước đều phải sản xuất được lương thực hoặc nhập khẩu lương thực. Vai trò của ngành sản xuất nông nghiệp Cung cấp lương thực, thực phẩm cho nhu cầu xã hội Có thể nói, lương thực rất cần thiết cho cuộc sống hàng ngày của con người, là cơ sở để duy trì sự sống của toàn xã hội.
Trong lý luận kinh điển của mình, C. Mác và Ănghen đã chỉ rõ: “Trước hết con người cần phải ăn, mặc, ở trước khi lo đến chuyện làm chính trị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo…”. Hay theo nhà bác học Việt Nam, Lê Qúy Đôn đã kết luận: “Phi nông bất ổn, phi công bất phú, phi thương bất hoạt, phi trí bất hưng”. Mặc dù ngôn từ diễn đạt khác nhau, nhưng tựu trung đều nhấn mạnh ý nghĩa thiết thực của nông nghiệp đối với đời sống kinh tế, xã hội.
Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản, cung cấp những sản phẩm tối cần thiết cho con người, đó là lương thực, thực phẩm; là yếu tố đầu tiên, có tính chất quyết định cho sự tồn tại, phát triển của con người và phát triển kinh tế, xã hội của mỗi quốc gia; nó giữ vai trò to lớn trong việc phát triển kinh tế ở hầu hết các nước, nhất là các nước đang phát triển, đại bộ phận người dân sống bằng nghề nông nghiệp. Tuy nhiên, ngay cả những nước có nền công nghiệp phát triển cao, mặc dù tỷ trọng GDP nông nghiệp không lớn, nhưng khối lượng nông sản của các nước này khá lớn và không ngừng tăng lên, đảm bảo cung cấp đủ lương thực, thực phẩm cho đời sống của nhân dân nước đó. “Nông nghiệp là một ngành duy nhất sản xuất lương thực, con người có thể sống mà không cần sắt thép, than hoặc điện, nhưng không thể thiếu lương thực”. 10 Cung cấp các yếu tố đầu vào cho phát triển công nghiệp và khu vực đô thị Nông nghiệp có vai trò quan trọng trong việc cung cấp các yếu tố đầu vào cho công nghiệp và khu vực thành thị.
Được thể hiện chủ yếu ở các mặt sau đây: - Nông nghiệp, đặc biệt là nông nghiệp của các nước đang phát triển là khu vực dự trữ và cung cấp lao động cho phát triển công nghiệp và đô thị. - Khu vực nông nghiệp còn cung cấp nguồn nguyên liệu to lớn và quý báu cho công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp chế biến. - Khu vực nông nghiệp là nguồn cung cấp vốn lớn nhất cho sự phát triển kinh tế, trong đó có công nghiệp, nhất là giai đoạn đầu của công nghiệp hóa, bởi vì đây là khu vực lớn nhất xét cả về lao động và sản phẩm quốc dân. Nông nghiệp làm thị trường tiêu thụ của công nghiệp và dịch vụ Nông nghiệp, nông thôn là thị trường tiêu thụ lớn của ngành công nghiệp và dịch vụ.
Ở hầu hết các nước đang phát triển, sản phẩm công nghiệp bao gồm tư liệu tiêu dùng và tư liệu sản xuất được tiêu thụ chủ yếu dựa vào thị trường trong nước, mà trước hết là khu vực nông nghiệp và nông thôn. Sự thay đổi về cầu trong khu vực nông nghiệp, nông thôn sẽ có tác động trực tiếp đến sản lượng ở khu vực phi nông nghiệp. Phát triển mạnh mẽ nông nghiệp, nâng cao thu nhập cho dân cư nông nghiệp, làm tăng sức mua từ khu vực nông thôn sẽ làm cho cầu về sản phẩm công nghiệp tăng, thúc đẩy công nghiệp phát triển, từng bước nâng cao chất lượng có thể cạnh tranh với thị trường thế giới. Nông nghiệp tham gia vào xuất khẩu Nông nghiệp được coi là ngành đem lại nguồn thu nhập ngoại tệ to lớn.
Các loại nông, lâm, thủy sản dễ dàng gia nhập thị trường quốc tế hơn so với các hàng hóa công nghiệp. Vấn đề thâm nhập thị trường tiêu thụ đối với các loại hàng hóa là nông, lâm, thuỷ sản dễ hơn so với các hàng hoá công nghiệp. 11 Vì thế, ở các nước đang phát triển, nguồn xuất khẩu để có ngoại tệ chủ yếu dựa vào các loại nông, lâm, thuỷ sản. Xu hướng chung ở các nước trong quá trình công nghiệp hóa, ở giai đoạn đầu giá trị xuất khẩu nông, lâm, thuỷ sản chiếm tỷ trọng cao trong tổng kim ngạch xuất khẩu và tỷ trọng đó sẽ giảm dần cùng với sự phát triển cao của nền kinh tế.
Tuy nhiên, xuất khẩu nông, lâm, thuỷ sản thường bất lợi do giá cả trên thị trường thế giới có xu hướng giảm xuống, trong lúc đó giá cả sản phẩm công nghiệp tăng lên, tỷ giá cánh kéo giữa hàng nông sản và hàng công nghệ ngày càng mở rộng, làm cho nông nghiệp, nông thôn bị thua thiệt. Ở một số nước chỉ dựa vào một vài loại nông sản xuất khẩu chủ yếu như Coca ở Ghana, đường mía ở Cuba, cà phê ở Braxin, gạo ở Thái Lan và Việt Nam,. đã phải chịu nhiều rủi ro và sự bất lợi trong xuất khẩu. Vì vậy, gần đây nhiều nước đã thực hiện đa dạng hoá sản xuất và xuất khẩu nhiều loại nông, lâm, thuỷ sản, nhằm đem lại nguồn ngoại tệ đáng kể cho đất nước.
Nông nghiệp có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường Nông nghiệp và nông thôn có vai trò to lớn, là cơ sở trong sự phát triển bền vững của môi trường, vì sản xuất nông nghiệp gắn liền trực tiếp với môi trường tự nhiên như: đất đai, khí hậu, thời tiết, thủy văn. Nông nghiệp sử dụng nhiều hóa chất như phân bón hóa học, thuốc trừ sâu bệnh… làm ô nhiễm đất và nguồn nước. Trong quá trình canh tác dễ gây ra xói mòn ở các triền dốc thuộc vùng đồi núi và khai hoang mở rộng diện tích đất rừng. Vì thế, trong quá trình phát triển sản xuất nông nghiệp, cần tìm những giải pháp thích hợp để duy trì và tạo ra sự phát triển bền vững của môi trường.
Tóm lại, nền kinh tế thị trường, vai trò của nông nghiệp trong sự phát triển bao gồm hai loại đóng góp: Thứ nhất là đóng góp về thị trường cung cấp sản phẩm cho thị trường trong và ngoài nước, sản phẩm tiêu dùng cho các khu vực khác; thứ hai là sự đóng góp về nhân tố diễn ra khi có sự chuyển dịch các 12 nguồn lực (lao động, vốn.) từ nông nghiệp sang khu vực khác. CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU CÂY TRỒNG TRONG NÔNG NGHIỆP 1. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế a.