Luận văn thạc sĩ nghiên cứu chiết tách tinh dâu từ vỏ quả quất quýt citrus để xử lý rác thải xốp tại thành phố thái nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu chiết tách tinh dầu từ vỏ quả quất quýt Citrus nhằm xử lý rác thải xốp tại Thái Nguyên, góp phần bảo vệ môi trường hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hằng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đàm Xuân Vận
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Chiết Tách Tinh Dầu Từ Vỏ Quả Quất, Quýt (Citrus) Để Xử Lý Rác Thải Xốp Tại Thành Phố Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học
• 1.1.1. Nguồn gốc họ quất, quýt (Citrus)
• 1.2. Tổng quan về tinh dầu
• 1.2.1. Khái niệm về tinh dầu
• 1.2.2. Phân loại các thành phần có trong tinh dầu
• 1.2.3. Tính chất của tinh dầu
• 1.2.4. Các phương pháp sản xuất tinh dầu
• 1.2.5. Ứng dụng của tinh dầu chiết xuất từ họ Citrus
• 1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu về tinh dầu thuộc họ (Citrus) trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.3.1.1. Trên Thế giới
• 1.3.2. Tổng quan về acetone
• 1.3.2.1. Tính chất của acetone
• 1.3.2.2. Độc tính của acetone
• 1.3.3. Tình hình sản xuất, tiêu thụ và xử lý polystyrene (PS) trên Thế giới và ở Việt Nam
• 1.3.3.1. Trên thế giới
• 1.3.4. Đánh giá hiện trạng rác thải tại Thành phố Thái Nguyên
• 2. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.1.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.3.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 2.2.1.2. Phương pháp lấy mẫu
• 2.2.1.3. Phương pháp tách chiết tinh dầu
• 2.2.1.4. Phương pháp phân tích thí nghiệm
• 2.2.1.5. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 2.2.1.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Chiết xuất tinh dầu từ vỏ quả thuộc họ quất, quýt (Citrus)
• 3.2. Thiết kế thiết bị chưng cất tinh dầu
• 3.3. Quy trình chưng cất tinh dầu
• 3.4. Kết quả khảo nghiệm
• 3.5. Kết quả chưng cất tinh dầu quất, quýt
• 3.6. Kết quả phân tích thành phần hóa học trong tinh dầu quất, quýt
• 3.7. Khả năng xử lý rác thải xốp bằng hợp chất có nguồn gốc thiên nhiên được tách triết từ tinh dầu vỏ quả quất, quýt (Citrus) nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường
• 3.7.1. Đối với tinh dầu chiết tách từ vỏ quả quất
• 3.7.2. So sánh khả năng xử lý xốp giữa tinh dầu quất, quýt và acetone
• 3.7.3. Cơ chế của quá trình xử lý xốp bằng tinh dầu quất, quýt
• 3.7.4. Hiệu quả kinh tế của việc sử dụng tinh dầu quất, quýt xử lý xốp thay thế cho acetone
• 3.8. Đề xuất quy trình xử lý rác thải xốp bằng phương pháp sinh học sử dụng tinh dầu chiết tách từ vỏ quả quất, quýt (Citrus)
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung

Luận văn thạc sĩ này nghiên cứu về việc chiết tách tinh dầu từ vỏ quả quất, quýt thuộc họ Citrus nhằm xử lý rác thải xốp tại Thái Nguyên. Tinh dầu từ vỏ quả Citrus chứa nhiều hợp chất có khả năng hòa tan xốp, giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Việc sử dụng tinh dầu thiên nhiên không chỉ mang lại hiệu quả trong xử lý rác thải mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng.

1.1. Tình hình ô nhiễm môi trường tại Thái Nguyên

Thành phố Thái Nguyên hiện đang đối mặt với vấn đề ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, đặc biệt là ô nhiễm đất do rác thải xốp. Tình trạng thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt chỉ đạt 35%, trong đó khu vực nông thôn chỉ đạt 17%. Việc đốt rác thải xốp gây ra mùi khét và phát thải khí độc hại, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Do đó, việc tìm kiếm giải pháp xử lý hiệu quả là rất cần thiết.

II. Cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu này dựa trên cơ sở lý thuyết về tinh dầu và các phương pháp chiết tách. Tinh dầu là hợp chất hữu cơ có mùi thơm, được chiết xuất từ nhiều bộ phận của cây, trong đó có vỏ quả Citrus. Các phương pháp chiết xuất như chưng cất hơi nước và chiết bằng dung môi được áp dụng để thu hồi tinh dầu. Đặc biệt, tinh dầu từ vỏ quả quất, quýt chứa nhiều hợp chất như limonene, có khả năng hòa tan xốp hiệu quả.

2.1. Tính chất và ứng dụng của tinh dầu

Tinh dầu có tính chất dễ bay hơi và hòa tan trong dung môi hữu cơ. Chúng được sử dụng rộng rãi trong ngành công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm và dược phẩm. Đặc biệt, tinh dầu từ họ Citrus không chỉ có mùi thơm mà còn có khả năng kháng khuẩn, kháng nấm, giúp bảo vệ sức khỏe con người. Việc ứng dụng tinh dầu trong xử lý rác thải xốp không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn bảo vệ môi trường.

III. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập mẫu vỏ quả quất, quýt, chiết tách tinh dầu và thử nghiệm khả năng xử lý rác thải xốp. Các mẫu được thu thập từ các vùng trồng cây Citrus tại Thái Nguyên. Quy trình chiết tách tinh dầu được thực hiện bằng phương pháp chưng cất hơi nước, sau đó phân tích thành phần hóa học của tinh dầu thu được. Kết quả sẽ được so sánh với các hóa chất truyền thống như acetone.

3.1. Quy trình chiết tách tinh dầu

Quy trình chiết tách tinh dầu từ vỏ quả quất, quýt bao gồm các bước: chuẩn bị nguyên liệu, chưng cất hơi nước, thu hồi tinh dầu và phân tích thành phần. Phương pháp này đảm bảo thu hồi tối đa tinh dầu với chi phí thấp. Kết quả phân tích sẽ cung cấp thông tin về thành phần hóa học và khả năng xử lý rác thải xốp của tinh dầu.

IV. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tinh dầu từ vỏ quả quất, quýt có khả năng xử lý rác thải xốp hiệu quả. So với acetone, tinh dầu cho thấy hiệu quả cao hơn trong việc hòa tan xốp. Điều này chứng tỏ rằng việc sử dụng tinh dầu thiên nhiên không chỉ an toàn mà còn hiệu quả hơn trong xử lý rác thải. Kết quả này mở ra hướng đi mới trong việc xử lý rác thải xốp tại Thái Nguyên.

4.1. So sánh hiệu quả xử lý

Khi so sánh khả năng xử lý xốp giữa tinh dầu và acetone, tinh dầu từ vỏ quả quất, quýt cho thấy hiệu quả vượt trội hơn. Các thí nghiệm cho thấy thời gian xử lý ngắn hơn và lượng xốp được hòa tan nhiều hơn. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tiết kiệm chi phí cho các cơ sở xử lý rác thải.

V. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu này khẳng định rằng tinh dầu từ vỏ quả quất, quýt có tiềm năng lớn trong việc xử lý rác thải xốp tại Thái Nguyên. Việc áp dụng tinh dầu thiên nhiên không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn bảo vệ môi trường. Cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn để hoàn thiện quy trình xử lý và mở rộng ứng dụng của tinh dầu trong các lĩnh vực khác.

5.1. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Đề xuất nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc tối ưu hóa quy trình chiết tách tinh dầu và đánh giá tác động lâu dài của việc sử dụng tinh dầu trong xử lý rác thải xốp. Cần có các nghiên cứu thực địa để đánh giá hiệu quả thực tế và khả năng áp dụng rộng rãi trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ô nhiễm môi trường đất đang trở thành vấn đề cấp bách toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người và các hệ sinh thái. Tại Việt Nam, đặc biệt là Thành phố Thái Nguyên, công tác thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt còn nhiều hạn chế, với tỷ lệ thu gom chỉ đạt khoảng 78,8%, trong đó rác thải xốp chiếm khoảng 3,55% tổng lượng rác thải. Rác thải xốp, chủ yếu làm từ polystyrene (PS), là loại vật liệu khó phân hủy, gây ô nhiễm nghiêm trọng môi trường đất và không khí khi bị đốt hoặc chôn lấp. Hiện nay, việc xử lý rác thải xốp chủ yếu dựa vào các dung môi hóa học như acetone và toluene, có độc tính cao và chi phí lớn.

Luận văn tập trung nghiên cứu chiết tách tinh dầu từ vỏ quả quất, quýt (Citrus) để thay thế acetone trong xử lý rác thải xốp tại Thành phố Thái Nguyên. Mục tiêu cụ thể gồm xác định hợp chất thiên nhiên trong vỏ quả Citrus có khả năng hòa tan xốp, nghiên cứu hiệu quả xử lý rác thải xốp bằng tinh dầu chiết xuất, và đề xuất quy trình xử lý rác thải xốp an toàn, thân thiện môi trường. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 9/2013 đến 9/2014, tại phòng thí nghiệm Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và Công ty cổ phần Môi trường và Công trình đô thị Thái Nguyên.

Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường mà còn tận dụng nguồn phế thải nông nghiệp phong phú tại miền núi phía Bắc, đồng thời cung cấp giải pháp xử lý rác thải xốp hiệu quả, kinh tế và bền vững cho địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết chiết tách tinh dầu: Tinh dầu là hỗn hợp các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, chủ yếu là terpenoid, có thể được chiết xuất bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước. Thành phần chính trong tinh dầu vỏ quất, quýt là limonene chiếm tới 92,02%, có khả năng hòa tan polystyrene.

• Mô hình xử lý rác thải xốp bằng dung môi thiên nhiên: Sử dụng tinh dầu chiết xuất từ vỏ quả Citrus thay thế acetone trong hòa tan và phân hủy rác thải xốp, giảm thiểu tác động độc hại đến môi trường và sức khỏe con người.

• Khái niệm về polystyrene và acetone: Polystyrene là loại nhựa nhẹ, chứa 95% không khí, khó phân hủy tự nhiên. Acetone là dung môi hữu cơ phổ biến trong xử lý xốp nhưng có độc tính cao, ảnh hưởng đến da, mắt, hệ thần kinh.

Các khái niệm chính bao gồm: tinh dầu, limonene, polystyrene (PS), chưng cất lôi cuốn hơi nước, acetone, xử lý rác thải xốp, và phương pháp sinh học xử lý rác thải.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thu thập từ thực nghiệm chiết tách tinh dầu vỏ quất, quýt tại phòng thí nghiệm Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên; khảo sát thực tế rác thải xốp tại Thành phố Thái Nguyên; tài liệu thứ cấp từ các nghiên cứu trong và ngoài nước; văn bản pháp luật liên quan đến xử lý rác thải.

• Phương pháp lấy mẫu: Mẫu vỏ quả quất, quýt tươi, không bị hư hỏng, thu mua từ các vùng lân cận Thái Nguyên. Mẫu rác thải xốp thu thập từ các khu dân cư và bãi rác trên địa bàn thành phố.

• Phương pháp chiết tách tinh dầu: Sử dụng thiết bị chưng cất lôi cuốn hơi nước không có nồi hơi riêng, công suất 10 kg nguyên liệu/mẻ. Nguyên liệu được nghiền nhỏ, ngâm trong dung dịch NaCl 10% trong 3 giờ, sau đó chưng cất trong khoảng 3 giờ. Tinh dầu thu được được tách và bảo quản trong chai lọ tối màu.

• Phương pháp thí nghiệm xử lý rác thải xốp: Thí nghiệm xử lý 5g xốp với các thể tích tinh dầu quất, quýt khác nhau (5ml, 10ml, 15ml) để xác định công thức tối ưu. So sánh hiệu quả xử lý giữa tinh dầu và acetone với cùng thể tích 10ml. Mỗi thí nghiệm được lặp lại 3 lần.

• Phân tích thành phần hóa học: Sử dụng sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) để xác định các hợp chất trong tinh dầu.

• Phương pháp xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm Excel 2003 và SAS 9 để phân tích thống kê, tính toán hiệu suất chiết tách và hiệu quả xử lý xốp.

• Timeline nghiên cứu: Từ tháng 9/2013 đến tháng 9/2014, bao gồm thu thập mẫu, thiết kế và vận hành thiết bị chưng cất, thực hiện thí nghiệm xử lý xốp, phân tích dữ liệu và đề xuất quy trình xử lý.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu suất chiết tách tinh dầu: Thiết bị chưng cất kiểu mới cho hiệu suất cao hơn đáng kể so với kiểu cũ. Sau 180 phút chưng cất, lượng tinh dầu thu được từ 10 kg vỏ quất đạt khoảng 150 ml, vỏ quýt đạt khoảng 214 ml. Thời gian chưng cất tối ưu là 140-160 phút, khi lượng tinh dầu thu được đạt mức bão hòa.

2. Thành phần hóa học chính trong tinh dầu: GC-MS xác định limonene chiếm tới 92,02% trong tinh dầu vỏ quất, quýt, cùng các hợp chất khác như myrcene, α-pinene, β-pinene, α-terpineol. Limonene có khả năng hòa tan polystyrene hiệu quả.

3. Khả năng xử lý rác thải xốp: Thí nghiệm xử lý 5g xốp với 10ml tinh dầu quất hoặc quýt cho thấy thời gian hòa tan xốp trung bình là khoảng 15-20 phút, tương đương với acetone. Tinh dầu quýt có hiệu quả xử lý nhanh hơn tinh dầu quất khoảng 10%. Khi tăng thể tích tinh dầu lên 15ml, thời gian xử lý giảm xuống còn khoảng 12 phút.

4. So sánh với acetone: Tinh dầu chiết xuất từ vỏ quất, quýt có khả năng hòa tan xốp tương đương acetone nhưng an toàn hơn, không gây độc hại cho người sử dụng và môi trường. Chi phí sử dụng tinh dầu thấp hơn acetone khoảng 30%, đồng thời tận dụng được nguồn nguyên liệu phế thải nông nghiệp.

Thảo luận kết quả

Hiệu suất chiết tách tinh dầu cao nhờ thiết kế nồi chưng cất mới với vỉ ngăn inox và hệ thống làm lạnh hiệu quả, giúp giữ nguyên chất lượng tinh dầu. Thành phần limonene chiếm ưu thế phù hợp với các nghiên cứu quốc tế về khả năng hòa tan polystyrene. Thời gian xử lý xốp bằng tinh dầu phù hợp với yêu cầu công nghiệp tái chế, có thể áp dụng quy mô nhỏ và vừa.

So với acetone, tinh dầu từ vỏ quất, quýt không chỉ giảm thiểu nguy cơ độc hại mà còn góp phần giảm lượng rác thải hữu cơ, cải thiện cảnh quan đô thị. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu gần đây về sử dụng tinh dầu thực vật trong xử lý rác thải nhựa, đồng thời mở ra hướng phát triển công nghệ xử lý rác thải sinh học thân thiện môi trường.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện lượng tinh dầu thu hồi theo thời gian chưng cất, biểu đồ so sánh thời gian xử lý xốp giữa tinh dầu và acetone, cũng như bảng phân tích thành phần hóa học tinh dầu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng quy trình xử lý rác thải xốp bằng tinh dầu Citrus: Áp dụng công thức 10ml tinh dầu cho 5g xốp, thời gian xử lý khoảng 15 phút, thực hiện tại các cơ sở thu gom rác thải sinh hoạt. Thời gian triển khai trong 6 tháng, chủ thể thực hiện là Công ty cổ phần Môi trường và Công trình đô thị Thái Nguyên.

2. Phát triển thiết bị chưng cất tinh dầu quy mô vừa và nhỏ: Thiết kế và sản xuất thiết bị chưng cất lôi cuốn hơi nước phù hợp với nguồn nguyên liệu địa phương, nâng cao hiệu suất chiết tách tinh dầu. Thời gian thực hiện 12 tháng, chủ thể là các đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ môi trường.

3. Tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình tập huấn, truyền thông về lợi ích của việc sử dụng tinh dầu xử lý rác thải xốp, giảm thiểu đốt rác gây ô nhiễm. Thời gian liên tục, chủ thể là chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội.

4. Khuyến khích nghiên cứu và ứng dụng mở rộng: Hỗ trợ các đề tài nghiên cứu tiếp theo về tinh dầu các loại quả Citrus khác, mở rộng ứng dụng trong xử lý các loại rác thải nhựa khác. Chủ thể là các trường đại học, viện nghiên cứu, thời gian dài hạn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý môi trường đô thị: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy trình xử lý rác thải xốp an toàn, hiệu quả, giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

2. Doanh nghiệp xử lý rác thải và tái chế: Áp dụng công nghệ chiết tách tinh dầu và xử lý rác thải xốp bằng tinh dầu để nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí và tác động môi trường.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành khoa học môi trường, công nghệ sinh học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kết quả phân tích thành phần tinh dầu và ứng dụng xử lý rác thải sinh học.

4. Cơ quan quản lý nông nghiệp và phát triển nông thôn: Tận dụng nguồn phế thải vỏ quả Citrus trong nông nghiệp để phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tinh dầu từ vỏ quất, quýt có thể thay thế hoàn toàn acetone trong xử lý rác thải xốp không?
   Tinh dầu có khả năng hòa tan xốp tương đương acetone nhưng ưu điểm là an toàn và thân thiện môi trường. Tuy nhiên, trong một số ứng dụng công nghiệp cần kiểm tra thêm để đảm bảo hiệu quả và tính ổn định lâu dài.

2. Quy trình chiết tách tinh dầu có phức tạp và tốn kém không?
   Quy trình chưng cất lôi cuốn hơi nước được thiết kế đơn giản, chi phí đầu tư thấp, phù hợp với quy mô vừa và nhỏ, tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương.

3. Tinh dầu có thể xử lý được các loại rác thải nhựa khác ngoài xốp không?
   Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào polystyrene (xốp). Khả năng xử lý các loại nhựa khác cần được nghiên cứu thêm dựa trên thành phần hóa học và tính chất vật lý của từng loại.

4. Có ảnh hưởng sức khỏe nào khi sử dụng tinh dầu để xử lý rác thải không?
   Tinh dầu từ vỏ quất, quýt có nguồn gốc thiên nhiên, ít độc hại hơn nhiều so với acetone và toluene. Tuy nhiên, cần sử dụng đúng liều lượng và đảm bảo thông gió khi thực hiện để tránh kích ứng hô hấp.

5. Làm thế nào để nhân rộng công nghệ này tại các địa phương khác?
   Cần xây dựng mô hình trình diễn, đào tạo kỹ thuật viên, hỗ trợ thiết bị chưng cất và phối hợp với các đơn vị thu gom rác thải để triển khai đồng bộ, phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Kết luận

• Thiết bị chưng cất lôi cuốn hơi nước kiểu mới cho hiệu suất chiết tách tinh dầu vỏ quất, quýt cao, đạt khoảng 150-214 ml từ 10 kg nguyên liệu sau 3 giờ chưng cất.
• Limonene chiếm hơn 90% thành phần tinh dầu, có khả năng hòa tan polystyrene hiệu quả, tương đương acetone.
• Tinh dầu chiết xuất từ vỏ quất, quýt xử lý rác thải xốp nhanh chóng, an toàn và kinh tế hơn so với dung môi hóa học truyền thống.
• Đề xuất quy trình xử lý rác thải xốp bằng tinh dầu Citrus phù hợp với điều kiện thực tế Thành phố Thái Nguyên, góp phần giảm ô nhiễm môi trường và tận dụng nguồn phế thải nông nghiệp.
• Khuyến nghị triển khai nhân rộng công nghệ, phát triển thiết bị chưng cất quy mô vừa và nhỏ, đồng thời tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng.

Các cơ quan quản lý và doanh nghiệp xử lý rác thải cần phối hợp triển khai thử nghiệm quy trình xử lý rác thải xốp bằng tinh dầu Citrus, đồng thời đầu tư nghiên cứu mở rộng ứng dụng công nghệ sinh học trong xử lý rác thải nhựa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học 1. Nguồn gốc họ quất, quýt (Citrus) Việc trồng trọt các cây giống họ quả quất, quýt (Citrus) có thể bắt nguồn ít nhất 4000 năm trở lại đây ở khu vực các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới của lục địa Châu Á (đặc biệt là các nước Đông Nam Á) và quần đảo Malaysia. Trong thời gian gần đây hơn, cây Citrus đến đầu tiên ở các nước Địa Trung Hải, do vậy, vùng trồng cây Citrus mở rộng khắp thế giới.

Giống Citrus gồm khoảng trên dưới 20 loài phân bố tự nhiên từ Ấn Độ, miền Nam Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Campuchia, Malaysia, Myanmar, Philippines, Thái Lan, Indonesia cho đến miền Bắc Australia và New Caledonia. [1] Hiện nay, với sự phát triển của kỹ thuật lai giống, giống Citrus đã được lai ghép thành rất nhiều giống khác nhau và cho ra đời rất nhiều các loài cây lai trên khắp thế giới. Tuy nhiên, chỉ một số ít loài cây được nghiên cứu và được xác định tên khoa học một cách chính xác. Đa số các cây lai từ các nhà vườn được lai một cách ngẫu nhiên sao cho phù hợp với thời tiết, thổ nhưỡng và cho ra năng suất trái tốt.

Tổng quan về tinh dầu 1. Khái niệm về tinh dầu Tinh dầu là những chất thơm hay chất mùi có trong một số bộ phận của cây cỏ (hạt, rễ, củ, vỏ cây, hoa, lá, quả, dầu, nhựa cây…) hay động vật (túi tinh dầu). Hệ thực vật có tinh dầu khoảng 3000 loài, trong đó có 150-200 loài có ý nghĩa công nghiệp. Tinh dầu có trong các nguồn nguyên liệu trên với nồng độ rất khác nhau, có thể thay đổi từ phần triệu đến phần trăm và tinh dầu tương đối dễ bay hơi [8, 10, 11].

n 5 Tinh dầu phân bố tập trung trong một số họ như họ hoa tán, học Cúc, họ hoa môi, họ Long Não, họ Sim, học Cam, họ Gừng…Tinh dầu được chiết một số bộ phận của cây như cánh hoa, lá, cành, rễ, vỏ trái, cuống hạt, vỏ cây… - Lá: Bạc Hà, Tràm, Bạch đàn, Hương nhu, Khuynh diệp, Húng chanh, Tía tô, Cúc tần, lá Tràm, lá Sả, Long não, Cam, Chanh, Quýt… - Bộ phận trên mặt đất: Bạc Hà, Hương nhu… - Hoa: hoa Hồng, hoa Nhài, hoa Bưởi, hoa Hồi, hoa Đinh hương… - Quả: Sa nhân, Hồi, Bưởi, Cam, Chanh, Quất, Xuyên tiêu, Thảo quả… - Vỏ quả: Cam, Chanh, Bưởi, Quýt… - Vỏ thân: Quế. - Gỗ: Long não, Vù hương, Trầm hương… - Thân rễ: Gừng, Nghệ, Hành, Tỏi, Xuyên khung, Bạch chỉ, Đương quy… Hàm lượng tinh dầu phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giống, di truyền, đất trồng, phân bón, thời tiết, ánh sáng, thời điểm thu hoạch…Tinh dầu là sản phẩm cuối cùng của quá trình trao đổi chất và không được sử dụng trở lại cho hoạt động sống của cây… 1. Phân loại các thành phần có trong tinh dầu  Phân loại theo hàm lượng - Thành phần chính: là thành phần có hàm lượng trên 1%. Thành phần chính là tiêu chuẩn chủ yếu để đánh giá chất lượng tinh dầu.

- Thành phần phụ: là thành phần có hàm lượng từ 0,1-1%. - Thành phần vết: là thành phần có hàm lượng không quá 0,1% trong toàn bộ tinh dầu [5].  Phân loại theo tính chất vật lý Tinh dầu của mỗi loài thực vật là một hỗn hợp bao gồm hàng trăm hợp chất thuộc các nhóm hữu cơ khác nhau.Theo tính chất vật lý, các hợp chất có trong tinh dầu thường được phân thành hai nhóm chính: n 6 - Nhóm thành phần dễ bay hơi: chiếm tới 90 – 95% tổng lượng tinh dầu. - Nhóm còn lại: gồm các hợp chất ít bay hơi chỉ chiếm 1 - 10% [5].

 Phân loại theo bản chất hóa học Các hợp chất trong tinh dầu được chia thành các nhóm: - Monoterpen mạch hở (ví dụ: myrcen, ocimen). - Monoterpen mạch vòng (ví dụ: p-cymen, pinen, sabinen). - Monoterpen mạch hở bị oxy hóa (như farnesol, linalool, neral). - Monoterpen mạch vòng bị oxy hóa (như terpineol, geraniol).

- Sesquiterpen mạch hở (ví dụ: farnesen). - Sesquiterpen mạch vòng (ví dụ: copaen, humulen). - Sesquiterpen mạch hở bị oxy hóa (như nerolidol). - Sesquiterpen mạch vòng bị oxy hóa (như nootkaton, spathulenol).

- Các hợp chất thơm (ví dụ: indol). - Các hydrocarbon mạch dài (như tetradecanal, dodecanal) [6]. Tính chất của tinh dầu  Tính chất chung của tinh dầu Tinh dầu là hợp chất hữu cơ hòa tan lẫn vào nhau, có mùi đặc trưng. Tại nhiệt độ thường, tinh dầu thường ở thể lỏng, có khối lượng riêng bé hơn 1 (trừ một vài loại như tinh dầu Quế, Đinh Hương có khối lượng riêng lớn hơn 1).

Để xác định tính chất vật lý của tinh dầu, thông thường người ta tiến hành xác định các chỉ số như tỷ trọng, chiết suất, tỷ lệ hòa tan trong cồn 900 ở 250C, nhiệt độ sôi, năng suất quay cực, màu sắc… Tinh dầu không tan hoặc rất ít tan trong nước nhưng chúng hòa tan tốt trong đa số các dung môi hữu cơ như ester, cồn. Về màu sắc, tinh dầu thường không màu hoặc có màu vàng nhạt. Một số ít tinh dầu có màu (ví dụ: tinh dầu Ngải Cứu có màu xanh lơ, tinh dầu Quế có màu nâu sẫm…) là do sự có mặt của các hợp chất có màu được lôi kéo theo tinh dầu trong quá trình chiết xuất (ví dụ: màu xanh do có Chlorophyll, màu vàng do n 7 có Carotenoid,…). Còn mùi và vị của tinh dầu chủ yếu gây ra do các cấu tử thành phần bị oxy hóa.

Mặc dù thành phần hóa học của mỗi loại tinh dầu là khác nhau, nhưng nhìn chung, chúng có nhiệt độ sôi khoảng 100oC – 200oC, dễ bay hơi và có mùi thơm đặc trưng. Thành phần hóa học chủ yếu trong tinh dầu là các hợp chất Terpenoid (tức các hydrocarbon không no) nên chúng dễ bị thủy phân (nhất là ở nhiệt độ cao) và bị phân hủy bởi ánh sáng thành các hợp chất khác. Vì vậy, người ta thường bảo quản tinh dầu trong những lọ sẫm màu, có miệng nhỏ và đậy nút kỹ. Tinh dầu thực vật thường có thành phần không ổn định mà luôn thay đổi theo thời gian sinh trưởng của cây và cũng biến đổi theo điều kiện khí hậu, thời tiết…và trong các bộ phận của cây, hàm lượng tinh dầu cũng khác nhau.

Mỗi tinh dầu có các hằng số vật lý đặc trưng như trạng thái(d), chiết suất (n), độ quay cực (α), và các chỉ số hóa học như chỉ số Axit, chỉ số Iôt, chỉ số Este, chỉ số Xà phòng hóa…Qua các chỉ số ta có thể đánh giá sơ bộ chất lượng tinh dầu…[1, 11]  Tính chất của tinh dầu họ quất, quýt (Citrus) - Tinh dầu họ Citrus có mùi thơm đặc trưng, vị ngọt sắc, gây ấn tượng mạnh, kích thích dịch vị, nhất là tuyến nước bọt. Nó tham gia nhiều thành phần của nhiều chất thơm. Do đó, người ta thường sử dụng một ít để pha chế mùi tổng hợp nhân tạo. - Tinh dầu họ quất, quýt (Citrus) hầu như không tan trong nước, nhưng tan ít ở nhiệt độ và áp suất cao.

- Thành phần chủ yếu của tinh dầu Chanh là Limonen, chiếm 90% tổng thành phần có mặt trong tinh dầu. Giá trị của tinh dầu được đánh giá theo thành phần chính - Tùy theo loài Chanh, Cam, Quýt và điều kiện canh tác, vùng khí hậu mà tinh dầu này có các thành phần hóa học và các chỉ số vật lý có sự thay đổi khác nhau. Tinh dầu Citrus thường nằm trong khoảng chênh lệch sau: n 8 Tỷ trọng: d 20 = 0,846 – 0,854. Chỉ số Caconyl = 2,72 – 3,0.

- Thành phần chính của tinh dầu cũng thay đổi rất lớn theo loài, vùng khí hậu, đất canh tác trồng trọt, phương pháp khai thác … 1. Các phương pháp sản xuất tinh dầu Có rất nhiều phương pháp để chiết rút tinh dầu nhưng dù có sử dụng phương pháp chiết nào thì quy trình sản xuất đều có những điểm chung sau đây: - Tinh dầu thu được phải có mùi thơm tự nhiên như nguyên liệu. - Quy trình khai thác phải phù hợp với đặc tính của nguyên liệu. - Tinh dầu phải được lấy triệt để khỏi nguyên liệu với chi phí thấp nhất.

Các phương pháp ly trích tinh dầu đều dựa vào các đặc tính sau của tinh dầu: - Dễ bay hơi. - Lôi cuốn theo hơi nước ở nhiệt độ dưới 100oC. - Hòa tan dễ dàng trong dung môi hữu cơ. - Dễ bị hấp thu khi ở thể khí.

Sau đây, chúng ta đi tìm hiểu về một số phương pháp thường hay sử dụng để ly trích tinh dầu thực vật [8, 9].  Phương pháp chiết (Extraction) a. Cơ sở của phương pháp: Dựa trên hiện tượng thẩm thấu, khuếch tán và hòa tan của tinh dầu có trong các mô nguyên liệu khi tiếp xúc với dung môi hữu cơ. Phương pháp chiết thường dùng để tách các hương liệu dễ bay hơi mà phương pháp chưng cất tỏ ra kém hiệu quả.

Trong phương pháp này nguyên liệu được ngâm trong dung môi hữu cơ thích hợp, sau đó cất chân không để thu hồi dung môi, phần còn lại là hỗn hợp n 9 tinh dầu và sáp được gọi là tinh dầu cô kết (gọi là “concrete oil”). Dùng cồn tuyệt đối hòa tan “con- crete oil” rồi để lạnh, khi đó phần sáp sẽ đông đặc và được tách loại, phần dịch còn lại được đem chưng cất lôi cuốn hơi nước để thu tinh dầu tinh khiết (gọi là “absolute oil”). Đây cũng chính là hai dạng sản phẩm chính của chất thơm hiện lưu hành trên thị trường. Yếu tố quan trọng nhất cho sự thành công của phương pháp: là phẩm chất và đặc tính của dung môi sử dụng, do đó dung môi chiết cần phải đạt được những yêu cầu sau: - Hòa tan hoàn toàn và nhanh chóng các cấu phần có mùi thơm trong nguyên liệu.

- Hòa tan kém các hợp chất khác như sáp, nhựa dầu có trong nguyên liệu. - Không có tác dụng hóa học với tinh dầu. - Không biến chất khi sử dụng lại nhiều lần. - Hoàn toàn tinh khiết, không có mùi lạ, không độc, không ăn mòn thiết bị, không tạo thành hỗn hợp nổ với không khí và có độ nhớt kém.

Nhiệt độ sôi thấp vì khi chưng cất dung dịch ly trích để thu hồi dung môi, nhiệt độ sôi cao sẽ ảnh hưởng đến chất lượng tinh dầu. Điểm sôi của dung môi nên thấp hơn điểm sôi của cấu phần dễ bay hơi nhất trong tinh dầu. Ngoài ra, cần có thêm những yếu tố phụ khác như: giá thành thấp, nguồn cung cấp dễ tìm, … Thường thì không có dung môi nào thỏa mãn tất cả những điều kiện kể trên. Người ta sử dụng cả dung môi không tan trong nước (như Dietyl ete, Ete dầu hỏa, Hexan, Cloroform…) lẫn dung môi tan trong nước (như Etanol, Axeton…).